औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)
Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary
महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा
पृष्ठ 130, कुल 256 में से
संदर्भ में पढ़ें७० औचित्यविचारचर्चा
अपना मुख दिखलाने लगते हैं। उस मुख में सम्पूर्ण ब्रह्मांड का दर्शन कर उसके
प्रभाव से अनभिज्ञ अतएव वात्सल्य-विह्वल माता भी विस्मयविमूढ हो उठती है।
इस वर्णन के औचित्य से सहृदयों के हृदय में अद्भुतरस का साम्राज्य सा
स्थापित हो जाता है।
नतु यथा मम मुनिमतमीमांसायाम्—
समस्ताश्चर्याणां जलनिधिरपारः सवसति-
स्ततोऽप्याश्चर्यं यत्पिबति सकलं तं किल मुनिः ।
इदं त्वत्याश्चर्यं लघुकलशजन्मापि यदसौ,
परिच्छेतुं को वा प्रभवति तवाश्चर्यसरणिम् ॥
अद्भुतरसानौचित्यं प्रदर्शयितुमाह--नतु यथा ममेति । समस्तेति ।
प्रथमतः स जगत्प्रसिद्धोऽपारोऽनन्तो जलनिधिः समुद्रः समस्ताश्चर्याणां
ज्ञाताज्ञातानन्ताश्चर्यजनकवस्तुजाताश्रयतया निखिलविस्मयानां, वसतिः
स्थानं, मुनिरगस्त्यस्तं समुद्रं, सकलं निःशेषं यथा स्यात्तथा, किलेति
निश्चयेन, यत्पिबति चुलकीकरोति, तत्, ततोऽपि समुद्रतोप्याश्चर्यं विचित्रं,
यत् यस्माद्धेतोरसौ मुनिरपि, लघुकलशजन्मा स्वल्पकायघटसमुद्भवः,
इदं त्वेतत्पुनरत्याश्चर्यं महच्चित्रं तवेश्वरस्येश्वररचितसंसारस्य वाऽऽश्चर्य-
सरणिं विस्मयपद्धतिं, परिच्छेतुं परिमातुं को वा प्रभवति = कः शक्नोति ?
न कोऽपीति भावः ।
अद्भुतरसानौचित्य का प्रदर्शन करने के लिये कहा गया है—नतु यथेति ।
समस्तेति। एक तो वह अपार समुद्र ही सभी आश्चर्यों का स्थान है, परन्तु
उससे भी आश्चर्य की बात तो यह है कि महामुनि अगस्त्य ने उसे भी चुलकीकृत
कर लिया और यह तो और भी आश्चर्यजनक है कि वह मुनि ( अगस्त्य ) एक
मामूली घड़े से पैदा हुए। हे प्रभो ! तुम्हारे आश्चर्य-परम्परा की पद्धति को कौन
माप सकता है ?
अत्रापारसरित्पतिप्रभावेण मुनिना तस्यैकचुलकाचमनेन मुनेश्च
लघुकलशजन्मना क्रमाक्रान्तिसमारूढोऽप्यसमविस्मयमयोऽयमद्भुतप्रसरः
संसारस्यैवंविधैवाश्चर्यसरणिरपरिच्छिन्ना न किंचिदेतत्कौतुकमित्यर्थान्त-
रन्याससामर्थ्येन सहसैवावरोपित इव तिरोभूततामुपगतः ।
अत्रोक्तपद्येऽपारोऽनन्तो यः सरित्पतेः समुद्रस्य प्रभावस्तेन, मुनिना-
ऽगस्त्येन, तस्य समुद्रस्यैकचुलकाचमनेन चुलकीकृत्य पानेन, तथा मुनेर-