औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)
Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary
महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा
पृष्ठ 164, कुल 256 में से
संदर्भ में पढ़ें१०४ औचित्यविचारचर्चा
विप्रायानुपकारिणे न तु स्वार्थसाधकाय प्रतिपाद्यते" इति कथनक्षणेऽत्य-
न्तोदारतोपपन्नाश्चर्यमिश्रितचमत्कारसुन्दरोचित्याऽऽस्वादनेन वयं ( साध-
रणा लोकाः ) सञ्जातरोमाञ्चाः स्म इति पश्यत, रोमाञ्चस्य प्रत्यक्षपरि-
दृश्यमानत्वेन न मिथ्याशङ्केति भावः । किमपरगतः परं महत्त्वं किं भवे-
दिति तात्पर्यम् । अपूर्वत्यागिने विलक्षणत्यागशीलाय भार्गवाय तस्मै
नम इत्यत्र "विप्रायेति" सम्प्रदानपदगत एवोत्कर्षविशेषो वैशिष्ट्यं प्रका-
शते बुद्धिगोचरीभवति ।
उक्त पद्य में 'ससागरा पृथिवी की प्राप्ति हो असम्भव है लेकिन वह भी
सम्भव हुई, परन्तु मुट्ठीभर अन्न की तरह एकमात्र ब्राह्मण ( कश्यप ) को
उसका दान कर देना तो और भी आश्चर्यजनक है, इस बात की चर्चा करने पर
भी उस दानकर्ता की उदारता के औचित्य की चर्वणा से हम साधारण मनुष्य
रोमाञ्चित हो रहे हैं। देख लो, और इससे अधिक कोई क्या कर सकता है ?
ऐसे अपूर्वदानी महामुनि भार्गव को नमस्कार है" इस तरह के कथन में जो
विलक्षणता दृष्टिगोचर हो रही है वह केवल "विप्राय" इस सम्प्रदानकारक
बोधक पद की ही महिमा है। इसलिए सम्प्रदानगतौचित्य का यह पद्य ज्वलन्त
निदर्शन है।
न तु यथा राजशेखरस्य—
पौलस्त्यः प्रणयेन याचत इति श्रुत्वा मनो मोदते,
देयो नैष हरप्रसादपरशुस्तेनाधिकं ताम्यति ।
तद्वाच्यः स दशाननो मम गिरा दत्ता द्विजेभ्यो मही,
तुभ्यं ब्रूहि रसातनलत्रिदिवयोर्निर्जित्य किंदीयताम् ॥
सम्प्रदानगतानौचित्यं दर्शयितुमाह—न तु यथा राजेति । पौलस्त्य
इति । परशुयाचनाय रावणद्वारा प्रेषितं दूतं प्रति भार्गवस्योक्तिरियम् ।
( यद्यपि ) पौलस्त्यः ऋषिपुलस्तिवंशोद्भवो रावणः, प्रणयेन प्रेम्णा, न तु
बलात्कारेण, ( परशुं ) याचत इति ( वचः ) श्रुत्वाऽऽकर्ण्य, मनश्चित्तं,
मोदत आनन्दमनुभवति, ( परन्तु ) एषोऽयं हरप्रसादपरशुः शिवप्रसादी-
कृतः ( प्रसादरूपेण शिवद्वारा प्रदत्तः ) देयो दातुं योग्यो न, अस्तीति
शेषः, तेन हेतुनाऽधिकं बहु, ताम्यति क्लाम्यति, मन इति पूर्वोक्तं कर्तृ-
पदमध्याहार्यम्, तत्तस्माद्धेतोः स दशाननो मम गिरा मद्वचसा, वाच्यः
कथनीयः, ( यत् ) मही समग्रापि ससागरा वसुमती, ( मया ) द्विजेभ्यो