औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)
Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary
महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा
संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता ७१
गस्त्यस्य च, लघुकलशजन्मना स्वल्पकायघटयोनित्वेन ( एभिस्त्रिभिर्नि-
मित्तैरित्यर्थः ), क्रमाक्रान्तसमारूढोऽपि क्रमिकाक्रमणपरिपाट्याऽङ्कुरितो-
ऽप्यसमविस्मयमयोऽद्वितीयाश्चर्यस्वरूपोऽद्भुतप्रसरोऽद्भुतोदयः, संसारस्य
विश्वस्याश्चर्यसरणिर्विस्मयपद्धतिरेवंविधैवैदृइयेवापरिच्छिन्नाऽपरिमेया ।
( अत्र ) न किंचित्कौतुकं न मनागप्युत्कण्ठा हेतुरित्याकारकस्यार्थान्तरन्या-
सस्य समर्थकर्थस्य, सामर्थ्येन महिम्ना, सहसैव हठादेवावरोपित उत्पाटित
इव तिरोभूततामन्तर्हितत्वमुपगतः संप्राप्तः ।
इस पद्य में पहले तो समुद्र की विचित्रता दिखायी गयी है, फिर मुनि के
द्वारा उसका चुलकीकृत किये जाने का उल्लेख किया गया है तथा मुनि की
विचित्रता दिखाने के लिए उनके घटवंशजन्मता की भी चर्चा की गयी है । इस
तरह क्रमशः एक के बाद एक की महत्ता में व्याघात पहुँचा कर जो आश्चर्य-
मूलक अद्भुतरस का अङ्कुर उत्पादित किया गया है वह—संसार की आश्चर्य-
परम्परा इसी तरह अपरिमित होती ही है, इसमें कौतुक की कोई बात नहीं—
इत्याकारक अर्थान्तरन्यास ( पूर्ववर्णित अर्थ के समर्थनार्थ वर्णित अर्थ ) से हठात्
तिरोहित हो जाता है अर्थात् संसार को इस विचित्रता से कौन माप सकता है ?
इस अर्थ के व्यक्त हो जाने से उसकी महत्ता नष्ट हो जाती है । इस प्रकार
अनौचित्य के कारण अद्भुतरस का समुचित परिपाक यहाँ नहीं हो सका है ।
शान्ते यथा मम चतुर्वर्गसंग्रहे—
भोगे रोगभयं सुखे क्षयभयं वित्तेऽग्निभूभृद्भयं.
दास्ये स्वामिभयं गुणे खलभयं वंशे कुयोषिद्भयम् ।
माने म्लानिभयं जये रिपुभय काये कृतान्ताद्भयं,
सर्वं नाम भवे भवेद्भयमहो वैराग्यमेवाभयम् ॥
शान्तरसौचित्यमुदाहर्तुमाह—शान्ते यथा ममेति । भोगे इति । भोगे,
रोगस्यामयस्य, भयं भीतिरसंयतभोगस्य रागकारणत्वेन सुतरां रोगसंभव
इति भावः । सुखे मोदानुभव, क्षयभयं विनाशभीतिः, सांसारिकसुखस्य
क्षणभङ्गुरत्वेनाहर्निशं तद्विनाशभीतिरस्त्येवेति भावः । वित्ते सम्पत्तावग्नि-
भूभृद्भयमग्नेः भूभृतो राज्ञश्च भयम्, अग्निदाहेन राज्ञः कोपेन च संपत्ति-
विनाशंशंकेति भावः । दास्ये भृत्यतायां स्वामिनः पत्युर्भयमातङ्कः, गुणे
दयादाक्षिण्यादौ खलस्य दुष्टस्य भयं, खलाः परनिन्दने स्वभावपटवो
भवन्तीति गुणवतोऽपि निन्दन्त्येवेति भावः । वंशे कुले, कुयोषितः कुल-
७२ औचित्यविचारचर्चा
टायाः स्त्रिया भयं, स्त्रीणां कदाचारेण कुलगरिमा विनश्यतीति भावः।
माने सम्माने, ग्लानिभयं भङ्गभीतिर्जये विजये रिपुभयं शत्रुभीतिः, काये
शरीरे, कृतान्ताद्यमाद् भयं, मृत्युभीतिरित्यर्थः । अहो इति खेदेन भवे
संसारे, सर्वं नाम निखिलसांसारिकसामग्रीजातं, भयं भयान्वितमिति
तात्पर्यं भवेत् स्यात् । केवलं वैराग्यमेवानासक्ततैवाभयं भयरहित-
मस्तीति शेषः ।
शान्तरस के औचित्य का उदाहरण दिखाने के लिये कहा गया है—शान्ते
यथा ममेति । भोगे-इति । इस असार संसार में कोई भी वस्तु भयरहित नहीं
है, क्योंकि भोग में रोग का, सुख में क्षय का, धन में अग्नि और राजा का,
नौकरी में मालिक का, गुण में निन्दकों का, कुल ( खान्दान में कुलटा स्त्रियों
का, सम्मान में उसके भंग का, विजय में शत्रु का, शरीर में मृत्यु का भय
बराबर लगा ही रहता है। केवल वैराग्य ही एक ऐसा है जो इस भय की परिधि
से बाहर है, इसलिये इसी का आश्रयण करना चाहिए यह अर्थ फलित होता है।
अत्र सकलजनाभिमतभोगसुखवित्तादीनां भयमयतया हेयतां प्रति-
पाद्य वैराग्यमेव सकलभयायासशमनमुपादेयतया यदुपन्यस्तं तेन शान्त-
रसस्य निरर्गलमार्गवितरणमुचिततरमुपदिष्टं भवति ।
अत्रोक्तपद्ये सकलजनाभिमतभोगसुखवित्तादीनां सम्पूर्णमानवानु-
मोदितभोगमोदधनप्रभृतीनां भयमयतया भीतिस्वरूपतया, हेयतां
त्याज्यतां, प्रतिपाद्य वर्णयित्वा, सकलभयायासशमनं निःशेषभीति-
विनाशकं, वैराग्यमेवोपादेयतया ग्राह्यतया, यदुपन्यस्तं यदभिहितं, तेन
तदभिधानेन, शान्तरसस्य, निरर्गलमार्गवितरणमनवरुद्धपथोप्लब्धि-
रुचिततरं समुचितरूपेणोपदिष्टं प्रतिपादितं भवति ।
इस पद्य में सभी मानवों से अभिनन्दित भोग, सुख, धन, आदि की भयप्रद
होने के कारण त्याज्यता दिखाकर, सभी भयों के संहारक के रूप में वैराग्य की
जो ग्राह्यता प्रतिपादित की गयी है उससे शान्तरस का मार्ग अधिक प्रशस्त
होता हुआ-सा प्रतीत होता है, वस्तुतः शान्तरस के औचित्य का यहाँ बहुत ही
सुन्दर समावेश किया गया है ।
यथा वा मम मुनिमतमीमांसायाम्—
कुसुमशयनं पाषाणो वा प्रियं भवनं वनं,
प्रतनु, मसृणस्पर्शं वासस्त्वगप्यथ तारवी ।
संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता ७३
सरसमशनं कुल्माषो वा धनानि तृणानि वा,
शमसुखसुधापानक्षब्ये समं हि महात्मनाम् ॥
शान्तरसौचित्यस्य द्वितीयमुदाहरणमुपस्थापयितुमाह—यथा वा
ममेति । कुसुमेति । कुसुमशयनं पुष्पशय्या, वा अथवा, पाषाणः कर्कशशिला,
प्रियं स्पृहणीयं, भवनमट्टालिकाऽथवाऽरक्षितं वनं, प्रतनु सूक्ष्मसूत्रमयं,
मसृणस्पर्शं कोमलं, वासो वस्त्रम्, अथाथवा, तरोरियं तारवी तरुसम्बन्धि-
नीति यावत्, त्वक् वल्कलं, सरसं स्निग्धं घृतादिसमन्वितमशनं भोजनं,
वा, कुल्माषो नीरसं यवपिष्टं, धनानि सम्पत्तयो वाऽथवा, तृणानि निः-
सारघासादीनि, महात्मनां जीवन्मुक्तानां, शमस्य शान्तेर्यत्सुखं तदेव
सुधाऽमृतं तस्याः पानेन क्षैब्ये सति उन्मत्ततायां सत्यां, समं तुल्यं, सर्वं
पूर्वोक्तमिति भावः ।
शान्तरसौचित्य का दूसरा उदाहरण दिखलाने के लिये कहा गया है—यथा
वा ममेति । कुसुमेति । उन महात्माओं के लिये (जो कि घृणा और आकर्षण
भी परिधि से बाहर हैं तथा शान्तिसुखरूप अमृत के पान से उन्मत्त से हो रहे
हैं) कोई भी वस्तु विशिष्ट या निकृष्ट नहीं होती, उनके लिये तो सुखद अट्टा-
लिका हो या दुःखप्रद सघन कानन कोमल और महीन पट्टवस्त्र हो या रुखड़े
वल्कल, स्निग्ध भोजन हो या शुष्क कदन्न, धन हो या तृण, सभी बराबर ही
मूल्य रखते हैं ।
अत्र सकलविकल्पतल्परहिताभेदावभाससमानात्मतत्त्वविश्रान्तिजनित-
सर्वसाम्यसमुल्लसितशमसुखपीयूषपानोदितनित्यानन्दघूर्णमानमानसानां
प्रियाप्रियसुखदुःखादिषु महतां सदृशी प्रतिपत्तिरिति जीवन्मुक्तिसमु-
चितमभिहितम् ।
अत्रोक्तपद्ये, सकलेन सर्वविधेन, विकल्पतल्पेन विकल्पास्पदेन, द्वैत-
भावमिश्रितकल्पनयेति यावत्, रहितमत एवाभेदेन सकलपदार्थाभिन्न-
तया योऽवभासः प्रतीतिः, तत्समानं तत्तुल्यं, यदात्मतत्त्वं, तत्र या
विश्रान्तिः स्थितिस्तज्जनितं तदुत्पन्नं, यत्सर्वसाम्यं सर्वसाधारण्यं, तेन
समुल्लसितमुद्भासितं, यच्छमसुखं शान्तिजन्यानन्दस्तदेवामृतं, तत्पानेन
तदास्वादनेनोदितः समुत्पन्नः, यो नित्यानन्दः शाश्वतिकानन्दस्तेन घूर्ण-
मानं मत्ततामाश्रयमाणं, मानसं चित्तं, येषान्तेषां महतां महापुरुषाणां,
प्रियाप्रियसुखदुःखादिष्वनुरक्तिविरक्तिकारणेध्विति भावः, सदृशी समानेव,
७४ औचित्यविचारचर्चा
प्रतिपत्तिज्ञानमिति, जीवन्मुक्तिसमुचितं जीवन्मुक्तावस्थानुरूपम्, अभिहितं
प्रतिपादितम्।
इस पद्य में विकल्परहित समता के ज्ञान से परिपूर्ण आत्मतत्त्व में विचरण-
करने से उत्पन्न शान्ति-सुधा के आस्वादन से मदमत्त महात्माओं का जा अनु-
रक्तिविरक्तिकारणीभूत सुख-दुःख आदि के विषय में तुल्यता-ज्ञान का प्रतिपादन
किया गया है, वह पूर्णतया जीवन्मुक्तावस्था के अनुकूल है। अर्थात् महात्माओं
को लक्ष्य कर जो इस तरह समदृष्टि की सर्जना की गयी है इस औचित्य से
शान्तरस पूर्ण परिपुष्ट होता हुआ सा प्रतीत होता है।
नतु यथा श्रीमदुत्पलराजस्य—
अहौ वा हारे वा बलवति रिपौ वा सुहृदि वा,
मणौ वा लोष्टे वा कुसुमशयने वा दृषदि वा।
तृणे वा स्त्रैणे वा मम समदृशो यान्ति दिवसाः,
क्वचित्पुण्यारण्ये शिवशिवशिवेति प्रलपतः॥
शान्तरसानौचित्योदाहरणमुपस्थापयितुमाह-नतु यथेति। अहाविति।
अहौ सर्पे, वाऽथवा, हारे माल्ये, बलवति बलशालिनि, रिपौ शत्रौ, वा,
सुहृदि मित्रे, मणौ पद्मरागादौ, वाऽथवा, लोष्टे लौहे, कुसुमशयने पुण्य-
शय्यायां, वा दृषदि कर्कशशिलाखण्डे, तृणे निःसारघासादौ, वा, स्त्रैणे
जगदाकर्षणैककेन्द्रे स्त्रीणां समूहे, समदृशस्तुल्यदृष्टेः, “शिवशिवशिव"
इति प्रलपत उन्मत्तवदुच्चारयतो मम दिवसा दिनानि, क्वचित्कस्मिंश्चित्पु-
ण्यारण्ये पवित्रकानने, यान्तु व्यतिगच्छन्तु।
शान्त रस के अनौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिये कहा गया है—नतु
यथेति। अहाविति। चाहे विषात्मक सर्प हो या शीतल पुष्पमाला बलवान् शत्रु
हो या परमप्रिय मित्र, बहुमूल्य मणि हो या नगण्य लोह, सुखद पुष्पशय्या हो
या रूखड़ा प्रस्तरखंड, तुच्छ तृण हो या विश्व का एकमात्र आकर्षण केन्द्र स्त्रियों
का समूह, सब में मेरी समान दृष्टि हो, साथ ही किसी एकान्त और पवित्र
कानन में रहकर शिव शिव जपते हुए ही मेरे दिन बीते।
अत्र जीवन्मुक्तोचितं प्रियाप्रियरागद्वेषोपशमलक्षणमोक्षक्षमं सर्व-
साम्यमहिहारसुहृदरिसमदृष्टिरूपमभिदधता क्वचित्पुण्यारण्ये यदभिहितं
तद्विकल्पप्रतिपादकमभेदवासना विरुद्धमनुचितमवभासते। धाराधिरूढ-
सर्वसाम्यविगलितभेदाभिमानग्रन्थेर्हि सर्वत्र सर्वं शिवमयं पश्यतस्तपोवने
संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता ७५
नगरावस्करकूटे च विमलात्मलाभतृप्ततया समानदृशः क्वचित्पुण्या-
रण्यादिवचनमनुचितोच्चारणमेव ॥ १६ ॥
अत्र पद्ये, जीवन्मुक्तोचितं जीवनकालेऽपि ब्रह्मज्ञानसम्पदा यो
भवबन्धरहितः स जीवन्मुक्तस्तदनुरूपं, प्रियाप्रिययोः रागद्वेषयोश्च य
उपशमो निवृत्तिस्तत्क्षणो यो मोक्षस्तत्क्षमम्, अहिहारसुहृदरिसमदृष्टि-
रूपं सर्पमाल्यमित्रामित्रादिषु तुल्यदृष्टिस्वरूपं, सर्वसाम्यं सरलाभेदाव-
भासम्, अभिदधता प्रतिपादयता क्वचित्पुण्यारण्ये इति यदभिहितं
यत्प्रतिपादितं, विकल्पप्रतिपादकं द्वैताबोधकमत एवाभेदवासनाविरुद्धमे-
कत्वसंस्कारप्रतिकूलं, तत्कथनमनुचितमवभासते प्रतीयते । तत्र हेतुमाह-
धारेति । धाराधिरूढसर्वसाम्यविगलितभेदाभिमानग्रन्थेः प्रवाहाश्रितसम-
भावविनष्टभेदाहङ्कारस्य, हीति निश्चयेन, सर्वत्र सर्वं निखिलं, शिवमयं
कल्याणमयं, पश्यतोऽवलोकयतः, तपोवने पावनकानने, नगरावस्करकूटे
पुरविष्ठासमुदाये, च, विमलात्मलाभतृप्ततया निर्मलात्मतत्त्वज्ञानसन्तुष्ट-
तया, समानदृशः समदृष्टेः, क्वचित्पुण्यारण्यादिवचनं "क्वचित्पुण्यारण्ये"-
इत्याकारकोक्तिरनुचितोच्चारणमेव विरुद्धकथनमेव ॥ १६ ॥
इस पद्य में जीवन्मुक्त महापुरुष के अनुरूप, प्रिय-अप्रिय, और राग-द्वेष के
प्रशमरूप मोक्ष के योग्य, सर्प और माल्य, मित्र और शत्रु में समदृष्टतारूप
सर्वसाम्य का प्रतिपादन करके "क्वचित्पुण्यारण्ये" इस अंश का जो उपाख्यान
किया गया है वह द्वैतभावप्रतिपादक है, अतएव अभेदभावना के विरोधी होने के
कारण अनुचित प्रतीत होता है क्योंकि अविच्छिन्न समभाव के प्रभाव से
जिनके मिथ्या ज्ञान की गुत्थी सुलझ चुकी है । अतएव जो समूचे जगत् को कल्याण-
मय देख रहे हैं ऐसे महात्माओं के लिये "तपोवन या नागरिक अपावन भूभाग"
दोनों के मूल्य बराबर होने चाहिये । फिर "क्वचित्पुण्यारण्ये" इस वचन के
द्वारा उनमें जो पावन-अपावन का भेदभाव उत्पन्न किया गया है वह है अयुक्त
ही नहीं अपि तु नितान्त अनुचित भी है । वस्तुतः इस कथन से शान्तरस का
पोषण न होकर शोषण हो जाता है । इसलिये यह पूर्णतया शान्तरसानौचित्य का
द्योतक है ॥ १६ ॥
यथा मधुरतिक्ताद्या रसाः कुशलयोजिताः ।
विचित्रास्वादतां यान्ति शृङ्गाराद्यास्तथा मिथः ॥ १७ ॥
७६ औचित्यविचारचर्चा
तेषां परस्पराश्लेषात्कुर्यादौचित्यरक्षणम्।
अनौचित्येन संस्पृष्टः कस्येष्टो रससङ्करः॥ १८ ॥
रससङ्करौचित्यं परिभाषितुमाह—यथा मधुरेति। यथा कुशल-
योजिताः पाकविधिज्ञजनप्रयुक्ताः मधुरतिक्ताद्या मधुराम्ललवणादिषट्-
प्रकारका रसा विचित्रास्वादतामपूर्वास्वाद्यतां, यान्ति प्राप्नुवन्ति, तथैव
शृङ्गाराद्याः शृङ्गारवीरादयोऽपि रसाः, मिथः परस्परं सम्मिलिताः,
विशिष्टानुरञ्जनप्रदा भवन्तीति भावः। (परन्तु) तेषां शृङ्गारवीरादीनां
रसानां, परस्पराश्लेषात्पारस्परिकसम्मिश्रणादौचित्यरक्षणमुक्तलक्षणौ-
चित्यस्य रक्षणं, कुर्यात्कुर्वीत। (यतो हि) अनौचित्येन संस्पृष्टः अनौ-
चित्यलेशमात्रवासितोऽपि, रससङ्करो रससम्मिश्रणं, कस्येष्टोऽभिलषितोऽपि
तु न कस्यापीति भावः।
रससंकरौचित्य की परिभाषा की जा रही है यथा मधुरेति। पाकविधि के
विशेष जानकार पाचकों के द्वारा मीठे-कड़वे रसों के सम्मिश्रण से जैसे अपूर्व
स्वाद प्राप्त होता है, वैसे ही शृङ्गार-वीर आदि रसों का संकर (मिश्रण) भी
अपूर्व आनन्द की सृष्टि कर देता है। परन्तु दो-तीन रसों का मिश्रण करते
समय औचित्यरक्षण के ऊपर बराबर ध्यान केन्द्रित रखना चाहिये, क्योंकि
औचित्य से रहित रससंकर कभी भी आनन्दप्रद नहीं हो सकता है।
रसाः कटुकमधुराम्ललवणाद्याः कुशलसूदेन वेसवारपानादिषु योजिता
विचित्रास्वादतामुपयान्ति तथैव परस्परमविरुद्धाः शृङ्गारादय इति
तेषामन्योन्यमङ्गभावयोजनायामौचित्यस्य जीवितसर्वस्वभूतस्य रक्षां
कुर्यात्। अनौचित्यरजसा रससंयोगः स्पृष्टो न कस्यचिदभिमत इत्यर्थः।
उक्तार्थमेव विवृण्वन्नाह--रसा इति। कटुकमधुराम्ललवणाद्या जिह्वा-
माध्यमेनानुभवनीया रसाः, कुशलसूदेन पाचनक्रियाभिज्ञपाचकद्वारा, वेस-
वारपानादिषु शुण्ठ्यादिचूर्णघटितपेयविशेषेषु, योजिताः सम्मेलिताः, यथा
विचित्रास्वादतामपूर्वास्वादनीयतामुपयान्ति गच्छन्ति, तथैव परस्परम-
न्योन्यमविरुद्धा विरोधभावरहिताः शृङ्गारादयः शृङ्गार-वीर-हासादयो
हृदयमाध्यमेनानुभवनीया रसाः, इति तेषां रसानामन्योऽन्यं परस्परमङ्ग-
भावयोजनायामङ्गाङ्गिभावरूपेण सम्मेलनकाले, जीवितसर्वस्वस्य प्राणाधा-
यकस्यौचित्यस्यानुरूपभावस्य रक्षां कुर्याद्रक्षणं विदध्यात्। (यतो हि)
संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता ७७
अनौचित्यरजसाऽनौचित्यकणमात्रेणापि, स्पृष्टः संपृक्तो रससंयोगो रस-
सङ्करो, न कस्यचित्कस्याप्यभिगतोऽभीष्ट इत्यर्थः ।
पूर्वोक्त कारिका की ही व्याख्या की जा रही है - रसा इति। मीठा, खट्टा,
कड़वा आदि रस ( जिनके प्रत्यक्षीकरण का माध्यम जिह्वा है ) भी कुशल-पाचक
के द्वारा वेसवार ( शुंठीमिश्रित पानकविशेष ) के पान में मिश्रित होकर अपूर्व
स्वाद प्रदान करता है वैसे ही परस्पर अविरुद्ध शृङ्गारादिरस ( जिनके प्रत्यक्षी-
करण का माध्यम हृदय है ) के अङ्गाङ्गिभाव की योजना में प्राणस्वरूप औचित्य
की रक्षा करनी ही चाहिये, क्योंकि अनौचित्य की छाया भी पड़ जाने पर रस-
सङ्कर अपनी महिमा खो बैठता है ।
रससङ्करौचित्ये शान्तशृङ्गारयोरङ्गाङ्गिभावो यथा भगवतो
महर्षेर्व्यासस्य-
सत्यं मनोरमा रामाः सत्यं रम्या विभूतयः ।
किन्तु मत्ताङ्गनापाङ्ग-भङ्गिलो लं हि जीवितम् ॥
रससङ्करौचित्ये प्रस्तुते प्रथमं शान्तशृङ्गारयोः सङ्करस्योदाहरणं
प्रदर्शयितुमाह-यथा भगवतो महर्षेर्व्यासस्येति । सत्यमिति । रामा नार्यः,
सत्यं वस्तुतो, मनोरमा मनोमोदहेतवः, विभूतयः सांसारिकैश्वर्याणि, रम्या
मनोरमा इत्यपि सत्यमेव, किन्तु, जीवितं जीवनं, हि निश्चयेन, मत्ताया
मदव्याघूर्णितलोचनायाः, अङ्गनाया रमण्याः, अपाङ्गस्य नेत्रकोणभागस्य,
भङ्गिवत्कटाक्षवदिति यावल्लोलं चञ्चलमचिरव्यापीति भावो वर्तते
इति शेषः ।
शान्त शृङ्गार के अङ्गाङ्गिभाव से सम्पन्न रससंकर का उदाहरण दिखाने
के लिए कहा गया है यथा भगवतो व्यासस्येति । सत्यमिति । यह सत्य है कि
सुन्दरियाँ पुरुषों के चित्त को आनन्द प्रदान करती हैं और यह भी सत्य है कि
सांसारिक ऐश्वर्य उपभोग करने के योग्य है, परन्तु मनुष्य का जीवन ही मदमत्त-
कामिनी की अपाङ्गवीक्षणशैली के समान अत्यन्त अञ्चल ( अचिरस्थायी ) है ।
इससे यह व्यक्त होता है कि सांसारिक सुख का चिन्तन छोड़कर आध्यात्मिक
चिंतन ही उचित है ।
अत्र भगवता जन्तुहिताभिनिविष्टेन मोक्षक्षमोपदेशोऽङ्गिनः शान्त-
रसस्य रागिजनानिष्टत्वात्सकलजनमनः प्रह्लादने बालगुडजिह्विकया
७८ औचित्यविचारचर्चा
शृङ्गारेऽङ्गभावमुपनीते पर्यन्ते शान्तस्यैव लोलं जीवितमित्यनित्यता-
प्रतिपादनपरिनिर्वाहेण परमौचित्यमुच्चैः कृतम् ।
अत्रोक्तपद्ये, जन्तुहिताभिनिविष्टेन प्राणिकल्याणकामिना, भगवता
व्यासेन, मोक्षक्षमोपदेशे सायुज्यसारूप्यादिरूपमोक्षप्रदोपदेशेऽङ्गिनः
प्रधानभूतस्य शान्तरसस्य, रागिजनानिष्टत्वादनुरक्तनरानभिप्रेतत्वात्सकल-
जनमनःप्रह्लादने निखिलमानवचित्तानुरञ्जने, बालगुडजिह्विकया गुडं
भक्षयित्वा कर्णौ छेदयतोति लौकिकाचारेण, शृङ्गारेऽङ्गभावमुप-
नीतेऽङ्गतां प्रापिते, शान्ताङ्गतया शृङ्गाररसे वर्णित इति भावः,
पर्यन्ते समाप्तौ, जीवितं, लोलमचिरस्थायीति रीत्याऽनित्यताया जीवना-
स्थैर्यस्य, प्रतिपादनस्य कथनस्य, परिनिर्वाहेण पूर्णतः सिद्ध्या, शान्तस्यैव,
परमौचित्यमतिसमीचीनत्वमुच्चैः कृतं साधु निर्दिष्टम् । एतेन शान्त-
शृङ्गारयोरङ्गाङ्गिभावः समर्थितः क्षेमेन्द्रेणेति बोध्यम् । प्राय एवमेव
ध्वनिकारोऽपि मन्यते, ध्वन्यालोकस्य तृतीयोद्द्योते "विनेयानुन्मुखीकर्तुं
काव्यशोभार्थमेव वा । तद्विरुद्धरसस्पर्शस्तदङ्गानां न दुष्यति" इत्युक्तेः ।
वाग्देवतावतारो मम्मटस्तु "सञ्चार्यादेर्विरुद्धस्य बाध्यस्योक्तिर्गुणावहा"
इति कारिकार्थोदाहरणतयेदं पद्यमुद्धृत्य "इत्यत्राद्यमर्थं बाध्यत्वेनैवोक्तम् ।
जीवितादप्यधिकमपाङ्गभङ्गस्यास्थिरत्वमिति प्रसिद्धभङ्गुरोपमान-
तयोपात्तं शान्तमेव पुष्णाति न पुनः शृङ्गारस्यात्र प्रतीतिस्तदङ्गाप्रति-
पत्तेः । नतु विनेयोन्मुखीकरणमत्र परिहारः, शान्तशृङ्गारयोर्नैरन्तर्य-
स्याभावात् । नापि काव्यशोभाकरणं, रसान्तरादनुप्रासमात्राद्वा तथा-
भावात् । इत्युक्त्या शान्तशृङ्गारयोरङ्गाङ्गिभावं निषेधत्येवेति सुधी-
भिर्विभावनीयम् ।
इस पद्य में मानवकल्याणकामी भगवान् व्यास ने अपने मोक्षप्रद उपदेश
में विषयी जनों के लिये अङ्गिभूतशान्त रस के अनभिप्रेत होने के कारण निखिल-
मानवान्तःकरण के अनुरंजनार्थ 'गुड़ खिलाकर जैसे बच्चे के कान छेद दिये
जाते हैं" उसी तरह अर्थात् आकर्षक वस्तु का प्रलोभन देकर अभिप्रेत विषय
पर ले आने वाली नीति से शृंगार को शान्त अंग बनाकर अंत में "जीवन
चंचल है" इस रूप में जीवन की अनित्यता के प्रतिपादन से शान्त रस की ही
पुष्टि की है। अतः यह शान्त और शृंगार का संकर समुचित है। यहाँ आचार्य
संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता ७९
मम्मट का मत कुछ भिन्न है जिसका परिचय इस स्थल की संस्कृत व्याख्या से
करना चाहिये ।
बीभत्सशृङ्गारयोरङ्गाङ्गिभावो यथा मम बौद्धावदानकल्पलतायाम्-
क्षीबस्येवाचलस्य द्रुतहृतहृदया जम्बुकी कण्ठसक्ता,
रक्ताभिव्यक्तकामा कमति नखमुखोल्लेखमासूत्रयन्ती ।
आस्वाद्यास्वाद्य यूनः क्षणमधरदलं दत्तदन्तव्रणाङ्कं,
लग्नानङ्गक्रियायामियमतिरभसोत्कर्षमाविष्करोति ॥
बीभत्सशृङ्गारसङ्करौचित्यस्योदाहरणमुपस्थापयितुमाह-यथा ममेति ।
क्षीबस्येति । क्षीबस्य मत्तस्येवाचलस्य निश्चलस्य, वस्तुतस्तु मृतस्येति
भावः, यूनस्तरुणस्य, द्रुतं शीघ्रं, हृतं भक्षयितुं निःसारितं हृदयं यया सा,
शृङ्गारपक्षे-कामोद्भावनया शीघ्राकृष्टचित्ता, कण्ठसक्ता कण्ठे लग्ना,
बीभत्से भक्षयितुं, पक्षान्तरे कामभावनामुत्तेजयितुमिति विशेषः, रक्ते
शोणितेऽभिव्यक्तः प्रकटितः, कामः पातुमिच्छा यया सा, पक्षान्तरे रक्ता-
ऽनुरक्ताऽत एवाभिव्यक्तकामा प्रकटितमनसिजा ( सा जम्बुकी ), नख-
मुखयोरुल्लेखं क्षतमासूत्रयन्ती रचयन्ती भोक्तुं नखदन्तप्रहारेण मांसं
निःसारयन्तीत्यर्थः । पक्षान्तरे-रतिक्रियाविशेषानुसारं नखदन्तप्रहारं
कुर्वतीत्यर्थः, एवंभूता सती, कमति चकास्ति, ( तथा तस्यैव यूनः ) दत्तं
कृतं, व्रणस्य क्षतस्याङ्कः चिह्नं यत्रैवंभूतं, पक्षद्वयेऽपि तुल्यमेतत्, अधरदलं,
क्षणं निमेषमात्रम्, आस्वाद्यास्वाद्य वारंवारं भुक्त्वा, पक्षान्तरे--परि-
चुम्ब्य, अनङ्गक्रियायां क्रमशोडङ्गभक्षणेनाङ्गाभावकरणकार्ये, पक्षान्तरे-
कामव्यञ्जकचेष्टायां लग्ना प्रयत्नशीला, इयमेषा, जम्बुकी शृगाली,
अतिरभसोत्कर्षं गात्राणामूर्ध्वगतं कर्षणं, पक्षान्तरे रतिकौशलोत्कर्षमावि-
ष्करोति प्रकटयति ।
बीभत्स-शृंगार के संमिश्रण के औचित्य को प्रदर्शित करने के लिये कहा
गया है-यथा ममेति । क्षीबस्येति । जम्बुकी मृत युवा के हृदय को निकाल कर,
खून पीने की लालसा से कंठ पकड़ कर नख और दाँत का प्रहार कर रही है तथा
दन्तक्षत से चिह्नित ओठों को नोंच नोंच कर बारबार स्वाद स्वाद से खा रही है,
इस प्रकार उस (मृत युवक) को अंगरहित बनाने में अत्यन्त हर्ष प्रगट करती हुई
ठीक उसी तरह लग रही है जैसे कोई कामिनी मदमत्त पड़े हुए युवक के प्रति
आकृष्टचित्त होकर अपनी अनुरक्तता प्रगट करने के लिये कंठ पकड़ कर चुम्बन
८० | औचित्यविचारचर्चा
और नखच्छेद अंकित कर रही हो, साथ ही दन्तक्षत से चिह्नित उस ( युवा )
के अधर का बारबार आस्वादन करके अपनी कामकलाव्यञ्जक चेष्टा करने में
अपनी खुशो प्रकट कर रही हो ।
अत्र श्लेषोपमया तुल्यकक्षाधिरूढयोरपि परस्वरविरुद्धयोरर्थयोर्बी-
भत्सशृङ्गारयोराङ्गाङ्गिभावयोजनायां जम्बुकी तरुणशवस्य क्षीबस्येव
निश्चलस्थितेः सहसैव हृतहृदयपद्माकृष्टचित्ता वा, कण्ठे लग्ना शोणिते
भृशमभिव्यक्तस्पृहा रक्ताभिव्यक्तकामा वा, नखोल्लेखमासूत्रयन्ती दत्त-
दन्तव्रणमधरमास्वाद्यास्वाद्याङ्गच्छेदक्रियायामनङ्गभोगक्रियायां वा,
लग्ना गात्राणामूर्ध्वगतं कर्षशं रतकौशलोत्कर्षं वा, प्रकाशयतीति समा-
नयोर्बीभत्सशृङ्गारयोः कामिनीपदपरित्यागेन केवलं जम्बुक्याः कर्तृत्वेन
बीभत्सस्यैव प्राधान्ये शृङ्गारेऽङ्गतामुपगते वक्तुर्बोधिसत्त्वस्यान्तर्गतगाढ-
वैराग्यवासनाधिवासितचेतसः कुत्साइर्हजुगुप्सया नितम्बिनीरतिविडम्ब-
नमौचित्यरुचिरतामादधाति । यद्यप्यत्र महावाक्ये शान्तस्यैव प्राधान्यं
तथाप्युदाहरणश्लोकवाक्ये बीभत्सस्यैव ।
अत्रोक्तपद्ये, श्लेषोपमया श्लेषमूलकेनोपमालङ्कारेण, तुल्यकक्षाधि-
रूढयोरपि समानस्तरयोरपि, परस्परविरुद्धयोरर्थयोर्मृततरुणजम्बुकी-
वृत्तान्तकामाकुलतरुणतरुणीवृत्तान्तरूपयोरित्यर्थः, बीभत्सशृङ्गारयो-
रङ्गाङ्गिभावरूपेण वर्णनायां, जम्बुकी, क्षीबस्य मत्तस्येव, निश्चल-
स्थितेस्तरुणशवस्य मृतयुवकशरीरस्य, सहसैव हठादेव, हृतहृदयपद्मा
निःसारितहृदया, कृष्टचित्ताऽऽकृष्टमानसा वा, कण्ठे लग्ना सक्ता, शोणिते
भृशमत्यन्तमभिव्यक्तस्पृहा प्रकटितवाञ्छा, रक्ताभिव्यक्तकामाऽनुरक्त-
तया प्रकटितमनसिजविकारा वा, नखोल्लेखं नखाघातमासूत्रयन्ती विद-
धती, दत्तदन्तव्रणं कृतदन्ताघातम्, अधरमास्वाद्यास्वाद्याङ्गच्छेदक्रियायाम-
वयवविनाशकार्येऽनङ्गभोगक्रियायां कामोपभोगकार्ये वा, लग्ना, गात्राणा-
मूर्ध्वगतमूर्ध्वदेशावच्छिन्नं कर्षशं, रतकौशलोत्कर्षं रतिकलावैशिष्ट्यं वा,
प्रकाशयतीति समानयोस्तुल्ययोर्बीभत्सशृङ्गारयोः, कामिनीपदपरित्या-
गेन कान्तापदपरिवर्जनेन, केवलं, जम्बुक्याः शृगाल्याः कर्तृत्वेन बीभत्स-
स्यैव प्राधान्ये मुख्यत्वे, शृङ्गारेऽङ्गतामुपगतेऽङ्गभावमासादिते, वक्तुः
प्रतिपादकस्य, बोधिसत्त्वस्य भगवतो बुद्धस्यान्तर्गतगाढवैराग्यभावनाधि-
संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता ८१
वासितचेतसः, हृद्गतोग्रवैराग्यभावनासंवलितचित्तस्य, कुत्सार्हजुगुप्सया
निन्दनीयघृणया, औचित्यरुचिरतामौचित्यचारुतामावहति धारयति ।
यद्यप्यत्र महावाक्ये पूर्णकाव्ये, शान्तस्यैव ( रसस्य ) प्राधान्यं मुख्यत्वं
प्रधानतया वर्णनमिति यावत्, अस्तीति शेषः, तथापि उदाहरणश्लोक-
वाक्ये प्रस्तुतश्लोके बीभत्सस्यैव प्राधान्यमस्तीति भावः ।
इस श्लोक में श्लेषगर्भ उपमालंकार के द्वारा दोनों अर्थ समान स्तर पर
आधारित हैं और परस्पर विरुद्ध भी हैं, फिर भी उन दोनों ( बीभत्स तथा
शृंगार ) के अङ्गाङ्गिभाव की योजना करने पर यद्यपि ( शृगाली मत्त के समान
निश्चल पड़े हुए मृत युवक का हृदय निकाल कर, पक्षान्तर में स्वयं आकृष्ट
होकर कण्ठ पकड़ कर खून चूसने की कामना से, अथवा अनुरक्त होने के कारण
कामवासना प्रगट करने की भावना से, नख-प्रहार करती हुई, दन्तक्षत से चिह्नित
अधर का बार-बार आस्वादन करके अंगच्छेद क्रिया में अथवा कामोपभोग क्रिया
में लगी हुई, शरीर के ऊपरी भाग के कर्षण को, अथवा रति-कला के उत्कर्ष
को प्रकाशित कर रही है )। ये दोनों अर्थ समान रूप से व्यक्त होते हैं । लेकिन
कामिनी पद का परित्याग कर जम्बुकी को कर्ता बनाने के कारण यहाँ पर
बीभत्सरस की ही प्रधानता हो जाती है, शृंगार उसका अंग हो जाता है । ऐसी
स्थिति में हार्दिक गहन वैराग्यभावना से युक्त चित्तवाले वक्ता बोधिसत्त्व
( भगवान् बुद्ध ) की निन्दनीय घृणास्पदताजन्य अभिव्यक्ति के द्वारा "कामिनी-
कल्लोल एक व्यर्थ की चीज है" ऐसा अभिप्राय अत्यन्त समीचीनता को धारण
कर लेता है । यद्यपि इस काव्य ( बौद्धावदान-कल्पलता ) में शान्तरस की ही
प्रधानता प्रतिपादित की गयी है, परन्तु प्रस्तुत श्लोक में बीभत्स-रस की ही प्रधा-
नता है । अतएव उपर्युक्त विवेचना संगत हुई ।
वीरकरुणयोर्यथा मम मुनिमतमींसायाम्—
गाण्डीवस्स्रुवमार्जनप्रणयिनः स्नातस्य बाष्पाम्बुभि-
श्चण्डं खाण्डवपावकादपि परं शोकानलं बिभ्रतः ।
जिष्णोर्नूतनयौवनोदयदिनच्छिन्नाभिमन्योश्चिरं,
हा वत्सेति बभूव सैन्धववधारब्धाभिचारे जपः ॥
वीरकरुणयोः सङ्करस्योदाहरणमुपस्थापयितुमाह—यथा ममेति ।
गाण्डेवेति । गाण्डीवो नाम धनुर्विशेषः स एव स्रुवस्तस्य तत्कर्मकस्येति
भावः, मार्जनस्य परिशुद्धेः प्रणयिनः प्रियस्य गाण्डीवधन्वन इति भावः,
६ औ०
वाष्पाम्बुभिरश्रुजलैः स्नातस्याभिषिक्तस्य, खाण्डवपावकादपि खाण्डव-
वनदाहकवह्नेरपि, परमत्यन्तं चण्डं भीमं, शोकानलं पुत्रवियोगशोकवह्निं,
बिभ्रतो धारयतः, नूतनयौवनोदयदिने नवयौवनोद्गमसमकाल एव, छिन्ना-
भिमन्योर्मारिताभिमन्युनामकपुत्रस्य, जिष्णोर्विजयिनोऽर्जुनस्य, "हा
वत्स !" इति विलापः, सैन्धवस्य सिन्धुराजस्य जयद्रथस्य, वध एवाऽऽ-
रब्धः प्रारब्धोऽभिचारो मारणात्मकानुष्ठानविशेषस्तत्र, जपो बभूव ।
वीर और करुण के संकर का उदाहरण दिखाने के लिए कहा गया है—
यथा मम मुनिमतेति । गाण्डीवेति । अग्निसेवन, स्रुवसम्मार्जन, तथा जप आदि
किसी भी अनुष्ठान के आवश्यक अंग हुआ करते हैं, आज अर्जुन ने भी जयद्रथ-
वध रूप अभिचार ( एक मारणात्मक अनुष्ठानविशेष ) का आरम्भ कर दिया
है, अतः वे ( अर्जुन ) अपने गांडीवरूप स्रुव का सम्मार्जन कर रहे हैं, अश्रु-
जल से अभिषिक्त होकर खाण्डववन को जलाने वाली अग्नि से भी भयानक पुत्र-
शोकजन्य-वह्नि को धारण करते हुए, हा पुत्र ! हा पुत्र ! इस तरह के विलाप-
वचनरूप मंत्र का जाप कर रहे हैं । तात्पर्य यह है कि जिस जयद्रथ ने चढ़ती
जवानी में ही अभिमन्यु जैसे प्रिय पुत्र की हत्या कर दी है, उस ( जयद्रथ ) का
वध करने की दीक्षा अर्जुन ले चुके हैं ।
अत्र त्रिगर्तसंग्रामगतस्य गाण्डीवधन्वनः शत्रुभिर्नवयौवनोदयसमय-
निहततनयस्य कार्मुकस्रुवमुन्मार्जयतः प्रसरदश्रुस्नातस्य शोकाग्निमुद्वह-
तश्चिरं हा पुत्रेति जयद्रथवधारब्धाभिचारे जपो बभूवेति यदुपन्यस्तं,
तेनारिक्षये दीक्षासमुचितव्रतवर्णनया शोकाग्नेश्चण्डत्वेन खाण्डवपदोदी-
रणेन वीररसस्याङ्गिनः सहसैवागन्तुके करुणरसे प्रज्वलिते सैन्धववधा-
रब्धाभिचाराभिधानेन पर्यन्ते शौर्यनिर्वाहेण परममौचित्यमुज्जृम्भते ।
अत्रोक्तपद्ये, त्रिगर्त्तसंग्रामगतस्य त्रिगर्त्तयुद्धनिरतस्य, गाण्डीवधन्वनो
गण्डीवनामकधनुर्धारिणः, शत्रुभिर्नवयौवनोदयसमयनिहततनयस्य शत्रु-
द्वारा नवयौवनारम्भसमकालमेव हतपुत्रस्य, कार्मुकस्रुवं धनुःस्वरूपस्रुव-
मुन्मार्जयतः, प्रसरदश्रुस्नातस्य निपतद्वाष्पवारिसिक्तस्य, शोकाग्निं दुःखा-
नलमुद्वहतो धारयतोऽर्जुनस्येति यावत्, चिरं बहुकालपर्यन्तं, “हा पुत्र !”
इति जयद्रथवधारब्धाभिचारे सिन्धुराजविघातात्मकप्रारब्धमारण-
कर्मणि, जपो बभूवेति यदुपन्यस्तं, तेनोपन्यासेनारिक्षये, दीक्षासमुचित-
व्रतवर्णनया शत्रुविनाशविषयिणी या दीक्षा तदुचितं यद्व्रतं तद्वर्णनेन,
colon?
Look between 'ध' and 'द्रि':
Wait! Look at:
क्रोध : द्रिक्तो...? No, look at the glyph:
Wait, is it "क्रोधोद्रिक्तोरुरोग..."?
Let's look at the syllables:
तीक्ष्णा-न्त-स्त्री-क-टा-क्ष-क्ष-त-हृ-द-य-त-या व्य-क्त-सं-स-क्त-र-क्ताः (Sragdharā metre: 21 syllables: 7 + 7 + 7)
Let's count:
तीक्ष्णा-न्त-स्त्री-क-टा-क्ष (6)
क्ष-त-हृ-द-य-त-या (7) -> तीक्ष्णान्तस्त्री (4) कटाक्ष (3) = 7
क्षतहृदयतया (7)
व्यक्तसंसक्तरक्ताः (7) -> 7+7+7 = 21! Sragdharā metre!
Now let's check line 2 for Sragdharā metre:
It must have 21 syllables:
क्रोधोद्रिक्तोरुरोग (7) :
क्रो (1) धो (2) द्रि (3) क्तो (4) रु (5) रो (6) ग (7) = 7!
व्रणगणगणना (7) :
व्र (1) ण (2) ग (3) ण (
८४ औचित्यविचारचर्चा
प्रकटदृढानुरागा इत्यर्थः । क्रोधादय एव क्रूररोगाः कठिनामयास्तेषां,
तत्प्रयुक्त इति यावत्, यो व्रणगणस्तस्य या गणनातीतास्तीव्रव्यथा दुसह-
वेदनास्ताभिरार्ताः, (तथा) स्नेहः प्रेमैव क्लेदः पङ्कस्तेन तन्निमित्तेनेति
भावः । अतिलग्नेर्नितरां संसक्तैरेत एव कृमिभिः क्षुद्रकीटैरिव वर्तमानैः,
स्वाङ्गजैरात्मजैः सुतैः पुत्रैर्भक्ष्यमाणाः ( इवेति भावः ), संसारस्य क्लेशो
दुःखमेव शय्या शयनीय, तत्र, निपतितास्तनवः शरीराणि येषां तथाभूता
मन्दा मन्दधियो जनाः, सीदन्ति क्लेशमाप्नुवन्तः सन्तीति पश्याव-
लोकय ।
शान्त, शृंगार, करुण और बीभत्स रस के संकर का औचित्य दिखलाने के
लिये कहा गया है—यथा ममेति । तीक्ष्णान्तेति । तेज भाले के समान स्त्रियों के
कटाक्षों से आहत हृदयवाले अतएव अधिकाधिक अनुरक्ति व्यक्त करने वाले,
क्रोधादिरूप कठिन रोगों से उत्पन्न व्रणों की अगणित असह्य वेदना से आर्त,
तथा स्नेहपास से लिपटे हुए क्षुद्र कीट के समान अपने ही बच्चों से खाये जाते
हुए, सांसारिक क्लेशरूप शय्या पर मृतवत् पड़े हुए शरीरवाले मन्दबुद्धि मनुष्य
सीदित हो रहे हैं—देखो ।
अत्र मुख्यस्याङ्गिनः शान्तरसस्यैवोद्दीपने कारणीभूतास्तीक्ष्णान्तः-
स्त्रीकटाक्षक्षतहृदयव्यथार्त्तस्नेहक्लेदातिलग्नकृमितुल्यतनयादिपदोपादानेन
शृङ्गारकरुणबीभत्साः शान्तमुखप्रेक्षिणः, संलीनतया स्तिमितवृत्तयो
भृत्या इव परममौचित्यं दर्शयन्ति ।
अत्र पूर्वोक्तश्लोके, मुख्यस्य प्रधानस्य, अत एवाङ्गिनः शान्तरस-
स्योद्दीपने उज्ज्वलीकरणे, कारणीभूताः कारणतामुपगताः तीक्ष्णान्तस्त्री-
त्यादिपदोपादानेन प्रतीयमानाः शृङ्गारकरुणबीभत्साः ( स्त्रीकटाक्षनिपा-
तेन शृङ्गारस्य, तीव्रव्यथार्त्तत्वेन करुणरसस्य, कृमितुल्यतनयभक्ष्यमाण-
त्वेन बीभत्सस्य च समुत्पत्तिरिति बोध्यम् ), शान्तमुखप्रेक्षिणः शान्त-
रसानुगामिनः, संलीनतया शान्तरसान्तःपातितया, स्तिमितवृत्तयः क्षीण-
व्यापारकलापा भृत्या दासा इव परममौचित्यं दर्शयन्ति ।
उक्त श्लोक में मुख्य होने के कारण अङ्गीरस शान्त के उद्दीपन में कारण-
भूत, “तीक्ष्ण स्त्रीकटाक्ष-तीव्रव्यथार्त्त-स्नेहक्लेदेति” पद के उपादान से प्रतीत होने
वाले शृङ्गार, करुण और बीभत्स-रस, शान्त-रस के अन्तर्गत होने से स्वामि-
संस्कृत-हिन्दोव्याख्याद्वयोपेता ८५
मुखापेक्षी भृत्य के समान औचित्य का परम पोषण कर रहे हैं। तात्पर्य यह है कि
यहाँ शान्त, शृंगार, करुण और बीभत्स-रस का संकर सर्वथा समुचित है।
रससङ्करस्यानौचित्यमुद्भावयितुमाह। शृङ्गारशान्तयोर्यथा-
ऽमरुकस्य---
गन्तव्यं यदि नाम निश्चितमहो गन्तासि केयं त्वरा,
द्वित्राण्येव पदानि तिष्ठतु भवान्पश्यामि यावन्मुखम्।
संसारे घटिकाप्रणालविगलद्धारा समे जीविते,
को जानाति पुनस्त्वया सह मम स्याद्वा न वा सङ्गमः॥
शृङ्गारशान्तयोः संकरस्यानौचित्यमुदाहर्तुमाह-रससङ्करेति। गन्तव्य-
मिति। यदि, गन्तव्यं प्रवासगमनं, निश्चितमप्रतिरोध्यं, नामेति सम्भा-
वनायाम्, अहो खेदेन, गन्तासि गमिष्यसि, इयमेषा, त्वरा शीघ्रता का?
व्यर्थैवेति भावः भवान् द्वित्राणि द्वे वा त्रीणि वेति द्वित्रिसंख्याकानी-
त्यर्थः, एव, पदानि चरणानि, पलानीति यावत्, तिष्ठतु, यावत्पर्यन्तमहं
भवतो मुखं पश्यामि। (यतो हि) संसारे विश्वस्मिन्, घटिकाः क्षणा-
न्येव, प्रणालानि प्रणाल्यस्तद्वारा, विगलता प्रवहता, धारा, जलेन,
समे तुल्ये, जीविते जीवने, अर्थादेतावत्क्षणभङ्गुर मानवजीवने, त्वया सह,
मम सङ्गमः साक्षात्कारः, पुनर्भूयः स्याद्भवेन्न वेति को जानाति ? न
कोऽपि जानातीति भावः।
रससंकर के अनौचित्य को प्रदर्शित करने के लिए शृंगार और शान्त के
संकर का अनौचित्य दिखाया जा रहा है-यथाऽमरुकस्येति। गन्तव्यमिति।
हे नाथ ! यदि तुम्हारा जाना निश्चित ही है तो चले जाना, ऐसी जल्दबाजी
क्या है ? दो-तीन क्षण ठहरो न ? तब तक मैं अच्छी तरह तुम्हारा मुख देख
लूँ, क्योंकि इस क्षणभंगुर संसार में जीवन क्या है ? वह नाली के बहते हुए जल
के समान है जो पल-पल करके बीता चला जा रहा है, कौन जानता है कि फिर
मेरा तुम्हारा मिलन होगा या नहीं।
अत्र प्रकरणवर्तिनः शृङ्गाररसस्य पश्यामि यावन्मुखमित्यकुण्ठो-
त्कण्ठासमुज्जृम्भमाणस्य स्वभावविरोधिनि शान्तेऽङ्गभावमुपनीते
विस्तीर्णतरानित्यतावर्णनया वैराग्येण रतेर्न्यग्भावमापादयन्त्या प्रधान-
रससम्बन्धेनाधिकमनौचित्यमुत्साहितम्। निःसारसंसाराचारताश्रवणेन
८६ औचित्यविचारचर्चा
हि कठिनक्रियाक्रूरचेतसामप्युत्साहभङ्गादङ्गान्यलसीभवन्ति, किमुत
कुसुमसुकुमारशृङ्गाररसकोमलमनसां विलासवताम् । प्रान्ते च शान्त-
परिपोषनिर्वाहेण रागवैरस्यमेव पर्यवस्यति ।
तदुक्तमानन्दवर्धनेन -
विरोधी वाऽविरोधी वा रसोऽङ्गिनि रसान्तरे ।
परिपोषं न नेतव्यस्तेन स्यादविरोधिता ॥
तदेवात्र वैपरीत्येनावलोक्य । परिपोषविपरीते स्वभावविरोधिन्यपि
प्रधानानुपरोध एव । यथा राजशेखरस्य-
माणं मुंचध देह वल्लहजणे दिट्ठि तरंगुत्तरं ,
तारुण्णं दिअहाइँ पञ्च दह वा पोणत्थणत्थंभणं ।
इत्थं कोइलिमंजुरिसिजणिमिसाद् देवस्स पंचेसुणो,
दिण्णा चित्तमहुसवेण सहसा आणब्ब सब्बंकसा ॥
अत्र "गन्तव्यं यदि नाम
संस्कृत-हिन्दोव्याख्याद्वयोपेता ८७
पुष्टिं, न नेतव्यो न परिपोषयितव्य इति भावः, तेन परिपोषाकरणेना-
विरोधिता विरोधाभावः स्याद्भवेदित्यर्थः, रसान्तरे रसान्तरस्य सम्बन्धे-
ऽप्यन्ते मुख्यस्येव रसस्य स्थापनं समुचितं नाऽङ्गभूतस्येति भावः । अत्र
गन्तव्यं यदि नामेति पद्ये, तदेवाङ्गभूतरसस्य परिपोषाभाव एव वैपरी-
त्येन प्रतिकूलतयोपलभ्यते प्राप्यते। अङ्गभूतस्यैव विरोधिनः शान्तरस-
स्यान्तपर्यन्तं परिपोषनिर्वाहेणौचित्यव्याघात इति भावः । अविरोधस्थितिं
स्फारयति--परिपोषविपरीते इति। परिपोषविपरीते परिपोषाभावमापन्ने,
स्वभावविरोधिन्यपि प्रकृतिप्रतिकूलेऽपि रसे समावेशित इति भावः,
प्रधानानुपरोध एव मुख्यरसाव्याघात एव भवतीति बोध्यम् ।
अपरिपुष्टविरोधिरससमावेशेऽपि मुख्यरसानुपरोध एवेति पूर्वोक्तमर्थं
लक्ष्ये दर्शयितुमुपक्रमते—यथा राजशेखरस्येति। माणमिति—
मानं मुञ्चत दत्त वल्लभजने दृष्टिं तरङ्गोत्तरां,
तारुण्यं दिवसानि पञ्च दश वा पीनस्तनस्तम्भनम् ।
इत्थं कोकिलमञ्जुशिञ्जितमिषाद्देवस्य पञ्चेषो-
र्दत्ता चैत्रमहोत्सवेन सहसाऽऽज्ञेव सर्वंकषा ।। इति च्छाया ।।
मानं मुञ्चतेति—हे मानिन्यः ! मानं कान्तं प्रति कृत्रिमक्रोधं, मुञ्चत
त्यजत, बल्लभजने प्रियतमे, तरङ्गोत्तरां चपलामिति यावत्, दृष्टिं नयन-
निक्षेपं, दत्त कुरुत, ( यस्य यौवनस्य तेऽभिमानमस्ति तत् ) पीनस्तनस्त-
म्भनमुत्तुङ्गकुचपतनप्रतिरोधकं तारुण्यं यौवनं पञ्च दश वा दिवसानि
( यावत् ) तिष्ठेदिति शेषः, यौवनं नितरामस्थायीति भावः । इत्थमेवं-
प्रकारिका, कोकिलानां कलकण्ठानां मञ्जूमि मनोहराणि यानि शिञ्जि-
तानि कलकलानि तन्मिषात्तद्व्याजात् चैत्रमहोत्सवेन वसन्तागममुपलक्ष्य
कृतेन महोत्सवेन, कर्त्रा, सहसा, हठात्, पञ्चेषोः पञ्चबाणस्य देवस्य,
सर्वङ्कषा सर्वध्वंसिनी सर्वप्रबलेति यावत्, आज्ञाऽऽदेशः प्रदत्तेव ।
‘‘गन्तव्यं यदि नाम’’ इस पद्य में ‘‘पश्यामि यावन्मुखम्’’ इत्यादि के द्वारा
प्रतीत होने वाली अत्युत्कंठा से समृद्धिशाली प्राकरणिक शृंगाररस का स्वभावतः
विरोधी शान्तरस को अंग बना देने पर वैराग्य के द्वारा रति ( शृंगार-रस के
स्थायी भाव ) को दबा देने वाले विस्तृत अनित्यता-प्रतिपादन से प्रधान रस
( शृंगार ) का सम्बन्ध सर्वथा अनुचित प्रतीत होने लगता है, क्योंकि संसार
की अनित्यता के श्रवण से जब कठिन हृदय वाले का भी उत्साह नष्ट हो जात।
८८ औचित्यविचारचर्चा
है, अंग शिथिल हो जाते हैं, तब प्रकृतिकोमल शृंगार-रस से स्निग्ध हृदय वालों
के विषय में कहना ही क्या है ? तात्पर्य यह कि—अन्त तक शान्त के परिपोष से
राग की विरसता ही व्यक्त होतो है । जैसा कि आचार्य आनन्दवर्धन ने कहा है ।
विरोधी वेति—विरोधी या अविरोधी कोई भी रस यदि रसान्तर में अंग हो
जाय तो अन्त तक उस ( अंगभूतरस ) का परिपोष नहीं होना चाहिए, इससे
विरोध भाव नहीं आने पता है । अर्थात् अंगभूतरस का यदि अन्त तक निर्वाह
नहीं होता हो तो विरोधभाव की स्थिति नहीं आने पाती है । लेकिन यहाँ तो
स्थिति ही विपरीत है, क्योंकि अन्त तक अंगभूत विरोधी रस शान्त का निर्वाह
किया गया है जिससे औचित्य का पर्णतः व्याघात हो गया है ।
यदि अन्त तक परिपोष नहीं होता हो तो स्वभावविरोधी रस का वर्णन
रहने पर भी प्रधानरस का रोध नहीं होता है—पूर्वोक्त इस अर्थ को लक्ष्य में
दिखाने के अभिप्राय से कहा गया है—यथा राजशेखरस्येति । मानं मुञ्चतेति ।
हे मानिनियो ! मान छोड़
संस्कृत-हिन्दोव्याख्याद्वयोपेता ८९
तेन विपरीतवर्णनोत्पन्नेनानौचित्येन, स्थायी मुख्यो रसः, श्वभ्रपातितो
गर्तपातितो, हस्तीव, पुनरुत्थातुं नोत्सहते न समर्थो भवति, इत्यलं
निरर्थक, विस्तरेण विस्तृतवर्णनेन । अनया दिशाऽनेनैव प्रकारेण, रस-
सङ्करेऽन्यान्यरसम्मिश्रणे भेदप्रपञ्चौचित्यं भेदविस्तारौचित्यं, विपश्चि-
द्भिर्विद्वद्भिः, स्वयं विचार्य स्वयमेवोहनीयमिति भावः ॥ १८ ॥
“मानं मुञ्चध” इस पद्य में मुख्य रस श्रृंगार है जो कि आमूलचूलव्यापी
है । यहाँ “कतिपयदिवसस्थायि यौवनम्” इस कथन से शान्त-रस का समावेश
होने पर भी ( वह ) जल के समूह में एक बूंद के समान श्रृंगार के पेट में ही
विलीन हो जाता है, अतः मुख्य रस में विरसता को उत्पन्न करने में समर्थ नहीं
हो पाता है, क्योंकि अंगभूत-रस शान्त का अंत तक परिपोष नहीं होता है ।
जहाँ पर इसके विरुद्ध वर्णन हो जाता है वहाँ पर औचित्य नष्ट हो जाता है,
जिससे मुख्य रस, खाई में गिराये गये हाथी के समान पुनः सम्हल नहीं पाता
है । इस तरह रससंकर के और-और भेदों की विवेचना विद्वानों को स्वयं ( अपने
मुख से ) करनी चाहिए । यहाँ इससे अधिक विचार करना व्यर्थ है ॥ १८ ॥
रसौचित्यविचारानन्तरमुद्देशानुसारक्रमेण क्रमोपगतं क्रियापदौचित्यं
दर्शयितुमाह—
सगुणत्वं सुवृत्तत्वं साधुता च विराजते ।
काव्यस्य सुजनस्येव यद्यौचित्यवती क्रिया ॥१९॥
रसौचित्यविवेचनात्परं “पदे वाक्ये प्रबन्धार्थे” इत्याद्युद्देशक्रमप्राप्तं
सप्तमं क्रियापदौचित्यं प्रदर्शयितुमुपक्रमते—सगुणत्वमिति । सुजनस्येव
काव्यस्य सगुणत्वं माधुर्यादिगुणवत्त्वं, सुवृत्तत्वं सुष्ठुवृत्तं छन्दो मन्दा-
क्रान्तादिकं यत्र तस्य भावस्तत्त्वं, साधुता सर्वविधव्याकरणादिलक्षण-
सम्पन्नतारूपा च, तदैव विराजत सुशोभते, यदि क्रिया-पचति-भवतीति
रूपं क्रियापदमौचित्यवत्यौचित्ययुक्ता भवतीति शेषः, यथा सज्जनानां
दयादाक्षिण्यादिगुणवत्त्वं, सदाचरणं सज्जनता च तदैव स्पृहणीयताम-
र्हति यदा क्रिया ( व्यापारः ) औचित्यानुप्राणिता तिष्ठति, तथैव काव्य-
स्यापि क्रियापदौचित्येनेव गुणादीनां स्पृहणीयत्वमिति भावः ।
रसौचित्य की विवेचना कर चुकने के बाद क्रमानुसार सातवें क्रियापदौ-
चित्य की परिभाषा स्पष्ट करने के अभिप्राय से कहा गया है—सगुणत्वमिति ।
अर्थात् जैसे सज्जनों का दया-दाक्षिण्यादि गुण, व्यवहार, कुशलता और साधुता
९० औचित्यविचारचर्चा
( अच्छाई ) तभी स्पृहणीय होती है जब उनके कर्तव्य सर्वदा औचित्य से अनु-
प्राणित होते रहें, उसी तरह काव्य के भी माधुर्यादि गुण, अच्छे-अच्छे छन्द
और व्याकरणानुसार शाब्दिक शुद्धि आदि तभी सुशोभित होते हैं यदि क्रियापद
औचित्य से युक्त हों ।
काव्यस्य माधुर्यादिगुणवत्ता वसन्ततिलकादिसुवृत्तता परिपूर्णलक्षण-
साधुता च विराजते, यद्यौचित्ययुक्तं क्रियापदं भवति सुजनस्येवेति
तत्तुल्यत्वं स्पष्टार्थमेव ।
कारिकार्थमेवोपपादयति—काव्यस्येति । काव्यस्य कविकृतेर्माधुर्यादि-
गुणवत्ता माधुर्यौजःप्रसादादिलक्षणगुणयुक्तत्वं, वसन्ततिलकादिसुवृत्तता
वसन्ततिलकेन्द्रवज्रादिसुन्दरवृत्तत्वम् परिपूर्णलक्षणसाधुता च परिपूर्णं
प्रवृत्तं लक्षणं पाणिन्यादिसूत्रं येषु शब्देषु तेषां तत्प्रयुक्तेति यावत्, या काव्य-
गता साधुता शुद्धित्वमथवा सर्वथा काव्यलक्षणानुसारितेति समुदायार्थः,
तदेव, राजते शोभते, यदि क्रियापदं भवति गच्छतीत्यादिरूपमौचित्य-
युक्तमौचित्यान्वितं भवति सुजनस्येवेत्यस्य तत्तुल्यत्वरूपोऽर्थः स्पष्ट एव ।
कारिका के अर्थ को स्पष्ट कह रहे हैं—काव्यस्येति । काव्य की माधुर्यादि-
गुणवत्ता, वसंततिलकादिसुवृत्तता और सर्वलक्षणसंपन्नता तभी स्पृहणीय होती है
यदि क्रियापद औचित्ययुक्त हो । “सत्पुरुषस्येव” इस कथन से ज्ञात होनेवाली
काव्य की सत्पुरुष के साथ समानता स्पष्ट ही है ।
क्रियापदौचित्यं यथा मम नीतिलतायाम्—
यः प्रख्यातजवः सदास्थितिविधौ सप्ताब्धिसन्ध्यार्चने,
दोर्दर्पेण निनाय दुन्दुभिवपुर्यः कालकङ्कालताम् ।
यः पातालमसृङ्मयं प्रविदधे निष्पिष्य मायाविनं,
सुग्रीवाद्यविभूतिलुण्ठनपटुर्वालो स किं स्मर्यते ॥
क्रियापदौचित्यमुदाहर्तुमाह—यथा मम नीतिलतायामिति । यः
प्रख्यातेति । शुकसारणयोः रावणं प्रत्युक्तिरियम् । सप्तसु अब्धिषु समुद्रेषु
सन्ध्याया अर्चने वन्दने, स्थितिविधौ वर्तमानत्वे, यः ( बाली ) सदा
सर्वदा, प्रख्यातः प्रसिद्धो जवो वेगो यस्य सः, सप्तस्वपि समुद्रेषु
सन्ध्यावन्दनं करिष्यामीति प्रतिज्ञापूर्त्यर्थं सन्ध्यात्मकस्वल्पकालेनैव
सप्तसमुद्रगमने निजवेगं प्रादर्शयदित्यभिप्रायः । ( यथा ) यो दोर्दर्पेण
बाहुबलाभिमानेन, दुन्दुभिवपुर्महिषरूपधारिणो दुन्दुभिनामकस्य राक्षस-