औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)
Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary
महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा
संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता ८१
वासितचेतसः, हृद्गतोग्रवैराग्यभावनासंवलितचित्तस्य, कुत्सार्हजुगुप्सया
निन्दनीयघृणया, औचित्यरुचिरतामौचित्यचारुतामावहति धारयति ।
यद्यप्यत्र महावाक्ये पूर्णकाव्ये, शान्तस्यैव ( रसस्य ) प्राधान्यं मुख्यत्वं
प्रधानतया वर्णनमिति यावत्, अस्तीति शेषः, तथापि उदाहरणश्लोक-
वाक्ये प्रस्तुतश्लोके बीभत्सस्यैव प्राधान्यमस्तीति भावः ।
इस श्लोक में श्लेषगर्भ उपमालंकार के द्वारा दोनों अर्थ समान स्तर पर
आधारित हैं और परस्पर विरुद्ध भी हैं, फिर भी उन दोनों ( बीभत्स तथा
शृंगार ) के अङ्गाङ्गिभाव की योजना करने पर यद्यपि ( शृगाली मत्त के समान
निश्चल पड़े हुए मृत युवक का हृदय निकाल कर, पक्षान्तर में स्वयं आकृष्ट
होकर कण्ठ पकड़ कर खून चूसने की कामना से, अथवा अनुरक्त होने के कारण
कामवासना प्रगट करने की भावना से, नख-प्रहार करती हुई, दन्तक्षत से चिह्नित
अधर का बार-बार आस्वादन करके अंगच्छेद क्रिया में अथवा कामोपभोग क्रिया
में लगी हुई, शरीर के ऊपरी भाग के कर्षण को, अथवा रति-कला के उत्कर्ष
को प्रकाशित कर रही है )। ये दोनों अर्थ समान रूप से व्यक्त होते हैं । लेकिन
कामिनी पद का परित्याग कर जम्बुकी को कर्ता बनाने के कारण यहाँ पर
बीभत्सरस की ही प्रधानता हो जाती है, शृंगार उसका अंग हो जाता है । ऐसी
स्थिति में हार्दिक गहन वैराग्यभावना से युक्त चित्तवाले वक्ता बोधिसत्त्व
( भगवान् बुद्ध ) की निन्दनीय घृणास्पदताजन्य अभिव्यक्ति के द्वारा "कामिनी-
कल्लोल एक व्यर्थ की चीज है" ऐसा अभिप्राय अत्यन्त समीचीनता को धारण
कर लेता है । यद्यपि इस काव्य ( बौद्धावदान-कल्पलता ) में शान्तरस की ही
प्रधानता प्रतिपादित की गयी है, परन्तु प्रस्तुत श्लोक में बीभत्स-रस की ही प्रधा-
नता है । अतएव उपर्युक्त विवेचना संगत हुई ।
वीरकरुणयोर्यथा मम मुनिमतमींसायाम्—
गाण्डीवस्स्रुवमार्जनप्रणयिनः स्नातस्य बाष्पाम्बुभि-
श्चण्डं खाण्डवपावकादपि परं शोकानलं बिभ्रतः ।
जिष्णोर्नूतनयौवनोदयदिनच्छिन्नाभिमन्योश्चिरं,
हा वत्सेति बभूव सैन्धववधारब्धाभिचारे जपः ॥
वीरकरुणयोः सङ्करस्योदाहरणमुपस्थापयितुमाह—यथा ममेति ।
गाण्डेवेति । गाण्डीवो नाम धनुर्विशेषः स एव स्रुवस्तस्य तत्कर्मकस्येति
भावः, मार्जनस्य परिशुद्धेः प्रणयिनः प्रियस्य गाण्डीवधन्वन इति भावः,
६ औ०
वाष्पाम्बुभिरश्रुजलैः स्नातस्याभिषिक्तस्य, खाण्डवपावकादपि खाण्डव-
वनदाहकवह्नेरपि, परमत्यन्तं चण्डं भीमं, शोकानलं पुत्रवियोगशोकवह्निं,
बिभ्रतो धारयतः, नूतनयौवनोदयदिने नवयौवनोद्गमसमकाल एव, छिन्ना-
भिमन्योर्मारिताभिमन्युनामकपुत्रस्य, जिष्णोर्विजयिनोऽर्जुनस्य, "हा
वत्स !" इति विलापः, सैन्धवस्य सिन्धुराजस्य जयद्रथस्य, वध एवाऽऽ-
रब्धः प्रारब्धोऽभिचारो मारणात्मकानुष्ठानविशेषस्तत्र, जपो बभूव ।
वीर और करुण के संकर का उदाहरण दिखाने के लिए कहा गया है—
यथा मम मुनिमतेति । गाण्डीवेति । अग्निसेवन, स्रुवसम्मार्जन, तथा जप आदि
किसी भी अनुष्ठान के आवश्यक अंग हुआ करते हैं, आज अर्जुन ने भी जयद्रथ-
वध रूप अभिचार ( एक मारणात्मक अनुष्ठानविशेष ) का आरम्भ कर दिया
है, अतः वे ( अर्जुन ) अपने गांडीवरूप स्रुव का सम्मार्जन कर रहे हैं, अश्रु-
जल से अभिषिक्त होकर खाण्डववन को जलाने वाली अग्नि से भी भयानक पुत्र-
शोकजन्य-वह्नि को धारण करते हुए, हा पुत्र ! हा पुत्र ! इस तरह के विलाप-
वचनरूप मंत्र का जाप कर रहे हैं । तात्पर्य यह है कि जिस जयद्रथ ने चढ़ती
जवानी में ही अभिमन्यु जैसे प्रिय पुत्र की हत्या कर दी है, उस ( जयद्रथ ) का
वध करने की दीक्षा अर्जुन ले चुके हैं ।
अत्र त्रिगर्तसंग्रामगतस्य गाण्डीवधन्वनः शत्रुभिर्नवयौवनोदयसमय-
निहततनयस्य कार्मुकस्रुवमुन्मार्जयतः प्रसरदश्रुस्नातस्य शोकाग्निमुद्वह-
तश्चिरं हा पुत्रेति जयद्रथवधारब्धाभिचारे जपो बभूवेति यदुपन्यस्तं,
तेनारिक्षये दीक्षासमुचितव्रतवर्णनया शोकाग्नेश्चण्डत्वेन खाण्डवपदोदी-
रणेन वीररसस्याङ्गिनः सहसैवागन्तुके करुणरसे प्रज्वलिते सैन्धववधा-
रब्धाभिचाराभिधानेन पर्यन्ते शौर्यनिर्वाहेण परममौचित्यमुज्जृम्भते ।
अत्रोक्तपद्ये, त्रिगर्त्तसंग्रामगतस्य त्रिगर्त्तयुद्धनिरतस्य, गाण्डीवधन्वनो
गण्डीवनामकधनुर्धारिणः, शत्रुभिर्नवयौवनोदयसमयनिहततनयस्य शत्रु-
द्वारा नवयौवनारम्भसमकालमेव हतपुत्रस्य, कार्मुकस्रुवं धनुःस्वरूपस्रुव-
मुन्मार्जयतः, प्रसरदश्रुस्नातस्य निपतद्वाष्पवारिसिक्तस्य, शोकाग्निं दुःखा-
नलमुद्वहतो धारयतोऽर्जुनस्येति यावत्, चिरं बहुकालपर्यन्तं, “हा पुत्र !”
इति जयद्रथवधारब्धाभिचारे सिन्धुराजविघातात्मकप्रारब्धमारण-
कर्मणि, जपो बभूवेति यदुपन्यस्तं, तेनोपन्यासेनारिक्षये, दीक्षासमुचित-
व्रतवर्णनया शत्रुविनाशविषयिणी या दीक्षा तदुचितं यद्व्रतं तद्वर्णनेन,
colon?
Look between 'ध' and 'द्रि':
Wait! Look at:
क्रोध : द्रिक्तो...? No, look at the glyph:
Wait, is it "क्रोधोद्रिक्तोरुरोग..."?
Let's look at the syllables:
तीक्ष्णा-न्त-स्त्री-क-टा-क्ष-क्ष-त-हृ-द-य-त-या व्य-क्त-सं-स-क्त-र-क्ताः (Sragdharā metre: 21 syllables: 7 + 7 + 7)
Let's count:
तीक्ष्णा-न्त-स्त्री-क-टा-क्ष (6)
क्ष-त-हृ-द-य-त-या (7) -> तीक्ष्णान्तस्त्री (4) कटाक्ष (3) = 7
क्षतहृदयतया (7)
व्यक्तसंसक्तरक्ताः (7) -> 7+7+7 = 21! Sragdharā metre!
Now let's check line 2 for Sragdharā metre:
It must have 21 syllables:
क्रोधोद्रिक्तोरुरोग (7) :
क्रो (1) धो (2) द्रि (3) क्तो (4) रु (5) रो (6) ग (7) = 7!
व्रणगणगणना (7) :
व्र (1) ण (2) ग (3) ण (
८४ औचित्यविचारचर्चा
प्रकटदृढानुरागा इत्यर्थः । क्रोधादय एव क्रूररोगाः कठिनामयास्तेषां,
तत्प्रयुक्त इति यावत्, यो व्रणगणस्तस्य या गणनातीतास्तीव्रव्यथा दुसह-
वेदनास्ताभिरार्ताः, (तथा) स्नेहः प्रेमैव क्लेदः पङ्कस्तेन तन्निमित्तेनेति
भावः । अतिलग्नेर्नितरां संसक्तैरेत एव कृमिभिः क्षुद्रकीटैरिव वर्तमानैः,
स्वाङ्गजैरात्मजैः सुतैः पुत्रैर्भक्ष्यमाणाः ( इवेति भावः ), संसारस्य क्लेशो
दुःखमेव शय्या शयनीय, तत्र, निपतितास्तनवः शरीराणि येषां तथाभूता
मन्दा मन्दधियो जनाः, सीदन्ति क्लेशमाप्नुवन्तः सन्तीति पश्याव-
लोकय ।
शान्त, शृंगार, करुण और बीभत्स रस के संकर का औचित्य दिखलाने के
लिये कहा गया है—यथा ममेति । तीक्ष्णान्तेति । तेज भाले के समान स्त्रियों के
कटाक्षों से आहत हृदयवाले अतएव अधिकाधिक अनुरक्ति व्यक्त करने वाले,
क्रोधादिरूप कठिन रोगों से उत्पन्न व्रणों की अगणित असह्य वेदना से आर्त,
तथा स्नेहपास से लिपटे हुए क्षुद्र कीट के समान अपने ही बच्चों से खाये जाते
हुए, सांसारिक क्लेशरूप शय्या पर मृतवत् पड़े हुए शरीरवाले मन्दबुद्धि मनुष्य
सीदित हो रहे हैं—देखो ।
अत्र मुख्यस्याङ्गिनः शान्तरसस्यैवोद्दीपने कारणीभूतास्तीक्ष्णान्तः-
स्त्रीकटाक्षक्षतहृदयव्यथार्त्तस्नेहक्लेदातिलग्नकृमितुल्यतनयादिपदोपादानेन
शृङ्गारकरुणबीभत्साः शान्तमुखप्रेक्षिणः, संलीनतया स्तिमितवृत्तयो
भृत्या इव परममौचित्यं दर्शयन्ति ।
अत्र पूर्वोक्तश्लोके, मुख्यस्य प्रधानस्य, अत एवाङ्गिनः शान्तरस-
स्योद्दीपने उज्ज्वलीकरणे, कारणीभूताः कारणतामुपगताः तीक्ष्णान्तस्त्री-
त्यादिपदोपादानेन प्रतीयमानाः शृङ्गारकरुणबीभत्साः ( स्त्रीकटाक्षनिपा-
तेन शृङ्गारस्य, तीव्रव्यथार्त्तत्वेन करुणरसस्य, कृमितुल्यतनयभक्ष्यमाण-
त्वेन बीभत्सस्य च समुत्पत्तिरिति बोध्यम् ), शान्तमुखप्रेक्षिणः शान्त-
रसानुगामिनः, संलीनतया शान्तरसान्तःपातितया, स्तिमितवृत्तयः क्षीण-
व्यापारकलापा भृत्या दासा इव परममौचित्यं दर्शयन्ति ।
उक्त श्लोक में मुख्य होने के कारण अङ्गीरस शान्त के उद्दीपन में कारण-
भूत, “तीक्ष्ण स्त्रीकटाक्ष-तीव्रव्यथार्त्त-स्नेहक्लेदेति” पद के उपादान से प्रतीत होने
वाले शृङ्गार, करुण और बीभत्स-रस, शान्त-रस के अन्तर्गत होने से स्वामि-
संस्कृत-हिन्दोव्याख्याद्वयोपेता ८५
मुखापेक्षी भृत्य के समान औचित्य का परम पोषण कर रहे हैं। तात्पर्य यह है कि
यहाँ शान्त, शृंगार, करुण और बीभत्स-रस का संकर सर्वथा समुचित है।
रससङ्करस्यानौचित्यमुद्भावयितुमाह। शृङ्गारशान्तयोर्यथा-
ऽमरुकस्य---
गन्तव्यं यदि नाम निश्चितमहो गन्तासि केयं त्वरा,
द्वित्राण्येव पदानि तिष्ठतु भवान्पश्यामि यावन्मुखम्।
संसारे घटिकाप्रणालविगलद्धारा समे जीविते,
को जानाति पुनस्त्वया सह मम स्याद्वा न वा सङ्गमः॥
शृङ्गारशान्तयोः संकरस्यानौचित्यमुदाहर्तुमाह-रससङ्करेति। गन्तव्य-
मिति। यदि, गन्तव्यं प्रवासगमनं, निश्चितमप्रतिरोध्यं, नामेति सम्भा-
वनायाम्, अहो खेदेन, गन्तासि गमिष्यसि, इयमेषा, त्वरा शीघ्रता का?
व्यर्थैवेति भावः भवान् द्वित्राणि द्वे वा त्रीणि वेति द्वित्रिसंख्याकानी-
त्यर्थः, एव, पदानि चरणानि, पलानीति यावत्, तिष्ठतु, यावत्पर्यन्तमहं
भवतो मुखं पश्यामि। (यतो हि) संसारे विश्वस्मिन्, घटिकाः क्षणा-
न्येव, प्रणालानि प्रणाल्यस्तद्वारा, विगलता प्रवहता, धारा, जलेन,
समे तुल्ये, जीविते जीवने, अर्थादेतावत्क्षणभङ्गुर मानवजीवने, त्वया सह,
मम सङ्गमः साक्षात्कारः, पुनर्भूयः स्याद्भवेन्न वेति को जानाति ? न
कोऽपि जानातीति भावः।
रससंकर के अनौचित्य को प्रदर्शित करने के लिए शृंगार और शान्त के
संकर का अनौचित्य दिखाया जा रहा है-यथाऽमरुकस्येति। गन्तव्यमिति।
हे नाथ ! यदि तुम्हारा जाना निश्चित ही है तो चले जाना, ऐसी जल्दबाजी
क्या है ? दो-तीन क्षण ठहरो न ? तब तक मैं अच्छी तरह तुम्हारा मुख देख
लूँ, क्योंकि इस क्षणभंगुर संसार में जीवन क्या है ? वह नाली के बहते हुए जल
के समान है जो पल-पल करके बीता चला जा रहा है, कौन जानता है कि फिर
मेरा तुम्हारा मिलन होगा या नहीं।
अत्र प्रकरणवर्तिनः शृङ्गाररसस्य पश्यामि यावन्मुखमित्यकुण्ठो-
त्कण्ठासमुज्जृम्भमाणस्य स्वभावविरोधिनि शान्तेऽङ्गभावमुपनीते
विस्तीर्णतरानित्यतावर्णनया वैराग्येण रतेर्न्यग्भावमापादयन्त्या प्रधान-
रससम्बन्धेनाधिकमनौचित्यमुत्साहितम्। निःसारसंसाराचारताश्रवणेन
८६ औचित्यविचारचर्चा
हि कठिनक्रियाक्रूरचेतसामप्युत्साहभङ्गादङ्गान्यलसीभवन्ति, किमुत
कुसुमसुकुमारशृङ्गाररसकोमलमनसां विलासवताम् । प्रान्ते च शान्त-
परिपोषनिर्वाहेण रागवैरस्यमेव पर्यवस्यति ।
तदुक्तमानन्दवर्धनेन -
विरोधी वाऽविरोधी वा रसोऽङ्गिनि रसान्तरे ।
परिपोषं न नेतव्यस्तेन स्यादविरोधिता ॥
तदेवात्र वैपरीत्येनावलोक्य । परिपोषविपरीते स्वभावविरोधिन्यपि
प्रधानानुपरोध एव । यथा राजशेखरस्य-
माणं मुंचध देह वल्लहजणे दिट्ठि तरंगुत्तरं ,
तारुण्णं दिअहाइँ पञ्च दह वा पोणत्थणत्थंभणं ।
इत्थं कोइलिमंजुरिसिजणिमिसाद् देवस्स पंचेसुणो,
दिण्णा चित्तमहुसवेण सहसा आणब्ब सब्बंकसा ॥
अत्र "गन्तव्यं यदि नाम
संस्कृत-हिन्दोव्याख्याद्वयोपेता ८७
पुष्टिं, न नेतव्यो न परिपोषयितव्य इति भावः, तेन परिपोषाकरणेना-
विरोधिता विरोधाभावः स्याद्भवेदित्यर्थः, रसान्तरे रसान्तरस्य सम्बन्धे-
ऽप्यन्ते मुख्यस्येव रसस्य स्थापनं समुचितं नाऽङ्गभूतस्येति भावः । अत्र
गन्तव्यं यदि नामेति पद्ये, तदेवाङ्गभूतरसस्य परिपोषाभाव एव वैपरी-
त्येन प्रतिकूलतयोपलभ्यते प्राप्यते। अङ्गभूतस्यैव विरोधिनः शान्तरस-
स्यान्तपर्यन्तं परिपोषनिर्वाहेणौचित्यव्याघात इति भावः । अविरोधस्थितिं
स्फारयति--परिपोषविपरीते इति। परिपोषविपरीते परिपोषाभावमापन्ने,
स्वभावविरोधिन्यपि प्रकृतिप्रतिकूलेऽपि रसे समावेशित इति भावः,
प्रधानानुपरोध एव मुख्यरसाव्याघात एव भवतीति बोध्यम् ।
अपरिपुष्टविरोधिरससमावेशेऽपि मुख्यरसानुपरोध एवेति पूर्वोक्तमर्थं
लक्ष्ये दर्शयितुमुपक्रमते—यथा राजशेखरस्येति। माणमिति—
मानं मुञ्चत दत्त वल्लभजने दृष्टिं तरङ्गोत्तरां,
तारुण्यं दिवसानि पञ्च दश वा पीनस्तनस्तम्भनम् ।
इत्थं कोकिलमञ्जुशिञ्जितमिषाद्देवस्य पञ्चेषो-
र्दत्ता चैत्रमहोत्सवेन सहसाऽऽज्ञेव सर्वंकषा ।। इति च्छाया ।।
मानं मुञ्चतेति—हे मानिन्यः ! मानं कान्तं प्रति कृत्रिमक्रोधं, मुञ्चत
त्यजत, बल्लभजने प्रियतमे, तरङ्गोत्तरां चपलामिति यावत्, दृष्टिं नयन-
निक्षेपं, दत्त कुरुत, ( यस्य यौवनस्य तेऽभिमानमस्ति तत् ) पीनस्तनस्त-
म्भनमुत्तुङ्गकुचपतनप्रतिरोधकं तारुण्यं यौवनं पञ्च दश वा दिवसानि
( यावत् ) तिष्ठेदिति शेषः, यौवनं नितरामस्थायीति भावः । इत्थमेवं-
प्रकारिका, कोकिलानां कलकण्ठानां मञ्जूमि मनोहराणि यानि शिञ्जि-
तानि कलकलानि तन्मिषात्तद्व्याजात् चैत्रमहोत्सवेन वसन्तागममुपलक्ष्य
कृतेन महोत्सवेन, कर्त्रा, सहसा, हठात्, पञ्चेषोः पञ्चबाणस्य देवस्य,
सर्वङ्कषा सर्वध्वंसिनी सर्वप्रबलेति यावत्, आज्ञाऽऽदेशः प्रदत्तेव ।
‘‘गन्तव्यं यदि नाम’’ इस पद्य में ‘‘पश्यामि यावन्मुखम्’’ इत्यादि के द्वारा
प्रतीत होने वाली अत्युत्कंठा से समृद्धिशाली प्राकरणिक शृंगाररस का स्वभावतः
विरोधी शान्तरस को अंग बना देने पर वैराग्य के द्वारा रति ( शृंगार-रस के
स्थायी भाव ) को दबा देने वाले विस्तृत अनित्यता-प्रतिपादन से प्रधान रस
( शृंगार ) का सम्बन्ध सर्वथा अनुचित प्रतीत होने लगता है, क्योंकि संसार
की अनित्यता के श्रवण से जब कठिन हृदय वाले का भी उत्साह नष्ट हो जात।
८८ औचित्यविचारचर्चा
है, अंग शिथिल हो जाते हैं, तब प्रकृतिकोमल शृंगार-रस से स्निग्ध हृदय वालों
के विषय में कहना ही क्या है ? तात्पर्य यह कि—अन्त तक शान्त के परिपोष से
राग की विरसता ही व्यक्त होतो है । जैसा कि आचार्य आनन्दवर्धन ने कहा है ।
विरोधी वेति—विरोधी या अविरोधी कोई भी रस यदि रसान्तर में अंग हो
जाय तो अन्त तक उस ( अंगभूतरस ) का परिपोष नहीं होना चाहिए, इससे
विरोध भाव नहीं आने पता है । अर्थात् अंगभूतरस का यदि अन्त तक निर्वाह
नहीं होता हो तो विरोधभाव की स्थिति नहीं आने पाती है । लेकिन यहाँ तो
स्थिति ही विपरीत है, क्योंकि अन्त तक अंगभूत विरोधी रस शान्त का निर्वाह
किया गया है जिससे औचित्य का पर्णतः व्याघात हो गया है ।
यदि अन्त तक परिपोष नहीं होता हो तो स्वभावविरोधी रस का वर्णन
रहने पर भी प्रधानरस का रोध नहीं होता है—पूर्वोक्त इस अर्थ को लक्ष्य में
दिखाने के अभिप्राय से कहा गया है—यथा राजशेखरस्येति । मानं मुञ्चतेति ।
हे मानिनियो ! मान छोड़
संस्कृत-हिन्दोव्याख्याद्वयोपेता ८९
तेन विपरीतवर्णनोत्पन्नेनानौचित्येन, स्थायी मुख्यो रसः, श्वभ्रपातितो
गर्तपातितो, हस्तीव, पुनरुत्थातुं नोत्सहते न समर्थो भवति, इत्यलं
निरर्थक, विस्तरेण विस्तृतवर्णनेन । अनया दिशाऽनेनैव प्रकारेण, रस-
सङ्करेऽन्यान्यरसम्मिश्रणे भेदप्रपञ्चौचित्यं भेदविस्तारौचित्यं, विपश्चि-
द्भिर्विद्वद्भिः, स्वयं विचार्य स्वयमेवोहनीयमिति भावः ॥ १८ ॥
“मानं मुञ्चध” इस पद्य में मुख्य रस श्रृंगार है जो कि आमूलचूलव्यापी
है । यहाँ “कतिपयदिवसस्थायि यौवनम्” इस कथन से शान्त-रस का समावेश
होने पर भी ( वह ) जल के समूह में एक बूंद के समान श्रृंगार के पेट में ही
विलीन हो जाता है, अतः मुख्य रस में विरसता को उत्पन्न करने में समर्थ नहीं
हो पाता है, क्योंकि अंगभूत-रस शान्त का अंत तक परिपोष नहीं होता है ।
जहाँ पर इसके विरुद्ध वर्णन हो जाता है वहाँ पर औचित्य नष्ट हो जाता है,
जिससे मुख्य रस, खाई में गिराये गये हाथी के समान पुनः सम्हल नहीं पाता
है । इस तरह रससंकर के और-और भेदों की विवेचना विद्वानों को स्वयं ( अपने
मुख से ) करनी चाहिए । यहाँ इससे अधिक विचार करना व्यर्थ है ॥ १८ ॥
रसौचित्यविचारानन्तरमुद्देशानुसारक्रमेण क्रमोपगतं क्रियापदौचित्यं
दर्शयितुमाह—
सगुणत्वं सुवृत्तत्वं साधुता च विराजते ।
काव्यस्य सुजनस्येव यद्यौचित्यवती क्रिया ॥१९॥
रसौचित्यविवेचनात्परं “पदे वाक्ये प्रबन्धार्थे” इत्याद्युद्देशक्रमप्राप्तं
सप्तमं क्रियापदौचित्यं प्रदर्शयितुमुपक्रमते—सगुणत्वमिति । सुजनस्येव
काव्यस्य सगुणत्वं माधुर्यादिगुणवत्त्वं, सुवृत्तत्वं सुष्ठुवृत्तं छन्दो मन्दा-
क्रान्तादिकं यत्र तस्य भावस्तत्त्वं, साधुता सर्वविधव्याकरणादिलक्षण-
सम्पन्नतारूपा च, तदैव विराजत सुशोभते, यदि क्रिया-पचति-भवतीति
रूपं क्रियापदमौचित्यवत्यौचित्ययुक्ता भवतीति शेषः, यथा सज्जनानां
दयादाक्षिण्यादिगुणवत्त्वं, सदाचरणं सज्जनता च तदैव स्पृहणीयताम-
र्हति यदा क्रिया ( व्यापारः ) औचित्यानुप्राणिता तिष्ठति, तथैव काव्य-
स्यापि क्रियापदौचित्येनेव गुणादीनां स्पृहणीयत्वमिति भावः ।
रसौचित्य की विवेचना कर चुकने के बाद क्रमानुसार सातवें क्रियापदौ-
चित्य की परिभाषा स्पष्ट करने के अभिप्राय से कहा गया है—सगुणत्वमिति ।
अर्थात् जैसे सज्जनों का दया-दाक्षिण्यादि गुण, व्यवहार, कुशलता और साधुता
९० औचित्यविचारचर्चा
( अच्छाई ) तभी स्पृहणीय होती है जब उनके कर्तव्य सर्वदा औचित्य से अनु-
प्राणित होते रहें, उसी तरह काव्य के भी माधुर्यादि गुण, अच्छे-अच्छे छन्द
और व्याकरणानुसार शाब्दिक शुद्धि आदि तभी सुशोभित होते हैं यदि क्रियापद
औचित्य से युक्त हों ।
काव्यस्य माधुर्यादिगुणवत्ता वसन्ततिलकादिसुवृत्तता परिपूर्णलक्षण-
साधुता च विराजते, यद्यौचित्ययुक्तं क्रियापदं भवति सुजनस्येवेति
तत्तुल्यत्वं स्पष्टार्थमेव ।
कारिकार्थमेवोपपादयति—काव्यस्येति । काव्यस्य कविकृतेर्माधुर्यादि-
गुणवत्ता माधुर्यौजःप्रसादादिलक्षणगुणयुक्तत्वं, वसन्ततिलकादिसुवृत्तता
वसन्ततिलकेन्द्रवज्रादिसुन्दरवृत्तत्वम् परिपूर्णलक्षणसाधुता च परिपूर्णं
प्रवृत्तं लक्षणं पाणिन्यादिसूत्रं येषु शब्देषु तेषां तत्प्रयुक्तेति यावत्, या काव्य-
गता साधुता शुद्धित्वमथवा सर्वथा काव्यलक्षणानुसारितेति समुदायार्थः,
तदेव, राजते शोभते, यदि क्रियापदं भवति गच्छतीत्यादिरूपमौचित्य-
युक्तमौचित्यान्वितं भवति सुजनस्येवेत्यस्य तत्तुल्यत्वरूपोऽर्थः स्पष्ट एव ।
कारिका के अर्थ को स्पष्ट कह रहे हैं—काव्यस्येति । काव्य की माधुर्यादि-
गुणवत्ता, वसंततिलकादिसुवृत्तता और सर्वलक्षणसंपन्नता तभी स्पृहणीय होती है
यदि क्रियापद औचित्ययुक्त हो । “सत्पुरुषस्येव” इस कथन से ज्ञात होनेवाली
काव्य की सत्पुरुष के साथ समानता स्पष्ट ही है ।
क्रियापदौचित्यं यथा मम नीतिलतायाम्—
यः प्रख्यातजवः सदास्थितिविधौ सप्ताब्धिसन्ध्यार्चने,
दोर्दर्पेण निनाय दुन्दुभिवपुर्यः कालकङ्कालताम् ।
यः पातालमसृङ्मयं प्रविदधे निष्पिष्य मायाविनं,
सुग्रीवाद्यविभूतिलुण्ठनपटुर्वालो स किं स्मर्यते ॥
क्रियापदौचित्यमुदाहर्तुमाह—यथा मम नीतिलतायामिति । यः
प्रख्यातेति । शुकसारणयोः रावणं प्रत्युक्तिरियम् । सप्तसु अब्धिषु समुद्रेषु
सन्ध्याया अर्चने वन्दने, स्थितिविधौ वर्तमानत्वे, यः ( बाली ) सदा
सर्वदा, प्रख्यातः प्रसिद्धो जवो वेगो यस्य सः, सप्तस्वपि समुद्रेषु
सन्ध्यावन्दनं करिष्यामीति प्रतिज्ञापूर्त्यर्थं सन्ध्यात्मकस्वल्पकालेनैव
सप्तसमुद्रगमने निजवेगं प्रादर्शयदित्यभिप्रायः । ( यथा ) यो दोर्दर्पेण
बाहुबलाभिमानेन, दुन्दुभिवपुर्महिषरूपधारिणो दुन्दुभिनामकस्य राक्षस-
संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता ९१
स्य शरीरं, कालेन मृत्युना मृत्युद्वारेति भावः, 'कालो मृत्यौ महाकाले'
इत्यमरकोशबलात्कालस्य महाकालस्य यमस्य वेत्यर्थः । कङ्कालत्तामस्थिपञ्ज-
रावशेषित्वं, निनाय प्रापयत् । ( एवमेव ) यो मायाविनं तन्नामकं
पातालवासिनं राक्षसं, निष्पेष्य विनाशय, पातालं रसातलं, असृङ्मयं
शोणितमयं, प्रविदधेऽकरोत् । सुग्रीवस्य स्वानुजस्य अग्र्यविभूतेः प्रधान-
सम्पत्तेर्धनदारादेः, विलुण्ठनेऽपहरणे, पटुर्दक्षः स वाली किं स्मर्यते ?
क्रियापदौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिए कहा गया है--यथा ममेति ।
यःप्रख्यातेति । शुक-सारणों के द्वारा रावण को संबोधित कर कहा जा रहा है कि
हे राजन् ? जो ( बाली ) संध्या-वन्दनादि कृत्य करने के लिए सातों समुद्र की
यात्रा बड़ी शीघ्रता से कर लिया करता था, तथा जिसने अपने बाहुबल से
महिषरूपधारी दुन्दुभि नामक राक्षस के शरीर को मृत्यु के द्वारा अस्थिपंजर का
ढाँचामात्र बनाकर छोड़ा एवं मायावी नामक पातालतलवासी राक्षस को पीस
कर ( मार कर ) उसके खून से समूचे पाताल लोक को रक्तरंजित कर दिया
था, राज्यनिष्कासन, धनदारादिहरण प्रभृति दण्डों के द्वारा अपने अनुज के
भविष्य का लुटेरा क्या उस बाली का स्मरण कर रहे हैं ?
अत्र सप्ताब्धिसन्ध्यार्चनप्रख्यातजवो महिषरूपदुन्दुभिदानवोन्माथी
मायाविदानवनिष्पेषोद्भूतशोणितपूरितपातालतलः स किं वाली स्मर्यत
इति क्रियापदेन शुकसारणाभ्यां रावणस्य दुर्नयाभिनिवेशिनस्तद्विरामाय
हितोपदेशेन भवान्वसनकोणनियमिततनुः कक्षायां निःक्षिप्त इत्युचितयुक्ति-
युक्तमुक्तं भवति ॥
अत्रोक्तपद्ये, "सप्ताब्धीत्यारभ्य स किं वाली स्मर्यते" इति पर्यन्त-
वाक्योत्थेन "स्मर्यते" इत्याकारकेण क्रियापदेन, शुकसारणाभ्यां तन्नाम-
करावणानुचराभ्यां, दुर्नयाभिनिवेशिनो दुर्नीतिप्रवृत्तस्य रावणस्य,
विरामायासतपथात्प्रत्यावर्तनाय, हितोपदेशेन हितकारकोपदेशदानद्वारा,
"भवान् वसनकोणनियमिततनुः वस्त्रकोणबद्धशरीरः, कक्षायां निःक्षिप्तः,
अर्थात्स वाली भवन्तं वस्त्रझोलिकायां संस्थाप्य कक्षायां लम्बयित्वा
स्थापितवानासीदित्याकारकमूचितयुक्तियुक्तं समुचिततर्कसंवलितमुक्तं
प्रतिपादितं भवति । इदमत्राकूतं यत् प्रस्तुतपद्ये वालिनो वर्णने नैवं
किमप्युपलभ्यते येन वालिस्मरणमसङ्गतं स्यादथापि निषिध्यमानया
स्मरणक्रिययेदमध्यवसितं भवति यदत्र निषेधेऽस्ति किंचिद्रहस्यं यच्च
९२ औचित्यविचारचर्चा
रावणशातनतो नापरं किंचिदिति सुतरामवगम्यते एतच्च क्रियापदस्यैव
माहात्म्यमिति तदौचित्यं स्पष्टमेवेति दिक्।
इस पद्य में संध्यावंदन करने के लिए सातों समुद्रों की यात्रा करने में
अप्रतिहतगतिवाले महिषरूपधारी दुन्दुभि नामक राक्षस का विनाशक, मायावी
दानव के निष्पेषण (मारण) से समूचे पातालतल को रक्तरंजित कर देनेवाले
उस बाली का स्मरण क्या कर रहे हैं? इस वाक्य के निषेधात्मक क्रियापद से,
शुक-सारणों के द्वारा दुर्वृत्ती रावण को दुष्पथ से लौटाने के लिए जो उपदेश
किया गया है, उससे व्यक्त होता है कि कपड़े की झोली में डाल कर आपको
उस बाली ने कक्षा (बगल) में लटका लिया था। कहने का तात्पर्य यह है कि
यहाँ बाली के वर्णन से ऐसा आभास नहीं मिलता है कि बाली नगण्य था या
स्मरण करने योग्य नहीं था। फिर निषिध्यमान स्मरणक्रियावाचक पद के द्वारा
यह सिद्ध होता है कि इसमें कुछ रहस्य है, और वह रहस्य रावण को झोली में
डाल कर बगल में लटका लेने के सिवा और कुछ नहीं है, इस अभिव्यक्ति का
कारण क्रियापद ही है। इसलिए क्रियापदौचित्य का यह स्पष्ट उदाहरण कहा जा
सकता है।
न तु यथा श्रीप्रवरसेनस्य—
सग्गं अपारिजाअं कोत्थुहलच्छिरहिअँ महुमहस्सउरं।
सुमिरारम महणपुरओ समुद्धअन्दं हरजडापब्भारं॥
क्रियापदानौचित्यस्योदाहरणमुपस्थापयितुमाह-न तु यथेति।
'सग्गं इति ।
स्वर्गमपारिजातं कौस्तुभलक्ष्मीभ्यां विरहितं मधुमथनस्योरः।
स्मराम्यमृतमथनपुरतोप्यबालचन्द्रं हरजटाप्राग्भारम् ॥ इति छाया।
स्वर्गमिति। अमृतमथनपुरतोऽपि समुद्रमन्थनात्पूर्वमपि, अस्य सर्वत्र
सम्बन्धः, अपारिजातं पारिजातकुसुमकाननरहितं, स्वर्गं सुरलोकम्,
कौस्तुभलक्ष्मीभ्यां कौस्तुभमणिरमाभ्यां, विरहितं शून्यं, मधुमथनस्य
मधुसूदनस्य विष्णोरित्यर्थः, उरो हृदयस्थलम्, अबालचन्द्रं शिशुशशाङ्क-
रहितं, हरजटाप्राग्भारं शिवजटाजूटग्रन्त्यग्रभागं, स्मरामि ध्यायामि।
समुद्रमन्थनात्प्राक्तनो मम जीवनकाल इति भावः।
क्रियापदानौचित्य को प्रदर्शित करने के लिए कहा गया है--न तु यथा प्रव-
रेति। स्वर्गमिति। मैं (जाम्बवान्) समुद्रमंथन से पूर्वकालिक पारिजातपुष्प से
रहित स्वर्ग, लक्ष्मी और कौस्तुभ मणि से शून्य भगवान् विष्णु के हृदय ओर
बालचन्द्र से हीन शंकर की जटाजूट ग्रंथि का स्मरण कर रहा हूँ। अर्थात् समुद्र-
मंथन आदि मेरे जीवनकाल की घटना है—मैं उससे भी पुराना हूँ ।
अत्र जाम्बवताऽभिधीयमाने “स्वर्गमपारिजातं कौस्तुभलक्ष्मीभ्यां
विरहितं मधुमथनस्योरः, स्मराम्यमृतमथनपुरतोऽप्यबालचन्द्रं हरजटा-
प्राग्भारम्” इति प्रगुणगुणाख्यानप्रसङ्गे क्रियापदेन जराजर्जरशरीरत्व-
मात्रमेव प्रतिपादितम्, न तु पौरुषोत्कर्षविशेषातिशयः कश्चिदुचितः
संसूचितः ॥ १९ ॥
अत्र जाम्बवताऽभिधीयमाने प्रतिपाद्यमाने “सग्गं....” इति पद्ये
पारिजातादिरहित-समुद्रमन्थनप्राक्कालिक-स्वर्गादिकर्मक-स्मरण-क्रियावर्ण-
नेन वक्तुर्जाम्बवतः केवलं जराजर्जरशरीरत्वमेव कथितं भवति, न तु
कश्चन पुरुषार्थोत्कर्षातिशयः सूचितो भवति । प्रसङ्गश्चात्र प्रगुण-
गुणाख्यानस्य ( प्रकृष्टगुणकथनस्य ) । अतोऽत्रानुचितमेतादृशार्थबोधकं
स्मरामीति क्रियापदमिति भावः ॥ १९ ॥
इस पद्य में जाम्बवान् ने “स्वर्गमपारिजातम्” इत्यादि के द्वारा अपने गुण-
कीर्तन के प्रसंग में “स्मरामि” इस क्रियापद का जो प्रयोग किया है, उससे मैं
इतना पुराना हूँ मेरा यह जराजर्जर शरीर इतने दिनों का है, केवल यही अर्थ
व्यक्त होता है, कोई विशिष्ट पुरुषार्थ सूचित नहीं होता । प्रसंग तो यहाँ अपने
प्रकृष्ट गुणों के कीर्तन का है, अतः यहाँ यह क्रियापद समुचित नहीं है ॥ १९ ॥
कारकोचित्यं दर्शयितुमाह—
सान्वयं शोभते वाक्यमुचितैरेव कारकैः ।
कुलाभरणमैश्वर्यमौदार्यचरितैरिव ॥२०॥
क्रियापदौचित्यानौचित्यप्रदर्शनानन्तरं क्रमागतमष्टमं कारकोचित्यं
विवेचयितुमाह—कारकोचित्यमिति । सान्वयमिति । कुलं सद्वंश
आभरणं भूषणं यस्यैवंभूतमैश्वर्यम् सम्पत्तिः औदार्यचरितैरोदार्यादिसच्छ-
रित्रैर्यथा शोभते तथैव सान्वयमन्वयेन युक्तं वाक्यं पदसमूहः, उचितैः
समुचितैरेव कारकैः कर्तृकर्मादिरूपैः शोभते ।
क्रियापद के औचित्य और अनौचित्य को दिखलाकर संप्रति क्रमप्राप्त आठवें
कारकोचित्य की विवेचना करने के लिए कहा गया है—कारकोचित्यमिति ।
सान्वयमिति । जैसे सद्वंश से विभूषित भी ऐश्वर्य-औदार्य आदि साधुचरित्र से ही
२४ औचित्यविचारचर्चा
शोभित होता है, उसी तरह अन्वय आदि से अच्छी तरह युक्त वाक्य (काव्यरूप)
भी उचित कारक के प्रयोग से ही सुशोभित होता है ।
उचितैरेव कारकैः सदन्वयवद्वाक्यं विराजते सद्वंशभूषितमैश्वर्यं
सच्चरितैरिव ।
कारिकार्थं विवृणुते—उचितैरेवेति । सदन्वयवद्वाक्यं समुचितान्वय-
परिलसितः पदसमूहः सच्चरितैः साध्वाचारैः सद्वंशभूषितमुत्तमकुलालङ्कृ-
तमैश्वर्यमिव उचितैरनुरूपैः कारकैरेव विराजते सुशोभते ।
कारिकार्थ की व्याख्या करने के लिए कहा गया है—उचितैरेवेति । अनुरूप
अन्वय से परिलसित वाक्य, सदाचार से सत्कुलालंकृत संपत्ति की तरह अनुरूप
कारक से ही सुशोभित होता है ।
कर्तृपदौचित्यं यथा भट्टबाणस्य—
स्तनयुगमश्रुस्नातं समीपतरवर्ति हृदयशोकाग्नेः ।
चरति विमुक्ताहारं व्रतमिव भवतो रिपुस्त्रीणाम् ॥
कारकपदौचित्यप्रदर्शनप्रसङ्गे प्रथमं कर्तृपदौचित्यमुपस्थापयितुमाह--
यथा भट्टबाणस्येति । स्तनयुगेति । राज्ञः शूद्रकस्याशीर्वचनरूपेण शुकद्वारा
पठितोऽयं श्लोकः । हे राजन् ! भवतस्तव, रिपुस्त्रीणां शत्रुकामिनीनां,
स्तनयुगमुत्तुङ्गकुचद्वन्द्वम्, अश्रुस्नातं नयनजलकृतस्नानं, हृदयशोकाग्नेर्हृदये
चित्ते स्वपतिवियोगजनितः शोक एवाग्निर्वह्निस्तस्य समीपतरवर्ति
निरतिशयसमीपस्थायि, विमुक्ताहारं विगतः पत्युर्विनाशेन दूरमपसृतो
मुक्ताहारो मौक्तिकमाला यस्मात् तत् (पक्षान्तरे विमुक्तस्त्यक्त आहारो
भोजनं येन तत्), तथाभूतं सत् व्रतमिव चरति व्रतोपासनमिव करोति ।
यथा कश्चित्सद्व्रती त्रिकालं स्नात्वा भोजनादिकं परित्यज्याग्निं निषेव-
माणो व्रतमाचरति तथैव भवद्द्वारा शत्रुसंहारेण तत्कामिन्यो रोदनैः
स्तनयुगं स्नपयति, हृदये शोकज्वालामधिकाधिकं बिभर्ति, हारादिकमा-
भूषणं च परित्यजति, एतदाचरणेन विभाति यत्तत्कुचद्वन्द्वं स्नातर्मग्नि
सेवमानं विमुक्ताहारं च सत् व्रतमाचरतीवेति भावः ।
कारकोचित्य के प्रदर्शनक्रम में प्रथमतः कर्तृपदौचित्य का उदाहरण दिखाने
के लिए कहा गया है--यथा भट्टबाणस्येति । राजा शूद्रक की आशीर्वाद देने के
रूप में शुक के द्वारा यह श्लोक पढ़ा गया है--स्तनयुगेति । हे राजन् ! आपके
शत्रुओं की स्त्रियों के कुचद्वय नेत्रजल से स्नान कर हृदयस्थित शोकाग्नि के पास
संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता ९५
रह कर तथा मौक्तिकमाला ( पक्षान्तर में भोजन ) का त्याग कर मानो सद्व्रती
के समान व्रताचरण कर रहा हो ।
अत्र शत्रुस्त्रियो व्रतं चरन्तीति वक्तव्ये स्तनयुगं बाष्पसलिलस्नातं
शोकाग्निसमीपवर्ति विमुक्तभोजनं विगतमुक्ताहारं च सद्व्रतं चरतीत्युक्ते
कर्तृपदमौचित्यमुपचितं जनयति ।
अत्रोक्तपद्ये, "शत्रुस्त्रियो व्रतं चरन्ति" इति वक्तव्येऽभिधातव्ये,
"स्तनयुगं बाष्पसलिलस्नातं, शोकाग्निसमीपवर्ति, विमुक्तभोजनं विगत-
मुक्ताहारं च सत् सद्व्रतं चरति" इत्युक्ते इति कथने कर्तृपदं स्तनयुग-
मिति पदम्, उपचितं समृद्धम्, औचित्यं जनयति ।
इस पद्य में "शत्रु की स्त्रियाँ व्रत का आचरण कर रही हैं" ऐसा कहने के
अभिप्राय से "उसके कुचद्वय बाष्पजल से स्नात, हृदयस्थ शोकाग्नि के समीपवर्ती,
भोजन और मौक्तिकहारादि का त्याग कर सद्व्रत का आचरण कर रहा है"
ऐसा कहने पर "स्तनयुगम्" इस कर्तृपद के औचित्य से एक अपूर्व स्पृहणीयता
का समावेश हो जाता है ।
न तु यथा परिमलस्य—
आहारं न करोति नाम्बु पिबति स्त्रैणं न संसेवते,
शेते यत्सिकतासु मुक्तविषयश्चण्डातपं सेवते ।
त्वत्पादाब्जरजः प्रसादकणिकालोभोन्मुखस्तन्मरौ,
मन्ये मालवसिंह ! गुर्जरपतिस्तीव्रं तपस्तप्यते ॥
कर्तृपदानौचित्यं प्रदर्शयितुमाह - न तु यथा परिमलस्येति । गुर्जर-
देशविजयानन्तरं मालवपतेः प्रशंसायां प्रयुक्तोऽयं श्लोकः—आहारमिति ।
हे मालवसिंह मालवाधीश्वर ! ( पराजितो गुर्जरपतिर्मरुगहनं प्रविश्य )
आहारं भोजनं, न करोति दुःखतोऽनुपलब्धेर्वा हेतोरिति भावः । अम्बु
जलं न पिबति. स्त्रीणां समूहः स्त्रैणस्तं न संसेवते नोपास्ते, सिकतासु
बालुकासु भूमिष्विति भावः, शेते, मुक्तविषयस्त्यक्तस्रक्चन्दनादिः,
चण्डातपं दुःसहसूर्यरश्मिं, यद् यस्मात्सेवते तत्तस्मात् तव पादावेवाब्जे-
कमले, तयोः रजांसि धूलयस्तान्येव प्रसादस्तस्य कणिकायाः कणमात्रस्य
लोभेनोन्मुखस्तत्परः सन्, मरौ मरुभूमौ, तीव्रं कठिनं, तपस्तपस्यां तप्यते
इति मन्ये ।
कर्तृपदानौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिए कहा गया है--न तु यथा
९६ औचित्यविचारचर्चा
परिमलस्येति । गुर्जर देश की विजय कर लेने के बाद मालवाधीश की प्रशंसा में
यह श्लोक कहा गया है--आहारमिति । हे मालवाधीश ! ( पराजित होकर
गुर्जराधिपति मरुकानन में प्रवेश कर ) न भोजन करता है, न जल ही पीता है,
स्त्रियों को तो पास भी नहीं फटकने देता, भूमि पर ही शयन करता है, विषय
( स्रक्-चन्दनादि ) का त्याग कर सूर्य की दुःसह किरणों में देह सुखा रहा है।
मालूम होता है जैसे तुम्हारी कृपा प्राप्त करने के लिए कठिन तपस्या कर रहा हो।
अत्र गुर्जरपतिर्विद्रुतो मरुगहनं प्रविष्टः परित्यक्ताहारादिसमस्त-
विषयश्चण्डातोपसेवी तपश्चरतोति यदुक्तं तत्कर्तृपदस्य विशेषाभि-
प्रायोचितं न किञ्चिदुपलक्ष्यते शत्रुत्रासतरलतया मरुकान्तारान्तरा वसन्नः
सकलविषयसुखभोगपरिभ्रष्टः किमन्यत्कुरुताम् । स्तनयुगवत्कर्तृपदस्य
चमत्कारोचितं न किंचिदभिहितम् ।
अत्र पद्ये, विद्रुतः पलायितो गुर्जरपतिर्मरुगहनं मरुकाननं प्रविष्टः,
परित्यक्ताहारादिसमस्तविषयः परिहृतभोजनादिसंपूर्णासांसारिकबन्धनः,
चण्डातोपसेवी दुःसहरौद्रसेवनशीलस्तपस्यां चरति—इत्येवंरूपेण
यदुक्तं यदुपन्यस्तं तत् कर्तृपदस्य गुर्जरपतिरूपस्य, विशेषाभिप्रायोचितं
तात्पर्यविशेषानुरूपं न किञ्चित् उपलक्ष्यते विज्ञायते, (यतो हि) शत्रु-
त्रासतरलतया शत्रुभयचञ्चलतया, मरुकान्तारान्तरावसन्नो मरुकानना-
भ्यन्तरनिवासावसादशीलः, सकलविषयसुखभोगपरिभ्रष्टः सम्पूर्णसांसा-
रिकविषयभोगवञ्चितः अन्यदपरं किं कुरुताम् । स्तनयुगवत् स्तनयुगमश्रु-
स्नातमिति पद्यस्थस्तनयुगानुरूपमत्र कर्तृपदस्य चमत्कारोचितं विच्छित्ति-
विशेषजनकं न किमपि कथितम् । मरुकानने प्रोक्तसकलसामग्रीसमुप-
लब्धेर्नितरामसम्भवतया तदसेवनातिरिक्तस्य पथोऽभावेन तत्त्यागस्यैव
नान्तरीकतयौचित्यमिति नैतत्कथनेन किमप्यपूर्वमभिहितं भवतीति
सिद्धमस्य कर्तृपदस्यानौचित्यमिति बोध्यम् ।
इस पद्य में--“पराजित होकर गुर्जरराज मरुकानन में प्रवेश कर गये हैं,
आहारादि समस्त विषय-वासनादिक से वञ्चित होकर तीव्र सूर्यरश्मि को सहते
हुए कठिन तपस्या कर रहे हैं।” इस कथन से कुछ ऐसा विशेष अभिप्राय
परिलक्षित नहीं हो रहा है जिससे कि कर्तृपद का औचित्य सिद्ध हो सके, क्योंकि
शत्रु के डर से मरुभूमि-निवासजन्य अवसाद से युक्त सभी वैषयिक सुखभोग
से रहित होकर वे बेचारे और कर ही क्या सकते हैं ? जैसे पूर्वोक्त श्लोक—
संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता ९७
( "स्तनयुगमश्रुस्नातम्" ) के स्तनयुगकर्तृक तप से एक अनिर्वचनीय आनन्द
की अनुभूति होती है उस तरह यहाँ कोई चमत्कारी अर्थ व्यक्त नहीं होता है,
इसलिये यहाँ पर कर्तृपद का अनौचित्य स्पष्ट ही परिलक्षित हो रहा है।
कर्मपदौचित्यं यथा मम लावण्यवत्याम्—
सदा सक्तं शैत्यं विमलजलधारापरिचितं,
घनोल्लासः क्ष्माभृत्पृथुकटकपातो वहति यः।
विधत्ते शौर्यश्रीश्रवणनवनीलोत्पलरुचिः,
स चित्रं शत्रूणां ज्वलदनलतापं भवदसिः॥
कर्तृपदोचित्यप्रदर्शनानन्तरं कर्मपदौचित्यमुदाहर्तुमाह—यथा मम
लावण्येति। सदासक्तमिति। यः ( भवदसिः ) क्ष्माभृतां राज्ञां पृथौ
विस्तीर्णे कटके सेनायां, पाती पतनशीलः, जलाशयपक्षे क्ष्माभृतः पर्वतस्य,
पृथौविस्तीर्णात्कटकात्सान
९८ औचित्यविचारचर्चा
काम करने वाली वह ( तुम्हारी तलवार ) शत्रुओं के हृदय में प्रज्वलित अग्नि
के ताप के समान संताप उत्पन्न कर देती है—यह आश्चर्य है, क्योंकि जलधारा
की समता रखनेवालों के लिये शैत्यप्रदान स्वाभाविक गुण होना चाहिए । यहां
तो उसके विरुद्ध यह संताप प्रदान कर रही है । फिर क्यों न आश्चर्य हो ?
अत्र निश्चलममलजलधारागतं शैत्यं तैक्ष्ण्यं शीतलत्वं च घनोल्लासो
निबिडोत्साहः पर्जन्यतुल्योदयश्च क्ष्माभृतां सानुसैन्यनिपाती वहति सः
शौर्यश्रीश्रवणनवनीलोत्पलतुल्यस्त्वत्खड्गश्चित्रं शत्रूणां संतापं करोतीति
यदुक्तं तत्कर्मभूतस्य तापस्य शिशिरतरसामग्रीजन्मनः परं वैचित्र्यं
रुचिरमौचित्यमासूत्रितम् ।
अत्रोक्तपद्ये, शैत्य-विमलजलधारापरिचित-घनोल्लासक्ष्माभृत्कट-
कपातीतिपदानि द्व्यर्थकानि तेषामेकमेकमर्थमादायापाततोऽसेः शीतलता-
धारित्वं प्रतीयते, एवं शौर्यश्रीत्यादिविशेषणेनापि कमलतुल्यत्वबोधनद्वारा
तस्य शिशिरत्वमेव पोष्यते, एवञ्च तादृशशिशिरतरसामग्रीसंभूतासिनिष्ठ-
कृतसाध्यत्वं तापस्य विरुद्धमप्युच्यमानं चमत्कारविशेषविधायकमिति
कर्मकारकोचित्यस्योदाहरणतामासादयति पद्यमेतदिति भावः ।
उक्त पद्य में तलवार की समता निर्मल और शीतल जलवाली नदी से
दिखायी गयी है फिर उसके द्वारा ताप की सृष्टि की गयी है । इस तरह शीतल
उपादान से अग्नि के समान ताप की उत्पत्ति का प्रतिपादन यहाँ एक अपूर्व
औचित्य का द्योतक हो गया है जिससे सहृदयों के हृदय में एक विलक्षण
चमत्कार का उदय हो जाता है । यह सारी विचित्रता कर्मपद के वैशिष्ट्य से
ही सम्भव हुई है, इसलिए यह कर्मपदौचित्य का स्पष्ट संकेत कर रहा है ।
न तु यथा ममैवावसरसारे—
भग्नाहितश्वसितवातविबोध्यमानः
काष्ठाश्रयेण सहसैव विवृद्धिमाप्तः ।
तापं तनोति निहतारिविलासिनीनां
वह्निद्युतिर्भुवननाथ ! भवत्प्रतापः ॥
कर्मपदानौचित्यं दर्शयितुमाह—न तु यथा ममैवेति । भग्नेति ।
भुवननाथ ! हे राजन् ! भग्ना विद्रुता येऽहिताः शत्रवस्तेषां श्वसितवातेन
निःश्वासपवनेन विबोध्यमानः प्रज्वाल्यमानः, काष्ठाश्रयेण दिग्दिगन्तश्र-
यणेन, दारुसम्बन्धेन च, विवृद्धिमतिशयप्रौढतामाप्तः, प्राप्तः, अत एव
वह्निद्युतिरग्नितुल्यकान्तिः, वह्निरपि पवनेन प्रज्वाल्यते, काष्ठस्य ( इन्ध-
नस्य ) आश्रयणमवाप्य निरतिशयं विवर्धते, भवत्प्रतापोऽपि तथैवाच-
रतीत्युभयोस्तुल्यतेति भावः । भवत्प्रतापः निहतारिविलासिनीनां मारित-
शत्रुस्त्रीणां, तापं सन्तापं, तनोति विस्तारयति ।
कर्मपदानौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिए कहा गया है--न तु यथा
ममैवेति । भग्नेति । हे राजन् ! आपका प्रतापमर्दितशत्रुओं के निःश्वासवायु से
प्रज्वलित काष्ठ ( इन्धन ) के संयोग से अतिशय विवृद्ध, अग्नि के समान, मारे
गये शत्रुओं की स्त्रियों के सन्ताप की वृद्धि कर रहा है ।
अत्र विद्रुतारिनिःश्वसितानिलप्रबोध्यमानः काष्ठाश्रयेण दिक्चक्र-
पूरणेन प्रौढतां प्राप्तः पावकतुल्यस्त्वत्प्रतापः शत्रुकान्तानां तापमात्रं तनो-
तीति तत्समुचितमाश्चर्यं न किंचित् ।
अत्रोक्तपद्ये विद्रुतारिनिःश्वसितेत्यारभ्य शत्रुकान्तानां तापमात्रं
तनोतीति यदुक्तं तत् समुचितमुचितमेव, नाश्चर्यं न विस्मयजनकं किंचित्
किमपि । अर्थात् वह्नेर्दाहकत्वं स्वाभाविकमेव, तदकरणमेवानुचितम्, अत
एवात्र प्रतापस्य सर्वथाग्नितुल्यतया तत्कर्तृकसन्तापरूपकर्मणो प्यानुषङ्गि-
कत्वमेवेति तद्वर्णनेन न किमपि वैशिष्ट्यमुद्भासितमिति सिद्धं कर्मपदानौ-
चित्यमिति बोध्यम् ।
इस पद्य में राजा के प्रताप की महिमा को बढ़ाने के लिए ऐसे-ऐसे विशे-
षणों का प्रयोग किया गया है जिससे आग के साथ उसकी पूरी समता सिद्ध हो
जाती है फिर उस प्रतापाग्नि के द्वारा मारित राजाओं की पत्नियों को सन्ताप
प्रदान कर समता की शेष कमी की भी पूर्ति की गयी है, इस तरह पद्य बहुत
ही सुन्दर प्रतीत होता है, परन्तु औचित्यवाद की कसौटी पर कसने से ज्ञात
होता है कि इसमें का कर्मपद उचित हुआ, क्योंकि ताप देना अग्नि का स्वाभाविक
गुण है, न देना ही अनुचित होता । अतएव यहाँ पर राजा का प्रताप जब अग्नि-
तुल्य सिद्ध हो गया है तब उसका भी संतापमात्र प्रदान करना एक साधारण
बात हुई, कुछ विशेष नहीं । ऐसी स्थिति में इस वर्णन से सहृदयों के हृदय में
आनन्द-विशेष का संचार न होकर एक उपेक्षणीयता का ही भाव जग जाता है,
जो कि सत्काव्य के लिए एक भारी कलंक है । इसलिए यह कर्मपदानौचित्य का
उदाहरण हुआ है ।
१०० औचित्यविचारचर्चा
करणौचित्यं यथा गौडकुम्भकारस्य—
लाङ्गूलेन गभस्तिमान्वलयितः प्रोतः शशी मौलिना,
व्याधूता जलदाः सटाभिरुडवो दंष्ट्राभिरुत्तम्भिताः ।
प्रोत्तीर्णो जलधिर्दृशैव हरिणा स्वैराट्टहासोर्मिभि-
र्लङ्केशस्य च लङ्घितो दिशि दिशि प्राज्यः प्रतापानलः ॥
कर्मपदौचित्यानौचित्ये प्रदर्श्य सम्प्रति करणपदौचित्यमुदाहर्तुमाह—
यथा गौडेति । लाङ्गूलेनेति । रामकार्यार्थं प्रस्थितस्य हनुमतो वर्णन-
मिदम् । हरिणा हनुमता, लाङ्गूलेन पुच्छेन, गभस्तिमान्सूर्यो वलयितो
वेष्टितः, मौलिना मस्तकप्रान्तेन शशी चन्द्रः प्रोतो व्याप्तः, सटाभिः
स्कन्धस्थरोमसङ्घैर्जलदा मेघा व्याधूता इतस्ततो विक्षिप्ताः निर्जिता इति
भावः, दंष्ट्राभिः दन्तैरुडवस्तारा उत्तम्भिता आयासिताः, दृशैव दृष्ट्यैव,
जलधिः समुद्रः प्रोत्तीर्णो लङ्घितस्तथा स्वैरस्य स्वेच्छया कृतस्याप्रतिह-
तस्येति भावः, अट्टहासस्याट्टाट्टहासस्योर्मिभिस्तरङ्गैः दिशि दिशि दिक्षु,
प्राज्यः प्रचुरो लङ्केशस्य रावणस्य, प्रतापानलः प्रभाववह्निर्लङ्घितः शमितः ।
कर्म पद का औचित्यानौचित्य दिखाकर अभी करणपदौचित्य का उदाहरण
दिखाने के लिये कहा गया है—यथा गौडेति । लाङ्गूलेनेति । हनुमान् के वर्णन-
प्रसंग में यह श्लोक कहा गया है । भगवान् राम के कार्य से महावीर हनुमान्
आकाशमार्ग से समुद्र-लंघन कर रहे हैं, इनके पूँछ की चमक से सूर्य, मस्तक की
कान्ति से चन्द्रमा, सटा ( पीठ पर के बाल ) की भयंकरता से मेघ, दाँतों की
द्युति से तारे अप्रतिभ हो रहे हैं, मालूम होता है जैसे दृष्टि से ही समुद्र फाँद
गये हों । इतना ही नहीं अपने अप्रतिहत अट्टाट्टहास के तरंग से दिशाओं में व्याप्त
रावण के प्रतापानल को क्षणमात्र में शान्त कर दिया हो ।
अत्र हरिणा हनुमता जलनिधितरणे तरणिलाङ्गूलेन वलयितः,
किरीटप्रान्तेन शशी प्रोतः, सटाभिर्मेघा व्याधूतास्तारा दंष्ट्राभिरायासि-
तास्तीर्णोऽब्धिर्दृष्ट्यैवाट्टहासतरङ्गैर्लङ्केशस्य विस्तीर्णः प्रतापाग्निः शमित
इति बहुभिः करणपदैरुत्साहाधिवासितैर्विस्मयशिखरारोहणसोपा-
नैरिव रघुपतिप्रभावारम्भविजयध्वजायमानस्य पवनसूनोरौचित्यातिशयः
प्रकाशितः ।
अत्र पूर्वपद्ये हनुमता जलनिधितरणे लाङ्गूलेन सूर्यो वेष्टितः, किरीट-
प्रान्तेन चन्द्रः प्रोतः, स्कन्धस्थरोमराजिभिर्मेघा व्याधूताः, दंष्ट्राभिस्तारा