सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary

महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा

DevanagariHindipublished256 पृष्ठ

पृष्ठ 167, कुल 256 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 167

संसारं जलाप्लावितं कुर्वन्ति, तथा सञ्चलन्मन्दरशृङ्गकोटिसंघर्षभय-
सञ्चलन्नेत्रकनीनिकामेकां जलजां श्रियं प्राप्य भगवानच्युतः श्रीमान्
(धनाढ्यो लक्ष्मीपतिर्वा) संयात इति यत्प्रतिपादितं तेन सागरगतः
समुद्रनिष्ठोऽतिशयोत्कर्षविशेष उत्कर्षाधिक्यं प्रदर्शितः । तत्रोत्कर्षप्रत्यये
“एतस्माज्जलधे” रित्येतत्पदमपादानकारकबोधकं जलधिपदमेवौचित्यस्य
परमौचित्यानुप्राणितसौष्ठवस्य मूलभूमिराधारशिला ।
इस पद्य में "इसी समुद्र से थोड़े से जलकणों को प्राप्तकर मेघ पृथ्वी को
परिपूर्ण कर देते हैं, तथा इसी से लक्ष्मी प्राप्तकर भगवान् विष्णु श्रीमान् हुए"
इस कथन से बहुत बड़ी महत्ता प्रदर्शित हो जाती है और इस महत्ता की
आधार-शिला "एतस्माज्जलधेः" यह अपादानकारकबोधक पद ही है । इसलिए
अपादानगतौचित्य का यहाँ विलक्षण समावेश दृष्टिगोचर होता है ।
न तु यथा भट्टेन्दुराजस्य—
आदाय वारि परितः सरितां मुखेभ्यः
किं नाम साधितमनेन महार्णवेन ।
क्षारीकृतं च वडवादहने हुतं च
पातालमूलकुहरे विनिवेशितं च ॥
अपादानानौचित्यमुदाहर्तुमाह—न तु भट्टेन्दुराजस्येति । आदायेति ।
परेषामाहारमाहृत्य धनसञ्चयकर्तु-निन्दासूचिकान्योक्तिरियम् । सरितां
नदीनां मुखेभ्य आननेभ्यो धाराभ्य इति यावत्, परितः सर्वतः, वारि
जलमादाय गृहीत्वा, महार्णवेन समुद्रेण किं नाम साधितं, न किमपि
महत्त्वमयं कार्यं सम्पादितमपि तु दुरुपयोग एव कृतः । तथाहि तज्जलं,
वडवादहने वडवानले हुतं प्रक्षिप्तं, क्षारीकृतं क्षारद्रव्यवल्लवणमयमपेय-
मिति यावद्विहितं पातालं मूलं यस्यैवंभूते कुहरे बिले विनिवेशितञ्च
संस्थापितञ्च । अन्यायोपार्जितस्यापि वित्तस्य न तेन सदुपयोगः कृत
इति भावः ।
अपादानानौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिए कहा गया है—न तु यथेति ।
आदायेति—अन्यायपूर्वक धनसञ्चय करने वाले किसी व्यक्तिविशेष के प्रति
अन्योक्तिरूप से कहा गया है । नदियों के मुख से (उसके आहारस्वरूप) जल को
छीन कर समुद्र ने क्या बना लिया ? पहले (जब तक ऊपर रहा तब तक)