सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary

महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा

DevanagariHindipublished256 पृष्ठ

पृष्ठ 151, कुल 256 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 151

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता ९१
स्य शरीरं, कालेन मृत्युना मृत्युद्वारेति भावः, 'कालो मृत्यौ महाकाले'
इत्यमरकोशबलात्कालस्य महाकालस्य यमस्य वेत्यर्थः । कङ्कालत्तामस्थिपञ्ज-
रावशेषित्वं, निनाय प्रापयत् । ( एवमेव ) यो मायाविनं तन्नामकं
पातालवासिनं राक्षसं, निष्पेष्य विनाशय, पातालं रसातलं, असृङ्मयं
शोणितमयं, प्रविदधेऽकरोत् । सुग्रीवस्य स्वानुजस्य अग्र्यविभूतेः प्रधान-
सम्पत्तेर्धनदारादेः, विलुण्ठनेऽपहरणे, पटुर्दक्षः स वाली किं स्मर्यते ?
क्रियापदौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिए कहा गया है--यथा ममेति ।
यःप्रख्यातेति । शुक-सारणों के द्वारा रावण को संबोधित कर कहा जा रहा है कि
हे राजन् ? जो ( बाली ) संध्या-वन्दनादि कृत्य करने के लिए सातों समुद्र की
यात्रा बड़ी शीघ्रता से कर लिया करता था, तथा जिसने अपने बाहुबल से
महिषरूपधारी दुन्दुभि नामक राक्षस के शरीर को मृत्यु के द्वारा अस्थिपंजर का
ढाँचामात्र बनाकर छोड़ा एवं मायावी नामक पातालतलवासी राक्षस को पीस
कर ( मार कर ) उसके खून से समूचे पाताल लोक को रक्तरंजित कर दिया
था, राज्यनिष्कासन, धनदारादिहरण प्रभृति दण्डों के द्वारा अपने अनुज के
भविष्य का लुटेरा क्या उस बाली का स्मरण कर रहे हैं ?
अत्र सप्ताब्धिसन्ध्यार्चनप्रख्यातजवो महिषरूपदुन्दुभिदानवोन्माथी
मायाविदानवनिष्पेषोद्भूतशोणितपूरितपातालतलः स किं वाली स्मर्यत
इति क्रियापदेन शुकसारणाभ्यां रावणस्य दुर्नयाभिनिवेशिनस्तद्विरामाय
हितोपदेशेन भवान्वसनकोणनियमिततनुः कक्षायां निःक्षिप्त इत्युचितयुक्ति-
युक्तमुक्तं भवति ॥
अत्रोक्तपद्ये, "सप्ताब्धीत्यारभ्य स किं वाली स्मर्यते" इति पर्यन्त-
वाक्योत्थेन "स्मर्यते" इत्याकारकेण क्रियापदेन, शुकसारणाभ्यां तन्नाम-
करावणानुचराभ्यां, दुर्नयाभिनिवेशिनो दुर्नीतिप्रवृत्तस्य रावणस्य,
विरामायासतपथात्प्रत्यावर्तनाय, हितोपदेशेन हितकारकोपदेशदानद्वारा,
"भवान् वसनकोणनियमिततनुः वस्त्रकोणबद्धशरीरः, कक्षायां निःक्षिप्तः,
अर्थात्स वाली भवन्तं वस्त्रझोलिकायां संस्थाप्य कक्षायां लम्बयित्वा
स्थापितवानासीदित्याकारकमूचितयुक्तियुक्तं समुचिततर्कसंवलितमुक्तं
प्रतिपादितं भवति । इदमत्राकूतं यत् प्रस्तुतपद्ये वालिनो वर्णने नैवं
किमप्युपलभ्यते येन वालिस्मरणमसङ्गतं स्यादथापि निषिध्यमानया
स्मरणक्रिययेदमध्यवसितं भवति यदत्र निषेधेऽस्ति किंचिद्रहस्यं यच्च