औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)
Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary
महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा
पृष्ठ 125, कुल 256 में से
संदर्भ में पढ़ेंसंस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता ६५
छिपना और नव कर चलना आदि ) अनुभावों का जो वर्णन किया गया है वह
भयानक रस के परिपोष में चार चांद लगा रहा है । इसलिये यहाँ भयानक
रसौचित्य का अच्छा समावेश हो जाता है ।
नतु यथा राजपुत्रमुक्तापीडस्य—
नीवारप्रसराग्रमुष्टिकवलैर्यो वर्धितः शैशवे,
पीतं येन सरोजपत्रपुट के होमावशेषं पयः ।
तं दृष्ट्वा मदमन्थरालिबलयव्यालोलगण्डं गजं,
सानन्दं सभयञ्च पश्यति मुहुर्दूरे स्थितस्तापसः ॥
भयानकरसानौचित्यं प्रदर्शयितुमाह-नतु यथेति । नीवारेति । यो गजः,
शैशवे बाल्यावस्थायां, नीवाराणां मुनिधान्यविशेषाणां, प्रसरस्य समूहस्य
योऽग्रोऽग्रभागस्तस्य, या मुष्टिस्तस्याः, कवलैर्ग्रासैः, वर्धितो वृद्धिं नीतस्तथा
येन हस्तिना सरोजपत्रपुत्रके नलिनीदलद्रोणे, होमावशिष्टं हवनार्थनीता-
वशिष्टं, पयो जलं, पीतं, तमेव गजं, मदेन दानवारिणा, मन्थरेण मन्दगति-
ना मदप्रभावादिति भावः, अलिवलयेन भ्रमरसमूहेन, व्यालोलञ्चञ्चलं;
गण्डं गण्डं, यस्य तादृशं, दृष्ट्वा ज्ञात्वेत्यभिप्रायः, दूरे स्थितः सुदूरवर्ती,
तापसस्तपस्वी, मुहुर्वारंवारं, सानन्दं निजपोषितजन्तुविवृद्धयाऽऽनन्दपूर्वकं
सभयं-तस्य भयङ्करवन्यजन्तुत्वेन भयपूर्वकञ्च पश्यति विलोकयति ।
भयानक रस के अनौचित्य के उदाहरण-स्वरूप यह पद्य उद्धृत किया गया
है—नीवारेति । नीवार ( मुनिधान्यविशेष ) के कोमल अग्रभाग की एक-एक मुट्ठी
का ग्रास खिलाकर जिस ( गज ) को बच्चे से बड़ा किया था तथा हवन के लिए
लाये हुए अवशिष्ट जल में से बचे हुए जल को कमल-पत्र के दोने में भर-भर
कर पिलाया था, आज मदमत्त भ्रमरों के चक्रमण से चंचल गंडस्थल वाले उसी
गज को तपस्वीवृन्द दूर से आनन्द और भयपूर्वक देख रहे हैं ।
अत्र गजस्याघातकविकृतचेष्टानुवर्णनाविरहिततया स्थायिभावस्य
भयानुभाववर्जितस्य केवलं नाममात्रोदीरणेन च भयानकरसोचितसंभ्रमा-
भावादुपचितमौचित्यं न किंचिदुपलभ्यते ।
अत्र पद्ये, गजस्य हस्तिनः, आघातकविकृतचेष्टानुवर्णनाविरहिततया
व्याघातकारिविकारग्रस्तव्यापारविशेषवर्णनराहित्येन, भयानुभाववर्जि-
तस्य भयजन्यकार्यकलापरहितस्य, स्थायिभावस्य भयरूपस्य, केवलं नाम-
मात्रोदीरणेन नाममात्रकथनेन च, भयानकरसोचितसम्भ्रमाभावाद्
५ औ०