सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary

महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा

DevanagariHindipublished256 पृष्ठ

पृष्ठ 174, कुल 256 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 174

११४ औचित्यविचारचर्चा
सामङ्गनानां नामापि न सह्यते । तत्र स्थितिधृतिकथानिर्वृतीनां स्त्री-
लिङ्गाभिधानेनाङ्गनात्वाध्यारोपेण परमौचित्यं प्रतिपादितम् ।
अत्रोक्तपद्ये रत्नावलीविरहविधुरचेतसो रत्नावलीवियोगक्लान्त-
चित्तस्य, वत्सेश्वरस्योदयनस्य, स्मरावस्थासमुचितं कामविकारोचितं,
विदूषकेण, सुसङ्गतायै तन्नामकनारीविशेषाय "निद्रां न स्पृशति, धृतिं
त्यजति, स्थितिं न धत्ते, दीर्घां कथां व्यथामिव वेत्ति, निर्वृतिं न भजते,
तां रत्नावलीं विना तद्गुणजापिना तद्गुणजपकारिणा, तद्ध्याननिरतेन
तद्ध्यानलीनेन, जनसङ्गत्यागिना तेन वत्सराजेनान्यासामङ्गनानां
नामापि न सह्यते, इति यदुक्तम् तत्र स्त्रीलिङ्गाभिधानेन स्त्रीलिङ्गकथनेन
स्थितिधृतिकथानिर्वृतादीनामङ्गनात्वाध्यारोपेण स्त्रीत्वारोपेण परमौचित्यं
प्रतिपादितम् । पराङ्गनापरिगतनाममात्रासहनशीलोदयनद्वाराऽऽरोपित-
स्त्रीत्वविशिष्टनिद्रादित्यागोक्तिर्नितरां विच्छित्तिकरी । तत्र च विच्छित्तौ
निद्रादीनां स्त्रीत्वमेव मूलमिति सिद्धमौचित्यं लिङ्गनिर्देशस्येति भावः ।
उक्त पद्य में रत्नावली के वियोग से व्यथित वत्सराज उदयन की कामा-
वस्था के अनुरूप विदूषक ने सुसङ्गतानामक किसी नारी के प्रति "निद्रा नहीं
आती है, धृति ( धैर्य ) नहीं धर पाते हैं, एक जगह स्थिर नहीं रह सकते,
लम्बी बातें व्यथा पहुँचाती हैं, तथा शान्ति नहीं मिलती, उसके बिना उसके
गुणों का स्मरण करते हुए, उसके ध्यान में लीन, जनसंपर्क से अलग होकर अन्य
स्त्रियों का नाम भी सुनना नहीं चाहते" ऐसा जो कहा गया है उसमें स्थिति,
धृति, कथा और निर्वृति आदि पदों के स्त्रीलिंग बोधक होने के कारण उनमें
स्त्रीत्व के आरोप से अत्यधिक औचित्यका प्रतिपादन किया गया है, यह औचित्य
लिंग के समुचित प्रयोग से ही संभव हुआ है, इसलिये इसे लिंगौचित्य के उदा-
हरण के रूप में उपस्थित किया गया है जो कि अत्यन्त समीचीन है ।
न तु यथा मम नीतिलतायाम्—
वरुणारणसमर्थास्वर्गभङ्गैः कृतार्था,
यमनियमनशक्ता मारुतोन्माथसक्ता ।
धनदनिधनसख्या लज्जते मर्त्ययुद्धे
दहनदलनचण्डा मण्डली मद्भुजानाम् ॥
लिङ्गानौचित्यमुदाहर्तुमाह-न तु यथा ममेति । वरुणेति । रावणो
मानवेन सह युद्धे निजहीनतामनुभवन्स्वोत्कर्षं प्रकटयति-वरुणेन सह