सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

औचित्यविचारचर्चा (महाकवि क्षेमेन्द्र - औचित्य रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम् सटीक)

Aucitya Vicara Charcha of Kshemendra with Commentary

महाकवि क्षेमेन्द्र (टीकाकार: पं. ब्रजमोहन झा) द्वारा

DevanagariHindipublished256 पृष्ठ

पृष्ठ 117, कुल 256 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 117

संस्कृत-हिन्दीव्याख्याद्वयोपेता ५७
भयानकरसोपयोगितया प्रकृते तद्वर्णनतो भयानकरससम्मिश्रणेन, प्रकृतस्य
प्रसङ्गप्राप्तस्योचितस्यानुरूपस्यात एव प्रधानस्य मुख्यतयाभिव्यञ्जनीयस्य,
रौद्ररसस्य, क्वचित्कुत्रापि मुखमपि न दृश्यते, आंशिकरूपेणापि प्रतीतिर्न
भवतीति भावः ।
इस पद्य में क्रोधव्यञ्जक पदों का अभाव रहने के कारण, तथा “रुधिरलग्ने”
इस वर्णन से बीभत्स रस का, एवं “व्याकुलीभवन्ती दैत्यश्रीः पलायिता” इस
वर्णन से भयानक रस का संमिश्रण हो जाने के कारण पूर्वप्रसंगानुरूप अतएव
प्रधानभूत रौद्र रस का कहीं पता तक नहीं चल पाता है । इसलिए यह पद्य
रौद्ररसानौचित्य का ही द्योतन कर रहा है, औचित्य का नहीं ।
वीरे यथा मम नीतिलतायाम्—
शौर्याराधितभर्ग भार्गवमुनेः शस्त्रग्रहोन्मार्गिणः,
संक्षेपेण निवार्य संक्षयमयीं क्षत्रोचितां तीक्ष्णताम् ।
आकर्णायतकृष्टचापकुटिलभ्रूभङ्गसंसर्गिणा,
येनान्यायनिषेधिना शममयी ब्राह्मी प्रदिष्टा स्थितिः ॥
वीररसौचित्यस्योदाहरणं प्रदर्शयितुमाह—वीरे यथा ममेति । शौर्या-
राधितेति । शस्त्रग्रहोन्मार्गिणः शस्त्रग्रहणरूपकुपथगामिनो, ब्राह्मणानां
शस्त्रग्रहणं शास्त्रविरुद्धमिति तथा कुर्वतः परशुरामस्य कुपथगामित्वं स्पष्ट-
मेवेति भावः, शौर्येण वीरतयाऽऽराधितोऽनुकूलितो भर्गः शिवो येनैवंभूतो
यो भार्गवमुनिस्तस्य, संक्षयमयीं विनाशात्मिकां, क्षत्रोचितां क्षत्रियानु-
कूलां, तीक्ष्णतां, तेजस्वितां, संक्षेपेण समासतो, निवार्य प्रतिरुद्ध्य,
आकर्णं कर्णदेशपर्यन्त, मायतो दीर्घः, कृष्टो यश्चापो धनुस्तद्रूपो यः कुटिलो
वक्रो भ्रूभङ्गस्तत्संसर्गिणा सम्पर्किणा, तद्युक्तेनेत्यर्थः, अन्यायनिषेधिनाऽनु-
चितप्रतिरोधिना, येन रामेण, शममयी शान्तिप्रचुरा, ब्राह्मी ब्राह्मणोचिता,
स्थितिर्मर्यादा, प्रदिष्टोपदिष्टा । सोऽयं राम इति पूर्वेणान्वयः ।
वीररसौचित्य का उदाहरण दिखाने के लिए कहा गया है—वीरे यथा ममेति ।
शौर्याराधितेति । शस्त्रग्रहण ब्राह्मण धर्म के विरुद्ध है, फिर भी वैसा करके कुपथ
पर चलने वाले महामुनि परशुराम (जिन्होंने अपने तप के प्रभाव से भगवान्