औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)
Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary
महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा
पृष्ठ 180, कुल 256 में से
संदर्भ में पढ़ें१२० औचित्यविचारचर्चा
कार में सीमित हो गया है । इसीलिये वचनानौचित्य के रूप में यह पद्य उद्धृत
किया गया है ॥ २२ ॥
विशेषणौचित्यं दर्शयितुमाह-
विशेषणैः समुचितैर्विशेष्योऽर्थः प्रकाशते ।
गुणाधिकैर्गुणोदारः सुहृद्भिरिव सज्जनः ॥ २३ ॥
वचनोंचित्यप्रदर्शनात्परं क्रमप्राप्तमेकादशतमं विशेषणौचित्यं विवेच-
यितुमाह—विशेषणैरिति । समुचितैरभिधेयार्थानुरूपैर्विशेषणैर्विशेष्यभूतो-
ऽर्थो गुणाधिकैनिरतिशयगुणशालिभिः, सुहृद्भिर्मित्रैर्गुणोदारो गुणदाक्षिण्या-
दिभिरुदार उदात्तः सज्जनः साधुपुरुष इव प्रकाशते चमत्कृतिमवाप्नोति ।
वचनोंचित्य के प्रदर्शन के बाद क्रमानुसार ग्यारहवें विशेषणौचित्य की
मीमांसा की जा रही है-विशेषणैरिति । अभिधेय अर्थ के अनुरूप विशेषण के
प्रयोग से विशेष्यभूत अर्थ उसी तरह चमत्कृत होता है जैसे गुणवान् मित्रों के
द्वारा गुणी सज्जन पुरुष ।
काव्ये विशेष्योऽर्थः समुचितैरेव विशेषणैः शोभां लभते, गुणोदारः
साधुर्यथाऽभ्यधिकगुणैः सुहृद्भिः ।
कारिकार्थमेव विशदयति--काव्य इति । काव्यरसाभिव्यञ्जककविक-
र्मणि, विशेष्यभूतोऽर्थः समुचितैरनुरूपैरेव विशेषणैः शोभां सौन्दर्य, लभते
प्राप्नोति, यथा गुणोदार उदत्तगुणशालो, साधुः सज्जनोऽभ्यधिकगुण-
वद्भिः सुहृद्भिर्मित्रैः ।
कारिका की ही व्याख्या की जा रही है-काव्य में विशेष्यभूत अर्थ अनुरूप
विशेषणों से ही सुशोभित होता है, जैसे गुणवान् सज्जन अधिक गुणशाली मित्रों
से ( सुशोभित होता है ) ।
यथा मम मुनिमतमीमांसायाम्—
चैत्रे सूत्रितयौवनान्युपवनान्यामोदिनी पद्मिनी,
ज्योत्स्नाप्रावरणानि रत्नवलभीहर्म्याणि रम्याः स्त्रियः ।
सर्वं चारुतरं न कस्य दयितं यस्मिंस्तु तद्भूज्यते,
तन्मृन्निर्मितमामभाजनमिव क्षिप्रक्षयं जीवितम् ॥
विशेषणौचित्यमुदाहर्तुमाह--यथा मम मुनीति । चैत्र इति । चैत्रे
मधौ, सूत्रितयौवनान्युपचिततारुण्यान्युपवनानि लीलोद्यानानि, आमोदिनी
सुष्ठुगन्धवती, पद्मिनी कमलिनी, ज्योत्स्नाप्रावरणानि कौमुदीरूपरावरक-