औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)
Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary
महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा
पृष्ठ 162, कुल 256 में से
संदर्भ में पढ़ें१०२ औचित्यविचारचर्चा
अत्र भगवतो नृसिंहस्य कोपरक्तया दृष्ट्यैव क्षणलब्धलक्षया हिरण्यक-
शिपोर्वक्षः स्वयं भयाद्भिन्नमिवेति यदुक्तं तन्महोत्साहपराक्रमस्य प्रति-
नायकस्य रिपोः प्रधाननायकप्रतापोद्दीपनोपकरणीभूताधिकधैर्यस्य स्वयं
विह्वलतया हृदयस्फुटनमित्युपचितमनौचित्यं “दृशैव” इति करणपदस्य
शिरसि विश्रान्तम् ।
अत्र पद्ये भगवतो नृसिंहस्य कोपारुणया क्षणमात्रलब्धलक्षया च
दृष्ट्यैव हिरण्यकशिपोर्हृदयं स्वयमेव भयाद्भिन्नमिवेति यत्प्रतिपादितं
तन्महोत्साहपराक्रमस्यात्युत्साहपराक्रमशीलस्य, प्रधाननायकस्य भगवतो
नृसिंहस्य, प्रतापस्योद्दीपने उद्बोधे उपकरणीभूतं कारणीभूतं, यदधिकधैर्यं
योऽधिको धैर्यातिशयस्तद्युक्तस्य, प्रतिनायकस्य प्रतिपक्षिणो रिपोः शत्रो-
र्हिरण्यकशिपोः स्वयं भयविह्वलतया स्वयमेव भयातुरत्वेन हृदयस्फुटन-
मिति यद्वर्णितं तेनोपचितं विवृद्धमनौचित्यमसमीचीनत्वं “दृशैव” इति
करणपदस्य शिरस्युपरि विश्रान्तम् । अयमत्राभिप्रायः—प्रतिपक्षिनिष्ठ-
चण्डत्वमेव प्रधाननायकस्य प्रतापोद्दीपने कारणं भवति, प्रकृते तु दृशैवेति
करणपदप्रयोगे तद्व्याघातः समुत्पद्यते तेन प्रधाननायकस्य महिमापचितो
भवति, यच्च न कवेर्न च पाठकानामेवाभिमतमित्यनुचिततमम्, सर्वमे-
तद्धि दृशैवेति करणपदजन्यमेव । तेन करणपदानौचित्यं स्पष्टमेवेति ।
उक्त पद्य में “निमेषमात्र देखने का अवसर प्राप्त करनेवाली क्रोध से
आरक्त, भगवान् नृसिंह की आँखों के द्वारा भय से खुद ही विदीर्ण हिरण्यकशिपु
के वक्ष को” ऐसा जो कहा गया है वह अत्यन्त अनुचित है, क्योंकि पराक्रमशील
प्रतिनायक हिरण्यकशिपु का अधिक धैर्य ही प्रधान नायक नृसिंह के प्रताप का
उद्दीपक हो सकता है न कि उसके हृदय का खुद-ब-खुद फट जाना । ऐसी स्थिति
में कवि का ऐसा कथन कैसे उचित कहा जा सकता है ? यह अनौचित्य “दृशैव”
इसी करण पद के द्वारा ही उपस्थित हुआ है, इसलिए इसका उत्तरदायित्व
उसी करणपद पर है ।
संप्रदानौचित्यं यथा भट्ट प्रभाकरस्य--
डिङ्मातङ्गघटाविभक्तचतुराघाटा मही साध्यते,
सिद्धा सापि वदन्त एव हि वयं रोमाञ्चिताः पश्यत ।
विप्राय प्रतिपाद्यते किमपरं रामाय तस्मै नमो,
यस्मादाविरभूत्कथाऽद्भुतमिदं यत्रैव चास्तं गतम् ॥