औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)
Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary
महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा
पृष्ठ 114, कुल 256 में से
संदर्भ में पढ़ें५४ औचित्यविचारचर्चा
नुभावव्यभिचारिसंयोगेन कार्यकारणसहकारिकारणसम्मिश्रणेन, शोकाख्य-
स्य शोकनामकस्य, स्थायिभावस्य चित्तविकृतिरूपस्योचितं समुचितं,
रसीकरणं रसरूपतासंपत्तिः, किंचिन्मनागपि निष्पन्नं सम्पन्नमिति।
उचितैर्विभावादिभिः पुष्टीकृत एव स्थायी रसरूपतां प्राप्नोति। अत्र तु
अपुष्टः शोको रसतां नासादयतीति भावः।
यहाँ पर मृत महीपति के विरह में 'हाहा' शब्द के बाहुल्य से ज्ञात होता है
कि केवल वक्ता के मुख में ही शोक है उसे वह व्यक्त करने में सफल नहीं हो
सका है क्योंकि विभाव, अनुभाव और संचारी भाव के संमिश्रण से जो शोक
रूप स्थायीभाव ( चित्तविकृति ) रस रूप में परिणत होता है वह यहाँ कुछ
भी नहीं हो सकता है फिर श्रोता या पाठक के हृदय में कुछ भी करुण रस का
संचार करे तो कैसे ?, इसीलिये यह करुण रसानौचित्य का उदाहरण हुआ।
रौद्रे यथा भट्टनारायणस्य—
यो यः शस्त्रं बिभर्ति स्वभुजगुरुमदः पाण्डवीनां चमूनां,
यो यः पाञ्चालगोत्रे शिशुरधिकवया गर्भशय्यां गतो वा।
यो यस्तत्कर्मसाक्षी चरति मयि रणे यश्च यश्च प्रतीपः,
क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयमपि जगतामन्तकस्यान्तकोऽहम् ॥
रौद्ररसौचित्यं प्रदर्शयितुमाह—यथा भट्टनारायणेति। यो य इति।
पितृवधाकर्णनेन सक्रोधस्याश्वत्थाम्न उक्तिरियम्। पाण्डवीनां पाण्डवस्ये-
माः पाण्डव्यस्तासां, चमूनां सेनानां ( मध्ये ) यो यो जनः, स्वभुजयोः
स्वबाह्वोर्गुरुर्महान्मदो गर्वो यस्मिन् तादृशः सन्, शस्त्रं, बिभर्ति
धारयति, पाञ्चालगोत्रे द्रुपदराजकुले, यो यो जनः शिशुर्बालकोऽधिकवयाः
परिणतवया युवादिरित्यर्थः, गर्भशय्यां मातुर्गर्भदेशं, गतः प्राप्तो वा,
यो यो जनस्तस्य कर्मणो मत्पितृवधरूपमापातककार्यस्य, साक्षी द्रष्टा,
तथा मय्यश्वत्थाम्नि, रणे संग्रामे, चरति सति, यश्च जनः प्रतीपः
प्रतिकूलो भवेत्, क्रोधान्धो निरतिशयक्रोधशीलोऽहमिह संग्रामे, जगता-
मन्तकस्यापि यमस्यापि सत,स्तस्य तस्य सर्वस्येत्यर्थः, अन्तको यमो
विनाशयिता भवेयमिति भावः।