सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary

महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा

DevanagariHindipublished256 पृष्ठ

पृष्ठ 169, कुल 256 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 169

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता १०९
इदमहिपतिभोगस्तम्भविव्राजमानं
धरणितलमिहैव स्थानमस्मद्विधानाम् ॥
कारकोचित्यप्रदर्शनक्रमेऽधिकरणौचित्यमुदाहर्तुमाह—यथा कालि-
दासस्येति । इह निवसतीति । महाराजस्य विक्रमादित्यस्य दूतः कुन्ते-
श्वरसभामण्डपे समुचितं स्थानमनासाद्य भूमावेवोपविशन्स्वोत्कर्षं प्रकट-
यति । इहात्रैव पृथिवीतले, क्ष्माधराणां पर्वतानां, शेखरोऽग्रणीर्मेरुर्निव-
सति, इहास्मिन्नेव च पृथिवीतले, विनिहितभाराः प्रक्षिप्तनिजभाराः, सप्त-
सागराः सप्तसंख्याका अप्यब्धयोऽन्ये चोपसागरादयो निवसन्तीति शेषः,
अहिपतेः शेषस्य, भोगरूपे कृष्णात्मके स्तम्भे, विभ्राजमानं शोभमान-
मिदमेतत्पुरोवर्तिधरणितलं पृथ्वीतलमस्तीति शेषोऽस्मद्विधानां मादृशानां
दूतानां महामहिमशालिनामिति व्यज्यते, इहैव पृथ्वीतले स्थानमुचित-
मिति भावः ।
कारकोचित्य के प्रदर्शन के क्रम में अधिकरणौचित्य का उदाहरण दिखाने
के लिये कहा गया है—यथा कालिदासस्येति । इह निवसतीति—महाराज
विक्रमादित्य का दूत कुन्तेश्वर की सभा में आदरपूर्ण स्थान नहीं पाने पर भूमि
पर ही बैठता हुआ अपना उत्कर्ष व्यक्त कर रहा है—कि इसी पृथ्वी पर पर्वतों
का शिरोमणि मेरु निवास करता है, इसी पर सातों महासागर और उपसागर
रहते हैं यह पृथ्वी शेषनाग के फणरूप खूँटे पर शोभित हो रही है, अतः इस
पृथ्वी तल पर ही मेरे समानजनों का बैठना उचित है ।
अत्र महाराजदूतोऽपि सामन्तास्थाने स्वप्रभुसमुचितगौरवपूजार्ह-
मासनमनासाद्य कार्यवशेन भूमावेवोपविष्टः प्रागल्भ्यगाम्भीर्येणैवं ब्रूते—
यथाऽस्मद्विधानां वसुधातल एव भुजगपतिभोगस्तम्भप्रभारभारनिष्कंपे
धरासने स्थानं युक्तं यस्मादिहैव मेरुरचलचक्रवर्ती समुपविष्टः सप्तसागरा
अब्धयश्च, तत्तुल्यतैवास्माकमित्योचित्यमधिकरणपदसम्बद्धमेव ।
अत्र पद्ये महाराजदूतोऽपि विक्रमादित्यप्रेषितदूतोऽप्यपिनाऽस्यादर-
योग्यता सूच्यते, सामन्तास्थाने कुन्तेश्वरसभामण्डपे स्वप्रभोर्निजस्वामिनः
समुचितं योग्यं यद् गौरवं महत्त्वं, तस्य यत्पूजाऽऽदरस्तदर्हं तदुपयुक्तमासन-
मनासाद्याप्राप्य, कार्यवशेन प्रयोजनवशाद्, भूमावेव पृथ्व्यामेवोपविष्टः
प्रागल्भ्यगाम्भीर्येण गम्भीरप्रौढतया, ब्रूते कथयति—यथा मादृशानां महा-
महिमशालिनामिति भावः, वसुधातले एव, भुजगपतेः शेषनागस्य भोगः