औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)
Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary
महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा
पृष्ठ 144, कुल 256 में से
संदर्भ में पढ़ें८४ औचित्यविचारचर्चा
प्रकटदृढानुरागा इत्यर्थः । क्रोधादय एव क्रूररोगाः कठिनामयास्तेषां,
तत्प्रयुक्त इति यावत्, यो व्रणगणस्तस्य या गणनातीतास्तीव्रव्यथा दुसह-
वेदनास्ताभिरार्ताः, (तथा) स्नेहः प्रेमैव क्लेदः पङ्कस्तेन तन्निमित्तेनेति
भावः । अतिलग्नेर्नितरां संसक्तैरेत एव कृमिभिः क्षुद्रकीटैरिव वर्तमानैः,
स्वाङ्गजैरात्मजैः सुतैः पुत्रैर्भक्ष्यमाणाः ( इवेति भावः ), संसारस्य क्लेशो
दुःखमेव शय्या शयनीय, तत्र, निपतितास्तनवः शरीराणि येषां तथाभूता
मन्दा मन्दधियो जनाः, सीदन्ति क्लेशमाप्नुवन्तः सन्तीति पश्याव-
लोकय ।
शान्त, शृंगार, करुण और बीभत्स रस के संकर का औचित्य दिखलाने के
लिये कहा गया है—यथा ममेति । तीक्ष्णान्तेति । तेज भाले के समान स्त्रियों के
कटाक्षों से आहत हृदयवाले अतएव अधिकाधिक अनुरक्ति व्यक्त करने वाले,
क्रोधादिरूप कठिन रोगों से उत्पन्न व्रणों की अगणित असह्य वेदना से आर्त,
तथा स्नेहपास से लिपटे हुए क्षुद्र कीट के समान अपने ही बच्चों से खाये जाते
हुए, सांसारिक क्लेशरूप शय्या पर मृतवत् पड़े हुए शरीरवाले मन्दबुद्धि मनुष्य
सीदित हो रहे हैं—देखो ।
अत्र मुख्यस्याङ्गिनः शान्तरसस्यैवोद्दीपने कारणीभूतास्तीक्ष्णान्तः-
स्त्रीकटाक्षक्षतहृदयव्यथार्त्तस्नेहक्लेदातिलग्नकृमितुल्यतनयादिपदोपादानेन
शृङ्गारकरुणबीभत्साः शान्तमुखप्रेक्षिणः, संलीनतया स्तिमितवृत्तयो
भृत्या इव परममौचित्यं दर्शयन्ति ।
अत्र पूर्वोक्तश्लोके, मुख्यस्य प्रधानस्य, अत एवाङ्गिनः शान्तरस-
स्योद्दीपने उज्ज्वलीकरणे, कारणीभूताः कारणतामुपगताः तीक्ष्णान्तस्त्री-
त्यादिपदोपादानेन प्रतीयमानाः शृङ्गारकरुणबीभत्साः ( स्त्रीकटाक्षनिपा-
तेन शृङ्गारस्य, तीव्रव्यथार्त्तत्वेन करुणरसस्य, कृमितुल्यतनयभक्ष्यमाण-
त्वेन बीभत्सस्य च समुत्पत्तिरिति बोध्यम् ), शान्तमुखप्रेक्षिणः शान्त-
रसानुगामिनः, संलीनतया शान्तरसान्तःपातितया, स्तिमितवृत्तयः क्षीण-
व्यापारकलापा भृत्या दासा इव परममौचित्यं दर्शयन्ति ।
उक्त श्लोक में मुख्य होने के कारण अङ्गीरस शान्त के उद्दीपन में कारण-
भूत, “तीक्ष्ण स्त्रीकटाक्ष-तीव्रव्यथार्त्त-स्नेहक्लेदेति” पद के उपादान से प्रतीत होने
वाले शृङ्गार, करुण और बीभत्स-रस, शान्त-रस के अन्तर्गत होने से स्वामि-