औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)
Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary
महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा
पृष्ठ 139, कुल 256 में से
संदर्भ में पढ़ेंसंस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता ७९
मम्मट का मत कुछ भिन्न है जिसका परिचय इस स्थल की संस्कृत व्याख्या से
करना चाहिये ।
बीभत्सशृङ्गारयोरङ्गाङ्गिभावो यथा मम बौद्धावदानकल्पलतायाम्-
क्षीबस्येवाचलस्य द्रुतहृतहृदया जम्बुकी कण्ठसक्ता,
रक्ताभिव्यक्तकामा कमति नखमुखोल्लेखमासूत्रयन्ती ।
आस्वाद्यास्वाद्य यूनः क्षणमधरदलं दत्तदन्तव्रणाङ्कं,
लग्नानङ्गक्रियायामियमतिरभसोत्कर्षमाविष्करोति ॥
बीभत्सशृङ्गारसङ्करौचित्यस्योदाहरणमुपस्थापयितुमाह-यथा ममेति ।
क्षीबस्येति । क्षीबस्य मत्तस्येवाचलस्य निश्चलस्य, वस्तुतस्तु मृतस्येति
भावः, यूनस्तरुणस्य, द्रुतं शीघ्रं, हृतं भक्षयितुं निःसारितं हृदयं यया सा,
शृङ्गारपक्षे-कामोद्भावनया शीघ्राकृष्टचित्ता, कण्ठसक्ता कण्ठे लग्ना,
बीभत्से भक्षयितुं, पक्षान्तरे कामभावनामुत्तेजयितुमिति विशेषः, रक्ते
शोणितेऽभिव्यक्तः प्रकटितः, कामः पातुमिच्छा यया सा, पक्षान्तरे रक्ता-
ऽनुरक्ताऽत एवाभिव्यक्तकामा प्रकटितमनसिजा ( सा जम्बुकी ), नख-
मुखयोरुल्लेखं क्षतमासूत्रयन्ती रचयन्ती भोक्तुं नखदन्तप्रहारेण मांसं
निःसारयन्तीत्यर्थः । पक्षान्तरे-रतिक्रियाविशेषानुसारं नखदन्तप्रहारं
कुर्वतीत्यर्थः, एवंभूता सती, कमति चकास्ति, ( तथा तस्यैव यूनः ) दत्तं
कृतं, व्रणस्य क्षतस्याङ्कः चिह्नं यत्रैवंभूतं, पक्षद्वयेऽपि तुल्यमेतत्, अधरदलं,
क्षणं निमेषमात्रम्, आस्वाद्यास्वाद्य वारंवारं भुक्त्वा, पक्षान्तरे--परि-
चुम्ब्य, अनङ्गक्रियायां क्रमशोडङ्गभक्षणेनाङ्गाभावकरणकार्ये, पक्षान्तरे-
कामव्यञ्जकचेष्टायां लग्ना प्रयत्नशीला, इयमेषा, जम्बुकी शृगाली,
अतिरभसोत्कर्षं गात्राणामूर्ध्वगतं कर्षणं, पक्षान्तरे रतिकौशलोत्कर्षमावि-
ष्करोति प्रकटयति ।
बीभत्स-शृंगार के संमिश्रण के औचित्य को प्रदर्शित करने के लिये कहा
गया है-यथा ममेति । क्षीबस्येति । जम्बुकी मृत युवा के हृदय को निकाल कर,
खून पीने की लालसा से कंठ पकड़ कर नख और दाँत का प्रहार कर रही है तथा
दन्तक्षत से चिह्नित ओठों को नोंच नोंच कर बारबार स्वाद स्वाद से खा रही है,
इस प्रकार उस (मृत युवक) को अंगरहित बनाने में अत्यन्त हर्ष प्रगट करती हुई
ठीक उसी तरह लग रही है जैसे कोई कामिनी मदमत्त पड़े हुए युवक के प्रति
आकृष्टचित्त होकर अपनी अनुरक्तता प्रगट करने के लिये कंठ पकड़ कर चुम्बन