सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary

महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा

DevanagariHindipublished256 पृष्ठ

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता ५१
घृणित हो जाने से अभीष्ट नहीं होता। फलतः ऐसे ( बीभत्सरसमिश्रित ) हास्य-
रस का वर्णन सर्वथा अनुचित है, क्योंकि ऐसी स्थिति में हास्यरस का चमत्कार
तिरोहित ( गौण ) हो जाता है । चुम्ब्यमान वृद्धा के टूटकर कंठ में ठेकनेवाले
दाँत को चूमने वाले नायक के द्वारा थूकने का वर्णन करने पर क्या हास्यरस
की प्रधानता रह जाती है ? कभी नहीं इस स्थिति में तो बीभत्स ही प्रमुख हो
उठता है ।
करुणे यथा मम मुनिमतमीमांसायाम्—
प्रत्यग्रोपनताभिमन्युनिधने हा वत्स हा पुत्रके-
त्यश्मद्रावि सुभद्रया प्रलपितं पार्थस्य यत्तत्पुरः ।
येनोद्वाष्पविमुक्तशष्पकवलैः सेनातुरङ्गैरपि,
न्यञ्चत्पार्श्वगतैककर्णकुहरैर्निःस्पन्दमन्दं स्थितम् ॥
करुणरसौचित्यमुपदर्शयितुमुपक्रमते—करुणे यथा ममेति प्रत्यग्रेति ।
प्रत्यग्रं सद्यः ( अभिनवम् ) उपनतं प्राप्तं, यदभिमन्योस्तन्नामकार्जुन-
पुत्रस्य, निधनं मृत्युस्तस्मिन् सति, सुभद्रया तन्मात्रा, पार्थस्यार्जुनस्य
स्वपतेः, पुरोग्रे, “हा वत्स ? हा पुत्रक ?” इत्येवंरूपेण यत्प्रलपितं,
तदश्मद्रावि प्रस्तरद्रावकं, येन च प्रलपितेनोद्गतान्युत्पन्नानि, बाष्पाण्य-
श्रूणि येषान्तैस्तथा विमुक्तानि शष्पाणां तृणानां, कवलानि ग्रासानि,
यैस्तैर्न्यञ्चन्ति नम्रीभवन्ति, पार्श्वगतानि चैककर्णहराण्येकैकश्रवणविव-
राणि येषान्तैः, सेनातुरङ्गैः सैन्यवाजिभिरपि निष्पन्दं चेष्टारहितं, मन्दं
तीक्ष्णतारहितञ्च यथा स्यात्तथा स्थितं वृत्तम् ।
करुणरस का उदाहरण दिखलाने के लिए कहा जा रहा है—करुणे यथा
ममेति । प्रत्यग्रेति । सद्यः संपन्न अभिमन्यु की मृत्यु से उसकी माता सुभद्रा ने
अपने पति अर्जुन के समक्ष हा वत्स ! हा पुत्र ? इत्यादि रूप से जो करुण
क्रन्दन किया वह पत्थर को भी पिघला देनेवाला था । साथ ही सेना में काम
आनेवाले घोड़ों की आँखों में भी आँसू भर आये, वे भी घासों का ग्रास छोड़
कर और अपने कानों को नीचे की ओर मोड़कर चुपचाप निस्तेज से खड़े रहे ।

५२ औचित्यविचारचर्चा
अत्र प्रत्यग्रोपनतप्रियतरतनयवियोगोपजनितशोकाख्यस्थायिभावो-
चितं—दृषदामपि हृदयद्रावणं सुभद्रया यत्प्रलपितं तदर्जुनचेतसि प्रति-
फलितं न केवलमुद्दीप्ततामुपगतं यावत्तिरश्चां तुरङ्गमाणामप्यन्तःसंक्रान्त-
मुद्द्बाष्पविमुक्तशष्पकवलनिःस्पन्दमन्द-स्थितादिभिरनुभावैरुदीर्णतरुणकरु-
णरसप्रतिपत्तिं किमप्यादधाति।
अत्रोपयुक्तपद्ये प्रत्यग्रं तत्कालमेवोपनतस्य संप्राप्तस्य, प्रियतरस्य
हृद्यस्य, तनयस्य पुत्रस्य, वियोगेन मृत्युनोपजनितो यः शोकाख्यस्थायिभाव
स्तदुचितं तदुपयुक्तं, दृषदामपि प्रस्तराणामपि, हृदयद्रावणं चित्तद्रावि,
यथा स्यात्तथा, सुभद्रया तन्मात्रा, यत्, प्रलपितं विलपितं, तदर्जुनचेतसि
पार्थचित्ते, प्रतिफ़लितं प्रतिबिम्बितं सत्, न

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता ५३
हा देवोज्जयिनीभुजङ्ग युवतिप्रत्यक्षकन्दर्प हा,
हा सद्बान्धव हा कलामृतकर ? क्वासि प्रतीक्षस्व नः ॥
करुणरसानौचित्यं प्रदर्शयितुमाह — नतु यथेति । हा शृङ्गारेति ।
हेति शोके शृङ्गारस्तन्नामकरसः स एव तरङ्गिणी नदी, तस्याः कुलगिरिः
कुलपर्वतो, नदीप्रभवाः केचन हिमालयादिमुख्यपर्वताः कुलपर्वतत्वेन
परिगणितास्तदन्यतम इति भावः, तत्संबुद्धौ रूपं, यथा तरङ्गिणीनां
मूलभूताः पर्वता एव तथैव त्वमेव शृङ्गाररसस्यादिकारणमिति बोध्यम्,
हा, राज्ञामन्यभूपालानां, चूडामणिर्मुकुटमणिरिव वर्तमानस्तत्संबुद्धौ,
हहेति शोकोपचये, विदग्धो विज्ञजनस्तस्य भावो वैदग्ध्यं, तस्य दुग्धोदधिः
क्षीरसागरस्तत्संबुद्धौ, हा देव हा राजन् ?, उज्जयिन्यास्तन्नामकनगर्या
भुजङ्गो विटः कामुक इति यावत्तत्संबुद्धौ, हा, युवतीनां यौवनसंपन्न-
सुन्दरीणां प्रत्यक्षः साक्षात् । कन्दर्पः कामदेवः, सुन्दरत्वेनोन्मादकत्वा-
दिति भावस्तत्सम्बुद्धौ, हा सद्बान्धव ? हा सन्मित्र ?, हा, कलेवामृतं
तत्करोतीति तत्संबुद्धौ, क्वासि क्व वर्तसे, न, स्त्वद्वियोगज्वालावलीढान-
स्मान्, प्रतीक्षस्व विलोकय ।
करुण रस के अनौचित्य को प्रदर्शित करने के लिये कहा जा रहा है—नतु-
यथेति । हा शृङ्गारेति । उज्जयिनीपति के निधन से शोक संतप्त उनके बान्धव
विलाप कर रहे हैं कि हे देव ? तुम शृङ्गार तरङ्गिणी के लिये एकमात्र उत्स,
भूधर के समान थे, राजाओं के मुकुटों के मणि, सुजनतारूप अमृत के आगार,
और विदग्धता के समुद्र थे, युवतियों के लिये साक्षात् कामदेव, सज्जनों के मित्र
तथा अपूर्व कलाकार थे, तुम कहाँ हो मेरी ओर दृष्टपात करो न ? ।
अत्र 'हाहेति हतमहीपतिविरहे तद्गुणामन्त्रणपदैर्वक्तृवक्त्रगत एव
शोकः केवलमुपलक्ष्यते, नतु विभावातुभावव्यभिचारिसंयोगेन शोकाख्यस्य
स्थायिभावोचितं रसीकरणं किञ्चिन्निष्पन्नम् ।
अत्र, "हाहेतिशब्दस्य प्राचुर्येण, हतमहीपतिविरहे दिवङ्गतमही-
पतिविरहे, तद्गुणामन्त्रणपदैस्तद्गुणाख्यापकशब्दैर्वक्तृवक्त्रगत एव प्रति-
पादकमुखनिष्ठ एव, शोकः, केवलमुपलक्ष्यते, विज्ञायते । नतु विभावा-

५४ औचित्यविचारचर्चा
नुभावव्यभिचारिसंयोगेन कार्यकारणसहकारिकारणसम्मिश्रणेन, शोकाख्य-
स्य शोकनामकस्य, स्थायिभावस्य चित्तविकृतिरूपस्योचितं समुचितं,
रसीकरणं रसरूपतासंपत्तिः, किंचिन्मनागपि निष्पन्नं सम्पन्नमिति।
उचितैर्विभावादिभिः पुष्टीकृत एव स्थायी रसरूपतां प्राप्नोति। अत्र तु
अपुष्टः शोको रसतां नासादयतीति भावः।
यहाँ पर मृत महीपति के विरह में 'हाहा' शब्द के बाहुल्य से ज्ञात होता है
कि केवल वक्ता के मुख में ही शोक है उसे वह व्यक्त करने में सफल नहीं हो
सका है क्योंकि विभाव, अनुभाव और संचारी भाव के संमिश्रण से जो शोक
रूप स्थायीभाव ( चित्तविकृति ) रस रूप में परिणत होता है वह यहाँ कुछ
भी नहीं हो सकता है फिर श्रोता या पाठक के हृदय में कुछ भी करुण रस का
संचार करे तो कैसे ?, इसीलिये यह करुण रसानौचित्य का उदाहरण हुआ।
रौद्रे यथा भट्टनारायणस्य—
यो यः शस्त्रं बिभर्ति स्वभुजगुरुमदः पाण्डवीनां चमूनां,
यो यः पाञ्चालगोत्रे शिशुरधिकवया गर्भशय्यां गतो वा।
यो यस्तत्कर्मसाक्षी चरति मयि रणे यश्च यश्च प्रतीपः,
क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयमपि जगतामन्तकस्यान्तकोऽहम् ॥
रौद्ररसौचित्यं प्रदर्शयितुमाह—यथा भट्टनारायणेति। यो य इति।
पितृवधाकर्णनेन सक्रोधस्याश्वत्थाम्न उक्तिरियम्। पाण्डवीनां पाण्डवस्ये-
माः पाण्डव्यस्तासां, चमूनां सेनानां ( मध्ये ) यो यो जनः, स्वभुजयोः
स्वबाह्वोर्गुरुर्महान्मदो गर्वो यस्मिन् तादृशः सन्, शस्त्रं, बिभर्ति
धारयति, पाञ्चालगोत्रे द्रुपदराजकुले, यो यो जनः शिशुर्बालकोऽधिकवयाः
परिणतवया युवादिरित्यर्थः, गर्भशय्यां मातुर्गर्भदेशं, गतः प्राप्तो वा,
यो यो जनस्तस्य कर्मणो मत्पितृवधरूपमापातककार्यस्य, साक्षी द्रष्टा,
तथा मय्यश्वत्थाम्नि, रणे संग्रामे, चरति सति, यश्च जनः प्रतीपः
प्रतिकूलो भवेत्, क्रोधान्धो निरतिशयक्रोधशीलोऽहमिह संग्रामे, जगता-
मन्तकस्यापि यमस्यापि सत,स्तस्य तस्य सर्वस्येत्यर्थः, अन्तको यमो
विनाशयिता भवेयमिति भावः।

संस्कृत-हिन्दीव्याख्योपेता ५५
रौद्ररसौचित्य को प्रदर्शित करने के लिये कहा गया है—यथा भट्टेति ।
यो य इति । छल से मेरे पिता मारे गये यह समाचार सुनकर अश्वत्थामा क्रोधान्ध
होकर कह रहा है—पाण्डव की सेना में अपने बाहुबल का घमंड करने वाला जो
जो अस्त्र धारण करता है, अथवा द्रुपद के कुल में जो जो बच्चा बूढ़ा या गर्भस्थ
शिशु है तथा जो जो मेरे पिता की हत्या का साक्षी ( निर्विरोधरूप से देखने
वाला ) भी है, या मेरे संग्राम में पहुँचने पर जो जो मेरा विरोध करने वाला
होगा, वह स्वयं यमराज भी क्यों न हो आज इस युद्धभूमि में मैं क्रोधोन्मत्त
होकर सबका विनाश करके ही रहूँगा ।
अत्र क्रूरक्रोधस्थायिभावात्मकस्योन्निद्ररौद्ररसस्योचिता शिशुस्थ-
विरगर्भगतविशसननिस्त्रिंशकर्माध्यवसायाधिरोहणसंवादिनी द्रोणवधवि-
धुरामर्षविषविषमव्यथा कश्मलशिथिलमश्वत्थाम्नः स्थेमानं प्रतिज्ञा-
पयति ।
अत्र

५६ औचित्यविचारचर्चा
नतु यथा श्रीप्रवरसेनस्य--
दणुइन्दरुहिरलग्गे जस्स फुरन्ते णहप्पहाविच्छडे ।
गुप्पन्ती विवलाआ गलिअबत्थणंसुए, महासुरलच्छी ॥
[ दनुजेन्द्ररुधिरलग्ने यस्य स्फुरति नखप्रभासमूहे ।
व्याकुलीभवन्ती विपलायिता गलितस्तनांशुका महासुरलक्ष्मीः ॥ ]
॥ इति छाया ॥
रौद्ररसानौचित्यं प्रदर्शयितुमाह-नतु यथा श्रीप्रवरसेनस्येति ।
दणुइन्देति ।
हिरण्यकशिपुविनाशकारिणो भगवतो नृसिंहस्य वर्णनेयम् । दनुजेन्द्र-
रुधिरलग्ने हिरण्यकशिपुरक्तव्याप्ते, यस्य नृसिंहस्य, नखप्रभासमूहे नख-
द्युतिसंघे, स्फुरति भासमाने सति, महासुरलक्ष्मीर्दैत्यराजश्रीः, व्याकुली-
भवन्ती क्लान्तचित्ताऽत एव गलितस्तनांशुका पतितकुचवस्त्रा, विपला-
यिता दूरं गता ।
दनुजेन्द्र ( हिरण्यकशिपु ) के रक्त से लिप्त जिनके नखद्युति की चमक से
व्याकुल होती हुई हिरण्यकशिपु की राज्यलक्ष्मी विवस्त्रा होकर भाग गयी ।
अत्र क्रोधव्यञ्जकपदविरहिततया "दनुजेन्द्ररुधिरलग्ने यस्य नृसिंहस्य
स्फुरति नखप्रभासमूहे व्याकुलीभवन्ती विपलायिता गलितस्तनांशुका
महासुरलक्ष्मीः" इति वर्णनया रुधिरलग्न इति बीभत्सरससंस्पर्शे व्या-
कुलीभवन्ती दैत्यश्रीः पलायितेति भयानकरससङ्करेण प्रकृतोचितप्रधान-
भूतस्य रौद्ररसस्य क्वचिन्मुखमपि न दृश्यते ।
पूर्वोक्तपद्यमेवोपपादयत्यत्रेति । अत्र पद्ये, क्रोधव्यञ्जकपदविरहिततया
कोपसूचकपदप्रयोगाभावेन, "दनुजेन्द्ररुधिरलग्ने" इत्यादिवर्णनेन, रुधिर-
लग्न इतिकथनात्, बीभत्सरससंस्पर्शेऽसृगादिवर्णनाया बीभत्सरसोपयुक्त-
त्वेन सर्वसम्मततया प्रकृते तदुपयोगाद्बीभत्सरसप्रवेशे इति भावः । तथा
व्याकुलीभवन्ती दैत्यश्रीः पलायितेतिभयानकरससङ्करेणार्थात् आतङ्कादे-

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता ५७
भयानकरसोपयोगितया प्रकृते तद्वर्णनतो भयानकरससम्मिश्रणेन, प्रकृतस्य
प्रसङ्गप्राप्तस्योचितस्यानुरूपस्यात एव प्रधानस्य मुख्यतयाभिव्यञ्जनीयस्य,
रौद्ररसस्य, क्वचित्कुत्रापि मुखमपि न दृश्यते, आंशिकरूपेणापि प्रतीतिर्न
भवतीति भावः ।
इस पद्य में क्रोधव्यञ्जक पदों का अभाव रहने के कारण, तथा “रुधिरलग्ने”
इस वर्णन से बीभत्स रस का, एवं “व्याकुलीभवन्ती दैत्यश्रीः पलायिता” इस
वर्णन से भयानक रस का संमिश्रण हो जाने के कारण पूर्वप्रसंगानुरूप अतएव
प्रधानभूत रौद्र रस का कहीं पता तक नहीं चल पाता है । इसलिए यह पद्य
रौद्ररसानौचित्य का ही द्योतन कर रहा है, औचित्य का नहीं ।
वीरे यथा मम नीतिलतायाम्—
शौर्याराधितभर्ग भार्गवमुनेः शस्त्रग्रहोन्मार्गिणः,
संक्षेपेण निवार्य संक्षयमयीं क्षत्रोचितां तीक्ष्णताम् ।
आकर्णायतकृष्टचापकुटिलभ्रूभङ्गसंसर्गिणा,
येनान्यायनिषेधिना शममयी ब्राह्मी प्रदिष्टा स्थितिः ॥
वीररसौचित्यस्योदाहरणं प्रदर्शयितुमाह—वीरे यथा ममेति । शौर्या-
राधितेति । शस्त्रग्रहोन्मार्गिणः शस्त्रग्रहणरूपकुपथगामिनो, ब्राह्मणानां
शस्त्रग्रहणं शास्त्रविरुद्धमिति तथा कुर्वतः परशुरामस्य कुपथगामित्वं स्पष्ट-
मेवेति भावः, शौर्येण वीरतयाऽऽराधितोऽनुकूलितो भर्गः शिवो येनैवंभूतो
यो भार्गवमुनिस्तस्य, संक्षयमयीं विनाशात्मिकां, क्षत्रोचितां क्षत्रियानु-
कूलां, तीक्ष्णतां, तेजस्वितां, संक्षेपेण समासतो, निवार्य प्रतिरुद्ध्य,
आकर्णं कर्णदेशपर्यन्त, मायतो दीर्घः, कृष्टो यश्चापो धनुस्तद्रूपो यः कुटिलो
वक्रो भ्रूभङ्गस्तत्संसर्गिणा सम्पर्किणा, तद्युक्तेनेत्यर्थः, अन्यायनिषेधिनाऽनु-
चितप्रतिरोधिना, येन रामेण, शममयी शान्तिप्रचुरा, ब्राह्मी ब्राह्मणोचिता,
स्थितिर्मर्यादा, प्रदिष्टोपदिष्टा । सोऽयं राम इति पूर्वेणान्वयः ।
वीररसौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिए कहा गया है—वीरे यथा ममेति ।
शौर्याराधितेति । शस्त्रग्रहण ब्राह्मण धर्म के विरुद्ध है, फिर भी वैसा करके कुपथ
पर चलने वाले महामुनि परशुराम (जिन्होंने अपने तप के प्रभाव से भगवान्

५८ औचित्यविचारचर्चा

शंकर को भी अनुकूल कर लिया था ) को, उनकी विनाशमय क्षत्रियोचित
तीक्ष्णता को संक्षेप से निवारण करके कान तक खिंचे हुए धनुषरूप कुटिलभ्रूबङ्ग
के संपर्की अन्याय का विरोधी जिस राम ने शान्तिमय ब्राह्मणोचित मर्यादा का
उपदेश किया था । यह वही राम हैं यह पूर्व संबद्ध है ।
अत्र “सोऽयं राम” इति रावणाग्रे शुकसारणाभ्यां दूरान्निर्दिश्य-
मानस्य रामस्य निःसंरम्भगम्भीरावष्टम्भसंभाव्यमानप्रभावोचितायां
शस्त्रसंग्रहोन्मार्गगामिनो भार्गवस्य मुनेः स्वजातिसमुचितस्थित्युपदेशे
सति प्रभविष्णुतायां चापरूपभङ्ग्या भ्रूभङ्गः प्रदर्शितः न तु स्वाभाविकः
वीरस्य क्रोधे विकारासंभवात् । प्रसन्न मधुरधीरा हि वीरवृत्तिः, तदु-
चितमत्राभिहितम् । भार्गवाभिभवेन च प्रधाननायकस्योत्कर्षः प्रति-
पादितः ।
अत्रोक्तपद्ये, “सोऽयं रामः, इत्येवंरूपेण रावणाग्रे, शुकसारणाभ्यां
तत्तन्नामकाभ्यामनुचराभ्यां दूरान्निर्दिश्यमानस्य दूरत एव संकेततो दर्शय-
मानस्य, रामस्य, निःसंरम्भोऽयत्नसिद्धो, गम्भीरो गहनश्च, योऽवष्टम्भ
आक्रमणं, तेन संभाव्यमान उह्यमानो यः प्रभावस्तदुचितायां तदनुरू-
पायां, शस्त्रसंग्रहोन्मार्गगामिनः शस्त्रसंग्रहणरूपकुपथगामिनो, ब्राह्मणो
भूत्वा शस्त्रं संगृह्णातीति भार्गवस्योन्मार्गगामिता बोध्या, मुनेर्भार्गवस्य
परशुरामस्य, स्वजातिसमुचितस्थित्युपदेशे ब्राह्मणोपयुक्तमर्यादोपदेशे सति
ब्राह्मणोचितवृत्तिबोधे सतीत्यर्थः, प्रभविष्णुतायां प्रभावशालितायां, चाप-
रूपभङ्ग्या धनुःस्वरूपशैलीविशेषेण, भ्रूभङ्गः प्रदर्शितो, नतु स्वभाविको
यतो हि वीरस्य क्रोधे विकारासंभवः वीरस्य क्रोधकृतविकारो नोत्पद्यत
इति भावः । हि यतः, वीरवृत्तिर्वीरचरितं, प्रसन्नमधुरधीरा प्रसन्नोज्ज्वला,
मधुरा स्पृहणीया, धीरा धैर्यान्विता च भवतीति शेषः तदुचितं प्रोक्त-
वीरवृत्त्युपयुक्तमत्र प्रकृतपद्येऽभिहितमुक्तम् । भार्गवाभिभवेन परशुराम-
पराजयेन, च, प्रधाननायकस्य रामस्योत्कर्षो वैशिष्ट्यं प्रतिपादितः
कथितः ।

संस्कृत-हिन्दोव्याख्याद्वयोपेता ५९
यह पद्य क्षेमेन्द्रकृत नीतिलता नामक निबन्ध का है, इस पद्य का वक्ता
रावण के सेवक शुक और सारण हैं। वे दोनों रावण के सामने कहते हैं कि
यह वही राम हैं जिन्होंने ....... ऐसा किया । इस पद्य से राम की वीरता अभि-
व्यक्त होती है। कारण राम ने ब्राह्मणजातिविरुद्ध शस्त्रग्रहण-करने वाले
परशुराम को ब्राह्मणोचित मर्यादा का उपदेश किया-अर्थात् उनसे शस्त्र-त्याग
करवा दिया, इस वर्णन से सिद्ध होता है कि राम ने परशुराम पर आक्रमण
किया, पर उस आक्रमण के लिए पूर्व से कोई तैयारी नहीं थी उसमें उतावला-
पन भी नहीं था, अपितु-गंभीरता थी, इससे राम का समुचित प्रभाव व्यक्त
होता है। चाप द्वारा भ्रूभङ्ग की बात कह कर औचित्य की रक्षा और अधिक
की गयी है, क्योंकि भ्रूभङ्ग एक क्रोधजन्य विकार है और वीर जन के कोप,
विकार-रहित होते हैं। इन सब सिद्धान्तों के अनुकूल वर्णन यहाँ है। परशुराम
के पराभव से राम की उत्कृष्टता सिद्ध की गयी है। फलतः वीररसौचित्य का पद्य
उदाहरण है।
यथा वा राजशेखरस्य—
स्त्रीणां मध्ये सलीलं भ्रमितगुरुगदाघातनिर्नष्टसंज्ञः,
सद्यो वध्योऽभवस्त्वं पशुरिव विवशस्तेन राज्ञाऽर्जुनेन ।
तस्य च्छेत्तापि योऽसौ सकलनृपरिपुर्जा मदग्न्यो भुजानां,
जित्वोच्चैः सोऽपि येन द्विज इति न हतस्तापसस्त्वेष रामः ॥
वीररसस्य द्वितीयमुदाहरणमुपस्थापयितुमाह—यथा वा राजेति ।
स्त्रीणामिति । रावणं प्रत्युक्तिरियम् । स्त्रीणां वनितानां, मध्येऽग्रत एव,
स्त्रीणां मध्ये सर्वेऽपि स्वपुरुषार्थं प्रदर्शयन्त्यतस्तत्समक्षे, जायमाना दुर-
वस्थाऽधिकाधिप्रदेति भावः, पशुरिव, विवशोऽशक्तो, भ्रमिता घूर्णिता गुर्वी
घोरा, या गदा तस्याघातेन प्रहारेण, निर्नष्टा, संज्ञाऽवबोधो यस्यैव-
भूतस्त्वं रावण इत्यर्थः, तेनातिबलवता राज्ञा नृपतिनाऽर्जुनेन, कार्तवीर्या-
र्जुनेन, सद्यस्तत्कालमेव, सलीलमनायासं, वध्यते घातयितुं योग्योऽभवः
संजातः, तस्य, कार्तवीर्यार्जुनस्य च भुजानां सहस्रसंख्यकबाहू

६० | औचित्यविचारचर्चा

कर्तयितापि, सकलनृपरिपुर्निःशेषक्षत्रियध्वंसकारी, योऽसौ, योऽयं, जाम-
दग्न्यः परशुराम, सोऽपि परशुरामोऽपि, उच्चैः साधुतया सम्यक्प्रकारे-
णेत्यर्थः, जित्वा विजित्य, येन रामेण द्विज इति कृत्वा ब्राह्मण, इति
मत्वा, न, हतो मारितः । एष पुरोवर्ती, तापसस्तपस्वी, तु, स एव रामो-
ऽस्तीति भावः ।
वीररसौचित्य का दूसरा उदाहरण दिखलाने के लिए कहा गया है—यथा
वा राजेति । स्त्रीणामिति । इस पद्य के द्वारा रावण को राम का परिचय दिलाते
हुए कहा गया है कि जिस कीर्तवीर्यार्जुन ने स्त्रियों के सामने ही अपनी गदा के
आघात से तुम्हें बेहोश कर दिया था, इतना ही नहीं पशुओं के समान कातर
और विवश होकर मरने के लिए बाध्य भी कर दिया था, उस कीर्तवीर्यार्जुन के
हजारों हाथों को काट कर जिस परशुराम को अच्छी तरह जीत कर भी जिन्होंने
केवल ब्राह्मण होने के कारण जान से नहीं मारा यह तापसवेषधारी वही
पुरुषोत्तम राम हैं ।
अत्र रावणकार्तवीर्यजामदग्न्योत्कर्षोत्कर्षतरसोपानपरम्पराधिरोहण-
क्रमेण प्रधाननायकस्य प्रतापः परां कोटिमारोपितः ।
अत्रोपर्युक्तपद्ये, रावणकार्तवीर्यजामदग्न्योत्कर्षोत्कर्षतरसोपानपरम्प-
राधिरोहणक्रमेण रावणकार्तवीर्यार्जुनपरशुरामाणामुत्तरोत्तराधिकमहत्त्वा-
त्मकालिन्दश्रेणीसंप्राप्तिपरिपाट्या, प्रधाननायकस्य रामस्य, प्रतापो महिमा,
परामुत्कृष्टां, कोटिं काष्ठामारोपितो गमितः ।
इस पद्य में रावण, कार्तवीर्यार्जुन और परशुराम की उत्कृष्टता का जो
क्रमिक आधिक्य दिखाया गया है उससे प्रधान नायक राम की महिमा पराकाष्ठा
को प्राप्त कर जाती है । इस प्रकार वीर रस के औचित्य का बड़ा ही सुन्दर
निर्वाह यहाँ पर हो पाया है ।
नतु यथा भवभूतेः—
वृद्धास्ते न विचारणीयचरितास्तिष्ठन्तु हुं वर्ततां,
युद्धं स्त्रीदमनेऽप्यखण्डयशसो लोके महान्तो हि ते ।

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता ६१
यानि त्रीणि कुतोमुखान्यपि पदान्यासन्खरायाोधने,
यद्वा कौशलमिन्द्रसूनुदमने तत्राप्यभिज्ञो जनः ॥
वीररसानौचित्यं प्रदर्शयितुमुपक्रमते—नतु यथा भवभूतेरिति । वृद्धा
इति । चन्द्रकेतुं प्रति लवस्योक्तिरियम् । वृद्धाः परिणतवयसस्ते रामादयः,
विचारणीयान्यलोचनीयानि, चरितानि चरित्राणि कार्यकलापादीनि,
येषान्ते तादृशाः, न, तिष्ठन्तु वर्तन्तां, सम्भावनायां लोट्, एतेषां वयोमात्रं
गौरवकारणं न चरितमिति भावः । 'हुँ शब्दो वितर्के ।' क्वचित् "हुँ वर्तते"
इति पाठः, तत्र पाठे सर्वप्रथमं वर्तते रामचरितविषये किमपि वक्तव्य-
मिति शेषः, एवं व्याख्यायाग्रे व्याख्येयम् । क्वचिच्च "किं वर्ण्यते" इति
पाठः । तत्र ते वृद्धा विचारणीयचरिता न, अतस्तद्विषये किं वर्ण्यते न
किमपि वर्णनीयमिति भाव' इत्येवंरीत्या व्याख्येयम् । वर्तमानपाठे तु
वर्ततामित्यस्य युद्धमित्यनेन सम्बद्धं विधायान्ते योगो विधेयः । स्त्रिया-
स्ताडकायाः सुन्दस्त्रिया दमने वधे, अप्यखण्डं परिपूर्णं यशः कीर्तिर्येषामेवं-
भूतास्ते लोके संसारे, हि निश्चयेन, महान्तः श्रेष्ठा एव । शास्त्रविरुद्धस्त्री-
वधाचरणेऽपि लोकास्तान्प्रशंसन्त्येवेत्यहो तेषां महत्त्वमिति भावः । खरेण
तदाख्यमहासुरेणायोधने युद्धे, यानि त्रीणि त्रिसंख्याकानि, कुतोमुखानि
यतस्ततो निःक्षिप्तानि युद्धादपसर्तुमिति भावः, पदानि चरणान्यप्यासन्,
खरयुद्धे रामो द्वित्राणि पदानि पराङ्मुखीकृतान्यकार्षीदिति रामायणे,
प्रसिद्धम्; वाऽथवेन्द्रसूनोर्देवेन्द्रपुत्रस्य बालिन इति यावत्, निधने मारणे,
यत् कौशलं नैपुण्यं छद्माघात इति यावत्, रामस्यासीदिति शेषः, तत्रापि
तेष्वपि, रामचरितेषु जनः साधारणोऽपि लोकोऽभिज्ञो ज्ञानवान्,
अतस्तत्सर्वं तिष्ठतु युद्धं वर्तताम् । रामचरितचर्चामपहायावाभ्यां युद्धमेव
विधेयमिति भावः ।
वीररसानौचित्य को प्रदर्शित करने के लिये कहा गया है—नतु यथा भवभूते
रिति । वृद्धा इति—चन्द्रकेतु के प्रत्युत्तर में लव रामचरित का उपहास करता हुआ
कह रहा है कि रघुपति के चरित्र को कौन नहीं जानता ? वे बूढ़े हैं अतः जवानों
के विचार की कोटि में नहीं आ सकते, उनकी महिमा का क्या कहना ? जहां
संसार के अन्य व्यक्ति स्त्रीहत्या को जघन्य कर्म मानते हैं वहीं उन्होंने सुन्दर
स्त्री ताड़का की हत्या करके भी संसार में अखंड कीर्ति का लाभ किया, अथवा
खर के साथ हुए युद्ध में जो उन्होंने तीन पैर पीछे हटाये तथा इन्द्रपुत्र बालि

६२ औचित्यविचारचर्चा
की हत्या के समय जिस कौशल ( छिपकर वार करना ) का परिचय दिया, ये
सब बातें किसे मालूम नहीं ? सभी कोई इन्हें खूब अच्छी तरह जानते हैं, इसलिए
उनकी चर्चा छोड़कर हमें युद्ध ही करना चाहिए ।
अत्राप्रधानस्य रामसूनोः कुमारलवस्य परप्रतापोत्कर्षासहिष्णोर्वीर-
रसोद्दीपनाय सकलप्रबन्धजीवितसर्वस्वभूतस्य प्रधाननायकगतस्य वीर-
रसस्य ताडकादमनखररणापसरणान्यरणसंसक्तबालिव्यापादनादिजनवि-
हितापवादप्रतिपादनेन स्ववचसा कविना विनाशः कृत इत्यनुचितमेतत् ।
अत्रोक्तपद्ये-प्रधानस्यामुख्यस्य, परप्रतापोत्कर्षासहिष्णोरन्यमहिमाऽ-
सहनशीलस्य, रामसूनोः रामपुत्रस्य, कुमारलवस्य, वीररसोद्दीपनाय
वीररसविवृद्धये, सकलप्रबन्धजीवितसर्वस्वभूतस्य, सम्पूर्णप्रबन्धजीवना-
धायकस्य, प्रधाननायकगतस्य मुख्यनायकनिष्ठस्य, रामवृत्तेरिति भावः,
वीररसस्य, ताडकादमनं ताडकाख्यसुन्दस्त्रीनिपातः, खरयुद्धापसरणं खर-
युद्धात्पादत्रयनिवर्तनम्, अन्यरणसंसक्तबालिव्यापादनमन्येन परेण सुग्री-
वेणेति यावत्, सह, रणे युद्धे, संसक्तस्य व्यालग्नस्य, बालिनो व्यापादनं
मारणम् इत्यादेर्जनविहितापवादस्य लोकप्रदत्तकलङ्कस्य, प्रतिपादनेन
कथनेन, कविनोत्तररामचरितनिर्मात्रा भवभूतिना, स्ववचसैव विनाशः कृत
इत्येतदनुचितं नितरामायुक्तम् ।
उपर्युक्त पद्य में दूसरे के प्रताप को नहीं सह सकने वाले, प्रस्तुत ग्रन्थ
( उत्तररामचरित ) के अप्रधान पात्र, रामपुत्र कुमार लव की वीरता को बढ़ावा
देने के लिए, संपूर्ण प्रबन्ध के जीवातुभूत, प्रधान नायक रामवृत्ति वीर रस का
स्त्री ( ताड़का ) दमन, खरयुद्ध से पलायन तथा सुग्रीव के साथ युद्ध करते हुये
बालि की छल से छिपकर हत्या करना आदि लोकापवाद के प्रतिपादन से कवि
( भवभूति ) ने खुद अपने ही शब्दों के द्वारा विनाश कर दिया है जो कि
नितान्त अनुचित है ।
भयानके यथा श्रीहर्षस्य—
कण्ठे कृत्तावशेषं कनकमयमधः शृङ्खलादाम कर्षन् ।
क्रान्त्वा द्वाराणि हेलाचलचरणरणत्किङ्किणीचक्रवालः ।
दत्तात्तङ्कोऽङ्गनानामनुसृतसरणिः संभ्रमादश्वपालैः,
प्रभ्रष्टोऽयं प्लवङ्गः प्रविशति नृपतेर्मन्दिरं मन्दुरायाः ॥

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता ६३
अपि च--
नष्टं वर्षवरैर्मनुष्यगणनाभावादकृत्वा त्रपा-
मन्तः कञ्चुकिकञ्चुकस्य विशति त्रासादयं वामनः ।
पर्यन्ताश्रयिभिर्निजस्य सदृशं नाम्नः किरातैः कृतं,
कुब्जा नीचतयैव यान्ति शनकैरात्मेक्षणाशङ्किनः ॥
भयानकरसौचित्यं प्रदर्शयितुं रत्नावलीनाटिकायाः पद्यद्वयमुपस्था-
पयति--भयानके यथेति । अन्तःपुरं प्रविष्टस्य वानरस्य वर्णनमिदम्--
कण्ठे इति । कण्ठे गले, कृत्तस्य छिन्नस्यावशेषमवशिष्टं, कनकमयं सौवर्णं,
शृङ्खलादाम बन्धनपाशम्, अधःकर्षन्, द्वाराणि देहलीः, क्रान्त्वोल्लङ्घ्य,
हेलया लीलावशेन, चलयोश्चञ्चलयोः, चरणयोः पादयोः, रणच्छन्दायमान,
किङ्किणीचक्रवालं क्षुद्रघण्टिकासमूहो यस्य सः, अत एवाङ्गनानामुत्सव-
दर्शनार्थमायातानामन्तःपुरिकस्त्रीणां, दत्तातङ्कः प्रदत्तभयोऽश्वपालैर्वाजि-
रक्षकैः, सम्भ्रमाद्वेगादनुसृतसरणिर्ऽनुगतमार्गः कृतानुसरण इति यावत्,
मन्दुरायाः पशुशालायाः प्रभ्रष्टो निःसृतः सन्, अयं पुरोवर्ती, प्लवङ्गो
वानरः नृपतेर्महाराजस्य, मन्दिरं गृहं प्रविशति ।
पूर्ववर्णितवानरप्रवेशजन्यभयप्रतिक्रियास्वरूपान्तःपुरसंभ्रान्ततां प्रदर्श-
यितुमाह- अपि च किञ्चेति । नष्टमिति । मनुष्येषु पुंसु, गणनायाः संख्या-
नस्याभावात्क्लीबो न पुमानिति हेतोरिति भावस्त्रपां पलायनजन्यलज्जाम्,
अकृत्वाऽपास्य, त्रासाद् भयाद्, वर्षवरैरन्तःपुरचारिभिर्नपुंसकैर्नष्टम्
पलायितम् । अयं पुरोवर्ती, वामनः खर्वाकृतिर्मनुष्यः, कञ्चुकिनो वृद्ध-
ब्राह्मणस्य, कञ्चुकस्य बृहच्छरीरावरण्यान्तरभ्यन्तरं, विशति स्वात्मानं
गोपयितुं प्रविष्टो भवतीति भावः । किरातैः पर्यन्ताश्रयिभिर्नगरगामिभिः
सद्भिः, निजस्य स्वस्य, नाम्नः किरातेतिस्ववाचकपदस्य, सदृशमनुरूपं
कृतम्, अर्थात् किरं प्रान्तदेशमतति गच्छतीति व्युत्पत्तिलभ्यार्थः सार्थकीकृतः।
स्थानान्तराश्रयणं कृतमिति भावः । तथाऽऽत्मनां निजानामीक्षणं वानर-
कर्तृकदर्शनमाशङ्कन्ते इति ते यथाभूताः, कुब्जा जनाः, शनकैर्मन्दं मन्दं,
नीचतयैव स्वाभाविकखर्वंतायां सत्यामपि पुनः खर्वीकृतविग्रहतया यान्ति
गच्छन्ति ।
भयानक-रसौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिये कहा गया है—भयानके
यथेति । कण्ठे इति । ये पद्य रत्नावली नाटिका के हैं। पशुशाला से बन्धन तोड़कर

६४ औचित्यविचारचर्चा
भागा हुआ वानर महाराज के अंतःपुर में प्रवेश कर रहा है, वह अपने कंठ की
टूटी हुई भूलुंठित स्वर्णमय डोरी को खींचता हुआ द्वार पर द्वार टपता जा रहा
है, पैर की क्षुद्रघंटिकायें (घुंघरू) रनरना रही हैं, और पशुशाला के रक्षक उसे
पकड़ने के लिये वेग से उसके पीछे-पीछे दौड़े जा रहे हैं, फिर भी वह पकड़ में
नहीं आ पाता, भीतर घुसता ही जा रहा है, जिससे अन्त:पुर की स्त्रियां
आतंकित हो रही हैं।
और भी—
उस बंदर के भय से राजा के अंतःपुर में एक भगदड़ सी मच गयी है,
नपुंसक सब भागे जा रहे हैं, क्योंकि उनकी गणना पुरुषों में तो होती नहीं, फिर
उन्हें पीठ दिखाने में कैसी लज्जा ? बोने वृद्ध कंचुकियों के कंचुक में छिप रहे हैं,
किरात नगर के किनारे की ओर भागते हुए अपने नाम की (किर = नगर का
भाग विशेष, अतति = जाता है इस व्युत्पत्ति से) सार्थकता सिद्ध करने लग गये
हैं, कुबड़े एक तो वैसे ही नवे हुए हैं, अभी डर के कारण और भी नव कर
धीरे-धीरे निकले जा रहे हैं, क्योंकि उनके मन में शंका बनी हुयी है कि कहीं
देख न लिए जांय ।
अत्राङ्गनानां निशितदशननखशिखोल्लेखातङ्कदानेन प्रचुरतरवानरा-
भिसरणभयसंभ्रान्तान्तःपुरिकवृद्धवामनकिरातकुब्जादीनां पुरुषगणना-
विहीनतया धैर्यविरहकातराणामुचितचेष्टानुभाववर्णनया भयानकरस-
संवादिरुचिरौचित्यमाचकास्ति ।
अत्र श्लोकद्वयेऽङ्गनानामन्तःपुरस्त्रीणां, निशितदशननखशिखोल्ले-
खातङ्कदानेन तीक्ष्णदन्तनखाग्रोल्लेखजन्यभयप्रदानेन, पुरुषेषु गणनायाः
संख्यानस्याभावेन, धैर्यविरहकातराणां धृतिविरहिततया कातरात्मनां,
प्रचुरतरवानराभिसरणभयसंभ्रान्तःपुरिकवृद्धवामनकिरातकुब्जादीनां वान-
रागमनबहुतरभयभीतान्तःपुरस्थकञ्चुकिवामनकिरातकुब्जप्रभृतीनाम्, उ-
चितचेष्टानुभाववर्णनया समुचिताचरणरूपानुभाव (कार्य) वर्णनेन,
भयानकरससंवादिरुचिरौचित्यं भयानकरसपोषकसुन्दरौचित्यम्, आच-
कास्ति सुशोभते ।
इन पद्यों में स्त्रियों को डराने के लिये वानर के तेज नख और दांत के
आघात के आतंक का जो उल्लेख किया गया है उससे अपने को पुरुषों की श्रेणी
में नहीं गिनने वाले वृद्ध, वामन, कुबड़े और किरातों के चेष्टास्वरूप (भागना,

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता ६५
छिपना और नव कर चलना आदि ) अनुभावों का जो वर्णन किया गया है वह
भयानक रस के परिपोष में चार चांद लगा रहा है । इसलिये यहाँ भयानक
रसौचित्य का अच्छा समावेश हो जाता है ।
नतु यथा राजपुत्रमुक्तापीडस्य—
नीवारप्रसराग्रमुष्टिकवलैर्यो वर्धितः शैशवे,
पीतं येन सरोजपत्रपुट के होमावशेषं पयः ।
तं दृष्ट्वा मदमन्थरालिबलयव्यालोलगण्डं गजं,
सानन्दं सभयञ्च पश्यति मुहुर्दूरे स्थितस्तापसः ॥
भयानकरसानौचित्यं प्रदर्शयितुमाह-नतु यथेति । नीवारेति । यो गजः,
शैशवे बाल्यावस्थायां, नीवाराणां मुनिधान्यविशेषाणां, प्रसरस्य समूहस्य
योऽग्रोऽग्रभागस्तस्य, या मुष्टिस्तस्याः, कवलैर्ग्रासैः, वर्धितो वृद्धिं नीतस्तथा
येन हस्तिना सरोजपत्रपुत्रके नलिनीदलद्रोणे, होमावशिष्टं हवनार्थनीता-
वशिष्टं, पयो जलं, पीतं, तमेव गजं, मदेन दानवारिणा, मन्थरेण मन्दगति-
ना मदप्रभावादिति भावः, अलिवलयेन भ्रमरसमूहेन, व्यालोलञ्चञ्चलं;
गण्डं गण्डं, यस्य तादृशं, दृष्ट्वा ज्ञात्वेत्यभिप्रायः, दूरे स्थितः सुदूरवर्ती,
तापसस्तपस्वी, मुहुर्वारंवारं, सानन्दं निजपोषितजन्तुविवृद्धयाऽऽनन्दपूर्वकं
सभयं-तस्य भयङ्करवन्यजन्तुत्वेन भयपूर्वकञ्च पश्यति विलोकयति ।
भयानक रस के अनौचित्य के उदाहरण-स्वरूप यह पद्य उद्धृत किया गया
है—नीवारेति । नीवार ( मुनिधान्यविशेष ) के कोमल अग्रभाग की एक-एक मुट्ठी
का ग्रास खिलाकर जिस ( गज ) को बच्चे से बड़ा किया था तथा हवन के लिए
लाये हुए अवशिष्ट जल में से बचे हुए जल को कमल-पत्र के दोने में भर-भर
कर पिलाया था, आज मदमत्त भ्रमरों के चक्रमण से चंचल गंडस्थल वाले उसी
गज को तपस्वीवृन्द दूर से आनन्द और भयपूर्वक देख रहे हैं ।
अत्र गजस्याघातकविकृतचेष्टानुवर्णनाविरहिततया स्थायिभावस्य
भयानुभाववर्जितस्य केवलं नाममात्रोदीरणेन च भयानकरसोचितसंभ्रमा-
भावादुपचितमौचित्यं न किंचिदुपलभ्यते ।
अत्र पद्ये, गजस्य हस्तिनः, आघातकविकृतचेष्टानुवर्णनाविरहिततया
व्याघातकारिविकारग्रस्तव्यापारविशेषवर्णनराहित्येन, भयानुभाववर्जि-
तस्य भयजन्यकार्यकलापरहितस्य, स्थायिभावस्य भयरूपस्य, केवलं नाम-
मात्रोदीरणेन नाममात्रकथनेन च, भयानकरसोचितसम्भ्रमाभावाद्
५ औ०

६६ औचित्यविचारचर्चा
भयानकरसानुरूपसंवेगाभावात् न किंचिदौचित्यमुपचितं विवृद्ध-
मुपलभ्यते प्राप्यते ।
इस पद्य के द्वारा गज का जो वर्णन किया गया है उससे उसकी किसी ऐसी
चेष्टा का उल्लेख तो हुआ नहीं जो कि भयप्रयुक्त और विकारयुक्त समझा जाय ।
इसलिए भय के केवल नामतः कथन रहने पर भी उपयुक्त अनुभावादि से अपुष्ट
होने के कारण वह रसरूपता को प्राप्त ही नहीं कर सकता । अतः यह भयानक
रसानौचित्य का उदाहरण कहलाने के योग्य है ।
बीभत्से यथा मम मुनिमतमीमांसायाम्—
सर्वापायचयाश्रयस्य नियतं कुत्सानिकायस्य किं,
कायस्यास्य विभूषणैः सुवसनैरानन्दनैश्चन्दनैः ।
अन्तर्यस्य शकृद्यकृत्कृमिकुलक्लोमान्त्रमालाकुले,
क्लेदिन्यन्तदिने प्रयान्ति विमुखाः कौलेयकाका अपि ।
बीभत्सरसौचित्यमुदाहर्तुमाह—बीभत्से यथा ममेति । सर्वैति । सर्वा-
पायचयाश्रयस्य सर्वविधविनाशस्तोमाधारस्य, नियतं निश्चितं, कुत्सा-
निकायस्य निन्दैकसंस्थानस्यास्य घृणास्पदस्य, कायस्य शरीरस्य, विभूषणै-
रलङ्कारैः, सुवसनैर्विशिष्टाच्छादनैः, आनन्दनैर्मोदप्रदैश्चन्दनैः श्रीखण्डलेप-
नैश्च किं ? व्यर्थमिति भावः । शकृतो मलस्य, यकृतः पाचनयन्त्रस्य, कृमि-
कुलस्य श्वेतरक्तकीटाणुप्रभृतेः, क्लोम्न उदकवाहिस्रोतोमूलस्यान्त्रयोः क्षुद्रा-
न्त्रबृहदन्त्रयोर्माल्या समूहेनाकुले व्यापृतेऽत एव क्लेदिनि पङ्किले, यस्य
कायस्यान्तरभ्यन्तरे विषये, विमुखा उदासीनाः, अन्तदिने मृत्युकाले,
कौलेयकाकाः कुक्कुरकाकप्रभृतयो निर्घृण्यभोजिनोऽपि विमुखाः, प्रयान्ति
परावर्तन्ते ।
बीभत्सरस के औचित्य को प्रदर्शित करने के लिए कहा गया है—बीभत्से
यथा ममेति । सर्वैति । यह शरीर क्या है ? पुंजीभूत समस्त दोषों का एकमात्र
आश्रय और निन्दा का निश्चित स्थान ही तो है, फिर निरर्थक इसको सजाने के
लिए अलंकार, सुन्दर वस्त्र और सुगंधित चन्दनों के व्यवहार का क्या प्रयोजन ?
मृत्यु के पश्चात् मल, मूत्र, यकृत्, क्लोम, कीट और अंतड़ियों के समूह से क्लिन्न
हुए मानव शरीर को निर्घृण्यभोजी कुत्ते और कौवे भी तो नहीं पूछते ।
अत्र वैराग्यवासनाच्छुरितबीभत्सरसस्य जुगुप्सास्थायिभावोचित-

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता ६७
कायगतकुत्सिततरान्त्रतन्त्रादिसमुदीरणेन परा परिपुष्टिर्निःसारशरीराभि-
मानवैरस्यजननी प्रतिपादिता ।
अत्र पूर्वोक्तपद्ये, वैराग्यवासनाच्छुरितबीभत्सरसस्य वैराग्यसंस्कार-
सहकृतबीभत्साख्यरसस्य, जुगुप्साख्यस्थायिभावोचितकायगतकुत्सितत-
रान्त्रतन्त्रादिसमुदीरणेन जुगुप्सानामकस्थायिभावानुरूपशरीरगताति-
निन्दितमलमूत्रान्त्रादिवर्णने, निःसारशरीराभिमानवैरस्य जननी निस्त-
त्वकायिकगर्वखर्वकारिणी, परोत्कृष्टा, परिपुष्टिः परिपोषः, उत्पादितो
जनितः ।
उक्त पद्य में जुगुप्सारूप स्थायीभाव के अनुरूप शरीरगत घृणित आंत आदि
के वर्णन से, वैराग्य-भावना से सहकृत बीभत्सरस के शारीरिक गर्व को चूर्ण
करने वाला बहुत ही अच्छा परिपोष दृष्टिगोचर हो रहा है, जिससे बीभत्सर-
सौचित्य का एक जीता-जागता चित्र उपस्थित हो जाता है ।
नतु यथा चन्दकस्य—
कृशः काणः खञ्जः श्रवणरहितः पुच्छविकलः,
क्षुधाक्षामो रूक्षः पिठरककपालादितगलः ।
व्रणैः पूतिक्लिन्नैः कृमिपरिवृतैरावृततनुः,
शुनीमन्वेति श्वा तमपि मदयत्येष मदनः ॥
बीभत्सरसानौचित्यं प्रदर्शयितुमाह—नतु यथा चन्दकस्येति । कृश
इति । कृशो दुर्बलः, खञ्जः सञ्चारशक्तिविकलः, श्रवणरहितः श्रुतिहीनः,
पुच्छविकलः खण्डितलाङ्गूलः, क्षुधाक्षामो बुभुक्षामलिनः, रूक्षः शुष्कः,
स्निग्धतारहित इत्यर्थः, पिठरककपालादितगलः पीडितकपालगलादिः,
पूतिंक्लिन्नैर्दुर्गन्धियुक्तैः, कृमिपरिवृतैरुत्पन्नकृमिभिः, व्रणैरावृततनुः संयुक्त-
शरीरोऽपि, श्वा कुक्कुरः शुनीं कुक्कुरीमन्वेति संभोगार्थमनुधावत्येष जग-
दुन्मादको मदनः कामस्तमप्येतादृशं संयोगयोग्यतारहितमपि श्वानं
मदयति वासनाधीनं करोति ।
बीभत्सरस के अनौचित्य को प्रदर्शित करने के लिये कहा गया है—नतु
यथेति । कृश इति । संसार को मदमत्त करने वाले इस कामदेव की महिमा
विचित्र है, योग्य की तो बात ही अलग है । अयोग्य से अयोग्य जन्तुओं में भी
कामवासना का संचार कर देता है । ऐसे भी कुत्ते कामान्ध होकर कुतियों के पीछे
लगे रहते हैं जो कि बहुत ही दुर्बल, काने, लंगड़े, बहरे, और पुछकट्‌टे हैं । इतना

६८ औचित्यविचारचर्चा
ही नहीं, भूख से व्याकुल, बड़े ही रूखे, मस्तक और गले की व्याधि से पीड़ित
और ऐसे ऐसे घावों से युक्त हैं जिनसे कि बड़ी ही सड़ांध-सी दुर्गंध निकलती
रहती है और कीड़े भी पड़ गये होते हैं ।
अत्राशुचिचर्वणरुचेरुपचितविचिकित्सकुत्सानिकायस्य स्वभावजुगुप्सि-
तयोनेः शुनकस्य किमेतैर्बीभत्सविशेषणैरतिशयनिर्बन्धानुबद्धैरधिकमुद्भा-
सितम् । एतैरेव पुरुषगतैर्जुगुप्सापरं गौरवमावहति ।
अत्र पद्ये, अशुचिचर्वणरुचेरपवित्रभक्षणरुचियुक्तस्योपचिता विवृद्धा,
विचिकित्साऽऽश्चर्यं यस्यां तादृशी या कुत्सा निन्दा, तस्या निकायस्य
स्थानस्य, स्वभावजुगुप्सितयोनेः स्वभावत एव घृणितयोनिसम्भूतस्य,
शुनकस्य कुक्कुरस्यैतैः पूर्वोक्तैः ( श्लोकप्रतिपादितैरिति भावः ) अतिशय-
निर्बन्धानुबद्धैराग्रहबहुल योजितैः, बीभत्सविशेषणैर्बीभत्सव्याञ्जकविशेषणैः,
किं विशिष्टम्, उद्भासितमुद्योतितम् ?, न किमपीत्यर्थः । स्वतो घृणितस्य
घृणास्पदतावर्णनं न चेतश्चमत्कारीति भावः । पुरुषगतैर्मानवसञ्चारिभिरे-
तैरेव विशेषणैर्जुगुप्सा, परमत्यन्तं, गौरवं महत्त्वमावहति धत्ते ।
इस पद्य में अभक्ष्यभक्षी, अतिशयनिन्दनीय, गर्हितयोनिसमुद्भव कुत्ते में
घृणाद्योतक इन विशेषणों की आग्रहपूर्वक योजना से क्या विशेष उद्भासित हो
गया ? कुछ भी तो नहीं, क्योंकि घृणितों की घृणा-योग्यता स्वाभाविक ही है ।
ऐसा ही यदि किसी मनुष्य का वर्णन किया गया होता तो वह बीभत्सरस का
पोषक होने के कारण उचित कहा जा सकता था, परन्तु कवि ने ऐसा किया नहीं ।
इसलिए उनकी कृति यहाँ पर बीभत्सरस के अनौचित्य को ही प्रदर्शित कर रही है ।
अद्भुते यथा चन्दकस्य—
कृष्णेनाम्ब ? गतेन रन्तुमधुना मृद् भक्षिता स्वेच्छया,
सत्यं कृष्ण ? क एवमाह मुसली, मिथ्याम्ब ? पश्याननम् ।
व्यादेहीति विकासितेऽथ वदने दृष्ट्वा समस्तं जग-
न्माता यस्य जगाम विस्मयपदं पायात्स वः केशवः ॥
अद्भुतरसौचित्यमुदाहर्तुमाह—अद्भुते यथेति । कृष्णशैशवावस्था-
वर्णनमिदं—कृष्णेनेति । अम्ब हे मातः ! रन्तुं क्रीडितुं गतेन कृष्णेनाधुना
सम्प्रति, स्वेच्छया यथेच्छं विरोधकारिणोऽभावादिति भावः मृन्मृत्तिका,
भक्षिता खादितेति बलरामकथनानन्तरं माता कृष्णं पृच्छति हे कृष्ण !
सत्यं ? वस्तुतोऽद्य त्वया मृद् भक्षिता किं ? कृष्ण उत्तरयत्यम्ब ! क

संस्कृत-हिन्दोव्याख्याद्वयोपेता ६९
एवमाह ? मुसली बलरामः कथयतीति शेषः, मिथ्याऽसत्यमेतत्, यदि
न विश्वसिहि र्तार्ह ममाननं पश्य विलोकय, यदि मया मृद् भक्षिता भवे-
र्तार्ह तच्चिह्नमप्यवश्यं मे मुखे भवेदित्याशयः, व्यादेहि मुखं व्यादाय
दर्शयेति मात्राभिहिते अथानन्तरं, (कृष्णेन) वदने मुखे, विकासिते
प्रसारिते सति, (तत्र मुखे) समस्तं सम्पूर्ण, जगत्संसारं, दृष्ट्वा विलोक्य,
यस्य कृष्णस्य माता, विस्मयपदमाश्चर्यपदवीं, जगाम गतवती, स केशवः
कृष्णः, वो युष्मान्, पायादव्यात् ।
अद्भुतरस के औचित्य का उदाहरण दिखलाने के लिए कहा गया है—
अद्भुते यथा चन्दकस्येति। कृष्णेनेति। बालकृष्ण की शिकायत करते हुए बलराम
ने माँ से कहा कि ऐ माँ ! आज खेलते समय कृष्ण ने इच्छापूर्वक बहुत-सी
मिट्टी खाली है। हाँ जी कृष्ण ? किसने तुमसे ऐसा कहा है माँ ?

७० औचित्यविचारचर्चा
अपना मुख दिखलाने लगते हैं। उस मुख में सम्पूर्ण ब्रह्मांड का दर्शन कर उसके
प्रभाव से अनभिज्ञ अतएव वात्सल्य-विह्वल माता भी विस्मयविमूढ हो उठती है।
इस वर्णन के औचित्य से सहृदयों के हृदय में अद्भुतरस का साम्राज्य सा
स्थापित हो जाता है।
नतु यथा मम मुनिमतमीमांसायाम्—
समस्ताश्चर्याणां जलनिधिरपारः सवसति-
स्ततोऽप्याश्चर्यं यत्पिबति सकलं तं किल मुनिः ।
इदं त्वत्याश्चर्यं लघुकलशजन्मापि यदसौ,
परिच्छेतुं को वा प्रभवति तवाश्चर्यसरणिम् ॥
अद्भुतरसानौचित्यं प्रदर्शयितुमाह--नतु यथा ममेति । समस्तेति ।
प्रथमतः स जगत्प्रसिद्धोऽपारोऽनन्तो जलनिधिः समुद्रः समस्ताश्चर्याणां
ज्ञाताज्ञातानन्ताश्चर्यजनकवस्तुजाताश्रयतया निखिलविस्मयानां, वसतिः
स्थानं, मुनिरगस्त्यस्तं समुद्रं, सकलं निःशेषं यथा स्यात्तथा, किलेति
निश्चयेन, यत्पिबति चुलकीकरोति, तत्, ततोऽपि समुद्रतोप्याश्चर्यं विचित्रं,
यत् यस्माद्धेतोरसौ मुनिरपि, लघुकलशजन्मा स्वल्पकायघटसमुद्भवः,
इदं त्वेतत्पुनरत्याश्चर्यं महच्चित्रं तवेश्वरस्येश्वररचितसंसारस्य वाऽऽश्चर्य-
सरणिं विस्मयपद्धतिं, परिच्छेतुं परिमातुं को वा प्रभवति = कः शक्नोति ?
न कोऽपीति भावः ।
अद्भुतरसानौचित्य का प्रदर्शन करने के लिये कहा गया है—नतु यथेति ।
समस्तेति। एक तो वह अपार समुद्र ही सभी आश्चर्यों का स्थान है, परन्तु
उससे भी आश्चर्य की बात तो यह है कि महामुनि अगस्त्य ने उसे भी चुलकीकृत
कर लिया और यह तो और भी आश्चर्यजनक है कि वह मुनि ( अगस्त्य ) एक
मामूली घड़े से पैदा हुए। हे प्रभो ! तुम्हारे आश्चर्य-परम्परा की पद्धति को कौन
माप सकता है ?
अत्रापारसरित्पतिप्रभावेण मुनिना तस्यैकचुलकाचमनेन मुनेश्च
लघुकलशजन्मना क्रमाक्रान्तिसमारूढोऽप्यसमविस्मयमयोऽयमद्भुतप्रसरः
संसारस्यैवंविधैवाश्चर्यसरणिरपरिच्छिन्ना न किंचिदेतत्कौतुकमित्यर्थान्त-
रन्याससामर्थ्येन सहसैवावरोपित इव तिरोभूततामुपगतः ।
अत्रोक्तपद्येऽपारोऽनन्तो यः सरित्पतेः समुद्रस्य प्रभावस्तेन, मुनिना-
ऽगस्त्येन, तस्य समुद्रस्यैकचुलकाचमनेन चुलकीकृत्य पानेन, तथा मुनेर-