औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)
Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary
महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा
पृष्ठ 154, कुल 256 में से
संदर्भ में पढ़ें२४ औचित्यविचारचर्चा
शोभित होता है, उसी तरह अन्वय आदि से अच्छी तरह युक्त वाक्य (काव्यरूप)
भी उचित कारक के प्रयोग से ही सुशोभित होता है ।
उचितैरेव कारकैः सदन्वयवद्वाक्यं विराजते सद्वंशभूषितमैश्वर्यं
सच्चरितैरिव ।
कारिकार्थं विवृणुते—उचितैरेवेति । सदन्वयवद्वाक्यं समुचितान्वय-
परिलसितः पदसमूहः सच्चरितैः साध्वाचारैः सद्वंशभूषितमुत्तमकुलालङ्कृ-
तमैश्वर्यमिव उचितैरनुरूपैः कारकैरेव विराजते सुशोभते ।
कारिकार्थ की व्याख्या करने के लिए कहा गया है—उचितैरेवेति । अनुरूप
अन्वय से परिलसित वाक्य, सदाचार से सत्कुलालंकृत संपत्ति की तरह अनुरूप
कारक से ही सुशोभित होता है ।
कर्तृपदौचित्यं यथा भट्टबाणस्य—
स्तनयुगमश्रुस्नातं समीपतरवर्ति हृदयशोकाग्नेः ।
चरति विमुक्ताहारं व्रतमिव भवतो रिपुस्त्रीणाम् ॥
कारकपदौचित्यप्रदर्शनप्रसङ्गे प्रथमं कर्तृपदौचित्यमुपस्थापयितुमाह--
यथा भट्टबाणस्येति । स्तनयुगेति । राज्ञः शूद्रकस्याशीर्वचनरूपेण शुकद्वारा
पठितोऽयं श्लोकः । हे राजन् ! भवतस्तव, रिपुस्त्रीणां शत्रुकामिनीनां,
स्तनयुगमुत्तुङ्गकुचद्वन्द्वम्, अश्रुस्नातं नयनजलकृतस्नानं, हृदयशोकाग्नेर्हृदये
चित्ते स्वपतिवियोगजनितः शोक एवाग्निर्वह्निस्तस्य समीपतरवर्ति
निरतिशयसमीपस्थायि, विमुक्ताहारं विगतः पत्युर्विनाशेन दूरमपसृतो
मुक्ताहारो मौक्तिकमाला यस्मात् तत् (पक्षान्तरे विमुक्तस्त्यक्त आहारो
भोजनं येन तत्), तथाभूतं सत् व्रतमिव चरति व्रतोपासनमिव करोति ।
यथा कश्चित्सद्व्रती त्रिकालं स्नात्वा भोजनादिकं परित्यज्याग्निं निषेव-
माणो व्रतमाचरति तथैव भवद्द्वारा शत्रुसंहारेण तत्कामिन्यो रोदनैः
स्तनयुगं स्नपयति, हृदये शोकज्वालामधिकाधिकं बिभर्ति, हारादिकमा-
भूषणं च परित्यजति, एतदाचरणेन विभाति यत्तत्कुचद्वन्द्वं स्नातर्मग्नि
सेवमानं विमुक्ताहारं च सत् व्रतमाचरतीवेति भावः ।
कारकोचित्य के प्रदर्शनक्रम में प्रथमतः कर्तृपदौचित्य का उदाहरण दिखाने
के लिए कहा गया है--यथा भट्टबाणस्येति । राजा शूद्रक की आशीर्वाद देने के
रूप में शुक के द्वारा यह श्लोक पढ़ा गया है--स्तनयुगेति । हे राजन् ! आपके
शत्रुओं की स्त्रियों के कुचद्वय नेत्रजल से स्नान कर हृदयस्थित शोकाग्नि के पास