अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६५५
तदेतदुच्छास्त्रम् । शास्त्रे हि पठितम्—"स्यात् कर्मणश्चैतसिक्येव वेदना
विपाको विपच्येत । स्यात् कुशलस्यावितर्कस्य कर्मणः" इति ।
अपूर्वाचरमः पाकस्त्रयाणां चेष्यते यतः ॥ ४८ ॥
यतश्चोक्तं सूत्रे—"स्यात् त्रयाणां कर्मणामपूर्वाचरमो विपाको विपच्येत ।
स्यात् सुखवेदनीयस्य रूपं दुःखवेदनीयस्य चित्तचैत्ता धर्माः । अदुःखसुख-
वेदनीयस्य चित्तविप्रयुक्ताः" इति, अतोऽप्यस्त्यदुःखसुखवेदनीयं कर्माधस्तात् ।
न हि कामधातोरन्यत्रास्ति युगपत् कर्मत्रयस्य विपाके संयोगः ।
किमिदानीं तत् कुशलम् ? आहोस्विदकुशलम् ? दुर्बलं तु तत् ।
एवं तर्हि "सुखवेद्यं शुभं ध्यानादातृतीयात्" ( अभि० को० ४.४७ ),
"इष्टविपाकं च कुशलम्" इत्यस्य विरोधः ? बाहुलिक एष निर्देशो द्रष्टव्यः ।
अत्राचार्य आह—तदेतदुच्छास्त्रम् । यदेतदुक्तम्—'ध्यानान्तरकर्मणो ध्यान
एव सुखेन्द्रियं विपाकः' इति, यच्चोक्तम्—'नैव तस्य वेदना विपाकः' इति,
तदेतदुभयमप्युच्छास्त्रम् । तत् प्रतिपादयन्नाह—शास्त्रे हि पठितमिति विस्तरः ।
अवितर्कस्य कर्मण इति । ध्यानान्तरकर्मण इत्यर्थः । अतः कुशलस्यावितर्कस्य
कर्मणश्चैतसिक्येव वेदना विपाको विपच्यत इत्यवधारणान्न तस्य कर्मणो ध्यान
एव सुखेन्द्रियं विपाकः, नापि वेदनातोऽन्य इति गम्यते । अवितर्कं हि कर्म
ध्यानान्तरात् प्रभृत्यूर्ध्वमिति ।
“अपूर्वाचरमः” इति । न पूर्वम्, न पश्चात् । युगपदित्यर्थः ।
सुखवेदनीयस्य रूपमिति चक्षुरादिकम् । दुःखवेदनीयस्य चित्तचैत्ता इति ।
पञ्चविज्ञानकायिकाः; दौर्मनस्यस्याविपाकत्वात् । अदुःखसुखवेदनीयस्य चित्त-
विप्रयुक्ता इति । जीवितेन्द्रियादयः । न हि कामधातोरन्यत्रेति । दुःखवेदनीयस्य
कर्मणोऽन्यत्राभावात् ।
किमिदानीं तदिति । अदुःखसुखवेदनीयम् । एवं तर्हीति विस्तरः । यद्यधोऽपि
चतुर्थाद् ध्यानाददुःखसुखवेदनीयं कर्मास्ति कुशलम् । सुखवेद्यं शुभं ध्यानादा-
तृतीयादिति अस्य विरोधः । न हि केवलं सुखवेदनीयं कुशलमातृतीयाद्ध्यानात्।
किं तर्हि ? अदुःखसुखवेदनीयमप्यस्तीति । इष्टविपाकं च कुशलमित्यस्य विरोधः ।
न हि केवलमिष्टविपाकं कुशलम्, इष्टानिष्टविपरीतविपाकमपि कुशलमस्तीति ।
बाहुलिक एष निर्देश इति । बाहुल्येनैव निर्दिष्टमित्यर्थः—सुखवेद्यं शुभं ध्यानादा-
तृतीयादिति, इष्टविपाकं च कुशलमिति ।

६५६ भाष्यस्फुटार्थासहिते ऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
कथं पुनरवेदनास्वभावं कर्म सुखादिवेदनीयमित्युच्यते ? सुखवेदनायै हितं
सुखवेदनीयम्, सुखोऽस्य वेदनीय इति वा ।
कश्च वेदनीयः ? यो विपाकः । स यसौ विद्यते सुखस्य वा वेदनीयं
येन सुखं वेद्यते, स्नानीयकषायवत् ।
एवं दुःखवेदनीयम्, अदुःखासुखवेदनीयं च द्रष्टव्यम् ॥ ४८ ॥
अपि च—
स्वभावसम्प्रयोगाभ्यामालम्बनविपाकतः ।
सम्मुखीभावतश्चेति पञ्चधा वेदनीयता ॥ ४९ ॥
१. स्वभाववेदनीयता वेदनानाम्; स्वभावेनैव वेदनीयत्वात् ।
२. सम्प्रयोगवेदनीयता स्पर्शस्य; “सुखवेदनीयः स्पर्शः” इति ।
३. आलम्बनवेदनीयता विषयाणाम् । यथोक्तम्—“चक्षुषा रूपाणि
दृष्ट्वा रूपप्रतिसंवेदी भवति, नो तु रूपरागप्रतिसंवेदी” ( ) इत्येवमादि ।
वेदनया हि तामालम्बमानः प्रतिसंवेद्यते ।
कथं पुनरवेदनास्वभावमिति । सुखमनुभूयते, न कर्मेत्येवमभिसमीक्ष्य इति ।
सुखवेदनायै हितं सुखवेदनीयमिति । सुखवेदनोत्पत्त्यनुकूलमित्यर्थः । सुखोऽस्य
वेदनीय इति वेति । सुखोऽस्य विपाकोऽनुभवनीय इत्यर्थः ।
स्नानीयकषायवदिति । यथा येन स्नाति स स्नानीयः कषायः । एवं येन सुखं
विपाकं वेदयते तत् कर्म वेदनीयम् । सुखस्य विपाकस्य वेदनीयं कर्म सुखवेद-
नीयम् । करणेऽपि कृत्यविधानादेतत् । एवं दुःखवेदनीयमिति । दुःखवेदना-
हितं दुःखवेदनीयमिति विस्तरेण पूर्ववद् योज्यम् । एवमदुःखासुखवेदनीय-
मिति ॥ ४८ ॥
स्वभाववेदनीयतेति । स्वभाववेदनानुभवलक्षणेन वेदनीयस्वभावः । एवं
यावत् सम्मुखीभावेन वेदनीयतेति योज्यम् ।
सुखवेदनीयः स्पर्श इति । सुखवेदनाहितं सुखं वेदनीयमस्मिन्निति सुखवेदनीयः
स्पर्शः ।
आलम्बनवेदनीयतेति । वेदनीया विषयाः । आलम्बनीया इत्यर्थः ।
रूपप्रतिसंवेदी नो तु रूपरागप्रतिसंवेदीति । रूपं प्रत्यनुभवति । नो तु रूपरागं
प्रत्यनुभवतीत्यर्थः । अथवा नो तु स रूपं रागेण प्रत्यनुभवति, आलम्बत इति ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६५७
४. विपाकवेदनीयता कर्मणः; “दृष्टधर्मवेदनीयं कर्म” इति विस्तरः।
५. सम्मुखीभाववेदनीयता। यथोक्तम्—“यस्मिन् समये सुखां वेदनां
वेदयते, द्वे अस्य वेदने तस्मिन् समये निरुद्धे भवतः” इति। नहि यस्मिन् समये
सुखा वेदना वर्तते तस्मिन् पुनरन्या वेदनास्ति, स यां तां वेदयते। सम्मुखी-
कुर्वंस्तु तां वेदयत इत्युच्यते। अतो विपाकस्य वेदनीयत्वात् कर्माण्युच्यते
सुखवेदनीयमित्येवमादि ॥ ४९ ॥
नियतानियतं तच्च,
तच्चैतत् सुखवेदनीयादि त्रिविधं कर्म नियतं चानियतं च वेदितव्यम्।
नावश्यवेदनीयमनियतम्।
नियतं त्रिविधं पुनः।
दृष्टधर्मादिवेद्यत्वात्,
दृष्टधर्मवेदनीयम्, उपपद्यवेदनीयम्, अपरपर्यायवेदनीयं च—इत्येतत्
त्रिविधं कर्म नियतमिति। एतच्चतुर्विधं कर्म भवति सहानियतवेदनीयेन।
पञ्चधा कर्म केचन ॥ ५० ॥
अपरे पुनः पञ्चविधं कर्मेच्छन्ति—अनियतवेदनीयं द्विधा कृत्वा,
विपाकेन नियतमनियतं चेति।
तत्र दृष्टधर्मवेदनीयम्—यत्र जन्मनि कृतं तत्रैव विपच्यते। उपपद्यवेदनी-
यम्—द्वितीये जन्मनि। अपरपर्यायवेदनीयम्—तस्मात् परेण।
जन्मान्तरेऽप्यस्ति दृष्टधर्मवेदनीयस्य कर्मणो विपाक आरम्भवशात् तन्नाम-
व्यवस्थानमित्यपरे।
दृष्टधर्मवेदनीयमिति। दृष्टे जन्मनि वेदनीयं विपाकलक्षणमस्येति दृष्टधर्म-
वेदनीयं कर्मेति विस्तरः।
यस्मिन् समय इति विस्तरः। यस्मिन् समये सुखां वेदनां वेदयते अनुभवति।
द्वे अस्य वेदने¹ दुःखा, अदुःखासुखा च, तस्मिन् समये निरुद्धे भवत इति ॥४९॥
आरम्भवशादिति। दृष्ट एव जन्मनि विपाकारम्भादित्यर्थः। तन्नामव्यव-
स्थानमिति। ‘दृष्टधर्मवेदनीयम्’ इत्येवं नामव्यवस्थानमित्यर्थः।
१. वेदना—मुद्रितः पाठः।

६५८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
मा भूद् यदेवमिष्टकर्म तस्याल्पेच्छो विपाक इति ? तदेवं नेच्छन्ति
वैभाषिकाः । अस्ति हि कर्म सन्निकृष्टफलं न विप्रकृष्टफलम्, अस्ति विपर्ययाद्,
बाह्यबीजवत् । यथा त्रिपक्षा सुवर्चला त्रिभिः पक्षैः फलं दधाति, यवगोधूमादयः
षड्भिर्मासैरिति ॥ ५० ॥
चतुष्कोटिकमित्यन्ये,
दार्ष्टान्तिकास्तु चतुष्कोटिकं कुर्वन्ति—१. अस्ति कर्मावस्थानियतं
न विपाके नियतम् । यत् कर्म दृष्टधर्मादिवेदनीयं विपाकेऽनियतम् । २. अस्ति
विपाके नियतं नावस्थायाम् । यत् कर्मानियतवेदनीयं विपाके नियतम् । ३. अस्त्यु-
भयनियतं यद् दृष्टधर्मादिवेदनीयं विपाके नियतम् । ४. अस्ति नोभयनियतं
यत् कर्मानियतवेदनीयं विपाके अनियतम् ।
तेषां तत् कर्माष्टविधं दृष्टधर्मवेदनीयं नियतमनियतं च । एवं यावदनियत-
वेदनीयम् । नियतमेव तु दृष्टधर्मादिवेदनीयमनियतं चतुर्थमिति वर्णयन्ति ।
स्यादेकस्मिन् क्षणे चतुर्विधं कर्माक्षिपेत् । स्यात् त्रिषु परं प्रयोज्य काम-
मिथ्याचारे स्वयं प्रयुक्तस्तेषां युगपत् प[रिसमाप्तौ¹ ।
एषां च पुनश्चतुर्णां कर्मणां
निकायाक्षेपणं त्रिभिः ।
अस्ति हीति विस्तरः । सन्निकृष्टफलस्य कर्मणः सुवर्चला दृष्टान्तः । विप्रकृष्ट-
फलस्य यवगोधूमादयः ॥ ५० ॥
दार्ष्टान्तिकाः सौत्रान्तिकाः । तेषामेवं प्रथमद्वितीये कोट्यौ वर्णयतां कर्माष्ट-
विधम् । दृष्टधर्मवेदनीयं नियतमनियतं च विपाकं प्रति । एवं यावदनियतवेदनीय-
मिति । उपपद्यवेदनीयं नियतमनियतं च विपाकं प्रति, अपरपर्यायवेदनीयमपि-
नियतमनियतञ्च, अनियतवेदनीयमपि यो दृष्टधर्माद्यनियतवेदनीयं तन्नियतम्,
अनियतञ्च—इत्यष्टविधम् ।
चतुर्विधं कर्माक्षिपेदिति । दृष्टधर्मादिवेदनीयं चतुर्विधं कर्माक्षिपेदित्यर्थः ।
कथम् ? इत्याह—स्यात् त्रिषु प्राणातिपातादत्तादानमृषावादेषु परं प्रयोज्य काम-
मिथ्याचारे स्वयमात्मना प्रयुक्तः । तेषां कर्मणां युगपत् परिसमाप्तौ । एकं दृष्टधर्म-
वेदनीयम्, अपरमुपपद्यवेदनीयम्, अपरं चापरपर्यायवेदनीयम्, अन्यच्चानियत-
वेदनीयमिति ।
१. समाप्तौ—का० ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६५९
नहि दृष्टधर्मवेदनीयेन कर्मणा निकायसभाग आक्षिप्यते ।
कतमस्मिन् धातौ कतिविधं कर्माक्षिप्यते ? कस्यां वा गतौ ?
सर्वत्र चतुराक्षेपः,
सर्वेषु त्रिषु धातुषु सर्वासु च गतिषु चतुर्णां कर्मणामाक्षेपः कुशलाना-
कुशलानां च यथासम्भवम् ।
अस्योत्सर्गस्यायमपवादः—
शुभस्य नरके त्रिधा ॥ ५१ ॥
नरकेषु कुशलस्य कर्मणस्त्रिविधस्यैवाक्षेपः¹, न दृष्टधर्मवेदनीयस्य; अत्रेष्ट-
विपाकाभावात्² ॥ ५१ ॥
यद्विरक्तः स्थिरो बालस्तत्र नोत्पद्यवेद्यकृत् ।
यतो भूमेः वीतरागपृथग्जनो भवति, असौ च स्थिरो भवत्यपरिहाणधर्मा,
स तत्रोत्पद्यवेदनीयं कर्म न करोति ।
किमन्यत् करोति ?
नान्यवेद्यकृदप्यार्यः
कुशलानामकुशलानां च यथासम्भवमिति । यत्राकुशलस्य सम्भवः काम-
धातावेव, नान्यत्र ।
‘सर्वासु गतिषु’ इत्यस्योत्सर्गस्यायमपवादः—‘‘शुभस्य नरके त्रिधा³’’ इति ।
त्रिधेवेत्यवधारणम्। नरकेषु कुशलस्य कर्मणः त्रिविधस्यैवाक्षेपः, न चतुर्विधस्य ।
दृष्टधर्मवेदनीयं स्थापयित्वा । अत्र नरकेष्विष्टविपाकाभावात् । शुभग्रहणमशुभ-
निरासार्थम् । अकुशलस्य हि चतुर्विधस्यापि नरकेष्वाक्षेपः सम्भवति ॥ ५१ ॥
“यद्विरक्तः स्थिरो बालः” इति । यतो विरक्तो यद्विरक्त इति समासः ।
स्थिरग्रहणं परिहाणधर्मणो निरासार्थम् । तस्य हि तस्यां भूमौ उपपद्यवेदनीयं कर्म
सम्भवति । बालग्रहणमार्यनिवृत्त्यर्थम् । आर्यस्य हि तत्रोपपद्यवेदनीयम्, अपर-
पर्यायवेदनीयं च न सम्भवति; अनागामित्वात् ।
नान्यवेद्यकृदपीति । नापरपर्यायवेदनीयकृदपि । नोपपद्यवेदनीयकृदपीत्यर्थः ।
१. ०विधस्याक्षेपो—का० । २. तत्रे०—का० ।
३. त्रिविधेति—मुद्रितः पाठः ।

२६० भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
'स्थिरः' इति वर्तते । आर्यपुद्गलस्तु यतो वीतरागो न च परिहाणधर्मा,
स तत्रोपपद्यवेदनीयं चापरपर्यायवेदनीयं च कर्म न करोति । न ह्यसौ भव्यः
पुनराधस्तीं¹ भूमिमायातुमनियतं कुर्याद् दृष्टधर्मवेदनीयं चात्रोपपन्नः ।
कामेऽग्रे वाऽस्थिरोऽपि न ॥ ५२ ॥
परिहाणधर्मापि त्वार्यपुद्गलः कामधातोर्भवाग्राद् वा² वीतरागः तयोरुपपद्यापर-
पर्यायवेदनीयं कर्माभव्यः कर्तुम् । किं कारणम् ? फलाद्धि स परिहीणो भवति ।
न चास्ति फलपरिहीणस्य कालक्रियेति पश्चात् प्रवेदयिष्यामः ॥ ५२ ॥
किमन्तराभवेऽप्यस्ति कर्मण आक्षेपः ? अस्तीत्याह—
द्वाविंशतिविधं कामेष्वाक्षिपत्यन्तराभवः ।
कामावचरो ह्यन्तराभवो द्वाविंशतिविधं कर्माक्षिपति । कथं कृत्वा ?
पञ्च हि गर्भावस्थाः—कलल-अर्बुद-पेशी-घन-प्रशाखावस्थाः । पञ्च जातावस्थाः—
बाल-कुमार-युव-मध्य-वृद्धावस्थाः । तत्रान्तराभवः कललवेदनीयं कर्माक्षिपति
अनियतं नियतं च । एवं यावद् वृद्धवेदनीयमन्तराभववेदनीयं च ।
दृष्टधर्मफलं तच्च,
तच्चैतदन्तराभविकं कर्म यन्नियतमेकादशविधमुक्तं दृष्टधर्मवेदनीयं तद्
वेदितव्यम् । किं कारणम् ?
तत्र युक्तिं दर्शयन्नाह—न ह्यसौ भव्यः पुनराधस्तीं भूमिमायातुमिति । न ह्यसा-
वार्योऽपरिहाणधर्मा यतो वीतरागस्तत आधस्तांमधस्ताद्भूवां भूमिमायातुं
भव्यः । परिहाणधर्मा तु भव्यः । तद् यथा—यो भवाग्रलाभी परिहाणधर्मा
यः परिहाय रूपधातावुषपद्येत । तस्योपपद्यवेदनीयमपरपर्यायवेदनीयं चापि
सम्भवति, यथोक्तमुदायिसूत्रे अनियतं कुर्यादिति । अनियतवेदनीयमपरिहाण-
धर्मार्यो दृष्टधर्मवेदनीयं च यत्रोपपन्नस्तत्र कुर्यात् ।
कामधातोर्भवाग्राद्वा वीतराग इति । कामवीतरागः, भवाग्रवीतरागोऽर्हन् ।
तयोरिति कामधातुभवाग्रयोः । पश्चात् प्रवेदयिष्याम इति । 'म्रियते न फलभ्रष्टः'
( अभि० को० ६.६० ) इत्यादि ॥ ५२ ॥
अन्तराभववेदनीयं च । किम् ? नियतमनियतं चेति ।
यन्नियतमेकादशविधमुक्तम् । दृष्टधर्मवेदनीयं यत्तदिति । कललवेदनीयं
नियतम्, यावदन्तराभववेदनीयं नियतमिति ।
१. ०रधस्तनीं—का० । २. का० पुस्तके नास्ति ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६६१
निकायो ह्येक एव सः ॥ ५३ ॥
एक एव ह्यसौ निकायसभाग एककर्माक्षिप्तः, यश्चान्तराभवो याश्च
तदन्वया दशावस्थाः ।
अत एवान्यदन्तराभववेदनीयं कर्म नोक्तम्; उपपद्यवेदनीयेन एव¹
तस्याक्षेपात् ॥ ५३ ॥
कीदृशं पुनः कर्म नियतं वेदितव्यम् ?
तीव्रक्लेशप्रसादेन सातत्येन च यत्कृतम् ।
गुणक्षेत्रे च नियतं तत् पित्रोर्घातकं च यत् ॥ ५४ ॥
यद्धि कर्म तीव्रेण क्लेशेन कृतम्, यच्च तीव्रेण प्रसादेन, यच्च सातत्येन,
गुणक्षेत्रे च, तन्नियतं वेदितव्यम् ।
तत्र गुणक्षेत्रम्—त्रीणि रत्नानि । पुद्गलविशेषो वा कश्चित् फलसमापत्ति-
विशेषप्राप्तः । तत्र ह्यन्तरेणापि तीव्रक्लेशप्रसादानां सातत्यं च कुशलमकुशलं च
कर्म नियतं सम्पद्यते ।
पित्रौ पुनर्माता च पिता च, तयोश्चापि यत्² घातिकं कर्म यथा तथा
च³ तन्नियतं सम्पद्यते, नान्यत् ॥ ५४ ॥
याश्च तदन्वया दशावस्था इति । अन्तराभवपूर्विका इत्यर्थः ।
अत एवान्यदन्तराभववेदनीयं कर्म नोक्तमिति । चतुर्विधं कर्म—दृष्टधर्म-
वेदनीयम्, उपपद्यवेदनीयम्, अपरपर्यायवेदनीयम्, अनियतवेदनीयं चेति अत्र
नोक्तम्; उपपद्यवेदनीयेनैव तस्यान्तरा भवस्याक्षेपात् ॥ ५३ ॥
“नियतानियतं कर्म” (अभि० को० ४.५०) इत्युक्तम्, अतो ब्रवीति—
कीदृशं पुनः कर्म नियतमिति विस्तरः ।
फलसमापत्तिविशेषप्राप्त इति । दर्शनमार्गफलप्राप्तः, अर्हत्त्वफलप्राप्तश्च फल-
विशेषप्राप्त इष्यते । विशेषग्रहणमनास्रवमार्गप्राप्यफलग्रहणार्थम् । समापत्ति-
विशेषप्राप्तो निरोधधारणामैत्रीसमापत्तिलाभी । अत्रापि विशेषग्रहणं तदन्य-
लौकिकसमापत्तिविशेषणार्थम् । यथा तथा चेति । यदि पुण्यबुद्ध्या, यदि द्वेषा-
दिना । योऽपि हि पारसिकः पुण्यबुद्ध्या मातरं मारयति पितरं वा । तद-
कुशलमानन्तयं कर्म नियतं सम्पद्यते । नान्यदिति । यदतो विपरीतं मन्दक्लेश-
१. च—का० । २. यत्र—का० । ३. वा—का० ।

६६२ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
अथ दृष्टधर्मवेदनीयं कर्म कीदृशं वेदितव्यम् ?
दृष्टधर्मफलं कर्म क्षेत्राशयविशेषतः ।
दृष्टधर्मवेदनीयं कर्म क्षेत्रविशेषाद् वा भवति । यथा—सङ्घस्त्रीवादसमुदा-
चाराद् व्यञ्जनपरिवृत्तिः श्रूयते ।
आशयविशेषाद् वा । यथा—षण्डस्य गवाम्पुंस्त्वप्रतिमोक्षणात् पुम्भावः ।
अथ वा—
तद्भूम्यत्यन्तवैराग्यात्,
तस्य वा कर्मणो या भूमिः कुशलस्याकुशलस्य वा, ततोऽत्यन्तवैराग्यात्
तत् कर्म दृष्टधर्मवेदनीयं कर्म सम्पद्यते ।
तस्यां भूमौ जातस्य कीदृशं कर्म ? इत्याह—
विपाके नियतं हि यत् ॥ ५५ ॥
यद्धि कर्म नियतं विपाके न त्ववस्थायां नाप्यनियतम्, तस्यैष नियमः ।
यत् पुनरवस्थान्तरे नियतं तस्य तत्रैव नियतो विपाकः; तद्गतोऽत्यन्तवैराग्या-
प्रसादकृतमित्यादि ॥ ५४ ॥
सङ्घस्त्रीवादसमुदाचारादिति । भिक्षुणा किल केनचिद् व्यवहारपराजितेन
सङ्घः 'स्त्रियो यूयम्' इति समुदाचरितः; तस्य दृष्ट एव धर्मे पुरुषव्यञ्जनमन्त-
र्हितम्, स्त्रीव्यञ्जनञ्च प्रादुर्भूतमिति । तदिदं क्षेत्रविशेषाद् दृष्टधर्मवेदनीयं
भवति ।
आशयविशेषादिति । षण्ढेन गवाम्पुंस्त्वं करिष्यमाणमभिवीक्ष्य ममेदृशम-
पुंस्त्वे दुःखमिति तीव्रेणाशयेन तेषां गवाम्पुंस्त्वं प्रतिमोक्षितम् । तस्य दृष्ट
एव धर्मे पुरुषेन्द्रियं प्रादुर्भूतम् । इदमाशयविशेषाद् दृष्टधर्मवेदनीयं कर्म
संवृत्तम् ।
“तद् भूम्यत्यन्तवैराग्यात्” इति । ततो भूमेरत्यन्तवैराग्यात् तद् अदृष्टधर्म-
वेदनीयमपि कर्म दृष्टधर्मवेदनीयं सम्पद्यते । यथा अनागाम्यर्हन्तामवीतरागावस्था-
कृतम्; पुनरधरभूम्यनागमनात्, अनुपादाय च परिनिर्वाणात् ।
न त्ववस्थायामिति । यदनियतं दृष्टधर्माद्यवस्थासु । न चानियतं विपाके;
नियतत्वात् । तदेव दृष्टधर्मवेदनीयं भवति । अत एवाह—यत् पुनरवस्थान्तरे
दृष्टधर्मादिके नियतम् । तस्य तत्रैवावस्थान्तरे विपाकः । तद्गतोऽत्यन्तवैराग्या-

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६६३
सम्भवात् ।
यच्चानियतं तस्याविपाक एव, अत्यन्तवैराग्यात् ॥ ५५ ॥
कीदृशं पुनः क्षेत्रं यत्रावश्यं दृष्टधर्मवेदनीयं कर्म सम्पद्यते ? आह--
बुद्धप्रमुखो भिक्षुसङ्घः, पुद्गलास्तु पञ्च ।
ये निरोधारणामैत्रीदर्शनार्हत्फलोत्थिताः ।
तेषु कारापकाराणां फलं सद्योऽनुभूयते ॥ ५६ ॥
निरोधसमापत्तिव्युत्थितः परां चित्तशान्ति लभते; निर्वाणसदृशत्वात्
समापत्तेः । स हि गतप्रत्यागत इव निर्वाणाद् भवति ।
अरणाव्युत्थितस्याप्रमाणसत्त्वारणाहिताध्याशयानुगतात्युद्ग्रप्रमाणपुण्यपरि-
भावनानुगता च सन्ततिर्वर्तते ।
मैत्रीव्युत्थितस्याप्रमाणसत्त्वसुखाध्याशयानुगतात्युद्ग्रप्रमाणपुण्यपरिभावनानु-
गता च सन्ततिर्वर्तते ।
दर्शनमार्गव्युत्थितस्याशेषदर्शनप्रहातव्यप्रहाणात् प्रत्यग्राश्रयपरिवृत्तिनिर्मला
सन्ततिर्वर्तते ।
अर्हत्फलव्युत्थितस्याशेषभावनाप्रहातव्यप्रहाणात् प्रत्यग्राश्रयपरिवृत्तिशुद्धा
सन्ततिर्वर्तते ।
सम्भवादिति । एवमस्थान्तरनियतविपाकेन कर्मणा तद्वत् पुद्गलस्यात्यन्तं तस्या
भूमेर्वैराग्यासम्भवादित्यर्थः ॥ ५५ ॥
क्षेत्रविशेषादित्युकम्, अतः पृच्छति—कीदृशं पुनः क्षेत्रमिति ।
अरणाव्युत्थितस्येति विस्तरः । अप्रमाणेषु सत्त्वेषु अरण्या हितोऽध्याशयो-
ऽभिप्रायः, तेनानुगता । अत्युद्ग्रेण तीक्ष्णेन, अप्रमाणेन पुण्येन परिभावनानु-
गता सन्ततिर्वर्तते । अरणामुत्तरत्र वक्ष्यति—"अरणा प्रणिधिज्ञान०" (अभि०
को० ७.३५) इत्यत्र ।
मैत्रीव्युत्थितस्येति विस्तरः । अप्रमाणेषु सत्त्वेषु सुखमुत्पद्यतामित्याशयः,
तेनानुगता अत्युद्ग्रेति पूर्ववच्च ।
प्रत्यग्राश्रयपरिवृत्तिनिर्मलेति । प्रत्यग्रा अभिनवा; अचिरव्युत्थितत्वात् ।
प्रत्यग्राश्रयस्य शरीरस्य परिवृत्त्या निर्मला सन्ततिः ।

६६४ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-

अत एतेषु कृतानां कारापकाराणां फलं दृष्ट एव धर्मे नियतं प्राप्यते ।
शेषस्य तु भावनामार्गस्यापरिपूर्णस्वभावफलत्वाच्च तद्व्युत्थितानां न तथा
प्रत्यग्राश्रयपरिवृत्तिशुद्धाशयसन्ततिर्वर्तत इति न ते तथा पुण्यक्षेत्रं भवन्ति¹ ॥५६॥
विपाकः पुनर्वेदनाप्रधानः । तदिदानीं विचार्यते—स्यात् कर्मणश्चैतसिक्येव
वेदना विपाको विपच्येत न कायिकी, स्यात् कायिक्येव न चैतसिकी
स्याद् ? इत्याह—
कुशलस्यावितर्कस्य कर्मणो वेदना मता ।
विपाकश्चैतसिक्येव,
अवितर्कं कर्म ध्यानान्तरात् प्रभृति यावद् भवाग्रे । तस्यावितर्कस्य
कुशलस्य कर्मणश्चैतसिक्येव वेदना विपाकः । कस्मान्न कायिकी ? तस्या
अवश्यं सवितर्कसविचारत्वात्² ।
कायिक्येवाशुभस्य तु ॥ ५७ ॥
एतेषु पुद्गलेषु कृतानां कारापकाराणामुपकारापकाराणां कुशलाकुशलानाम्
फलं दृष्ट एव धर्मे इहैव जन्मनि प्राप्यत इति । सद्योऽर्थं दर्शयति, सद्य इवेति
कृत्वा ।
शेषस्य त्विति विस्तरः । शेषो भावनामार्गः सकृदागाम्यनागामिफल-
प्रापकः । अपरिपूर्णः स्वभावः फलं वा अस्येत्यपरिपूर्णस्वभावफलः, तस्य
भावः, तस्मात् अपरिपूर्णस्वभावफलत्वात् । का पुनस्तस्य परिपूर्णस्वभावता,
परिपूर्णफलता च ? अशैक्षत्वं परिपूर्णस्वभावता । स हि मार्गोऽशैक्षस्वभावश्च,
येनार्हत्त्वं प्राप्यते । परिपूर्णफलताप्यर्हत्त्वप्राप्तिः । स हि फलमार्गस्त्रिभिः
फलैः फलवानिति । अथवा—क्षयज्ञानं संगृहीतो मार्गः परिपूर्णस्वभावफलः ।
परिपूर्णस्वभावो यस्मादशैक्षमार्गः । परिपूर्णफलो निरवशेषफलत्वात् । तद्व्यु-
त्थितानामिति । शेषभावनामार्गव्युत्थितानाम् । न ते तद्व्युत्थितास्तथा पुण्य-
क्षेत्रं भवन्ति । यथार्हत्त्वव्युत्थिताः । प्रागेव लौकिकमार्गव्युत्थिताः । भावना-
प्रहातव्यानां हि क्लेशानां सावशेषनिरवशेषप्रहाणादयं विशेष उक्त इत्यव-
गन्तव्यम् ॥ ५६ ॥
तस्या अवश्यं सवितर्कसविचारत्वादिति । "सवितर्कविचारा हि पञ्च-
विज्ञानधातवः" ( अभि० को० १.३२) इति नियमात्, वितर्कविचारयोश्च
१: भवति—का० ।
२. सवितर्कविचारत्वात्—का० ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६६५
अकुशलस्य कर्मणः कायिक्येव वेदना विपाकः । कस्मान्न चैतसिकी ?
तस्य हि दुःखा वेदना विपाकः । चैतसिकी च दुःखा वेदना दौर्मनस्यम् । न
च दौर्मनस्यं विपाक इति व्याख्यातमेतत् ॥ ५७ ॥
यत् तर्हि सत्त्वानां चित्तक्षेपो भवति, कतमस्मिन्नसौ चित्ते भवति, केन वा
कारणेन ?
चित्तक्षेपो मनश्रिते,
मनोविज्ञान इत्यर्थः । नहि पञ्चसु विज्ञानकायेषु चित्तं क्षिप्यते; अविकल्प-
कत्वात् ।
स च कर्मविपाकजः ।
स चैष चित्तक्षेपः सत्त्वाना कर्मजः । ये हि द्रव्यमन्त्रप्रयोगेण वा परेषां
चित्तं क्षेपयन्ति, अकामकं वा विषं मद्यं वा पाययन्ति, त्रासयन्ति वा,
मृगयादिष्वग्निं वा दावेषूत्सृजन्ति, प्रपाताद्वा पातयन्ति, अन्येन वा केनचित् परेषां
स्मृतिं भ्रंशयन्ति, तेषां तस्य कर्मणो विपाकेनायत्यां चित्तं क्षिप्यते ।
ध्यानान्तरादिखभावात् । न चावितर्कस्य कर्मणः सवितर्कविचारोऽधरभूमिको
विपाको युज्यत इति ।
तस्य हि दुःखा वेदना विपाक इति विस्तरः । तस्याकुशलस्य दुःखा वेदना
विपाक इष्यते; तस्यानिटफलत्वाच्च । चैतसिकी च दुःखा वंदना दौर्मनस्यम्,
नान्यदस्ति । न च दौर्मनस्यं विपाक इति व्याख्यातमेतदिति । इन्द्रियनिर्देशे
‘विपाको जीवितं द्वेधा द्वादशान्त्याष्टकादृते दौर्मनस्याच्च” ( अभि० को०
२.१०) इति ॥ ५७ ॥
‘दौर्मनस्यं न विपाकः’ इत्येतदमृष्यन्नाह - यत्तर्हीति विस्तरः । यदि
दौर्मनस्यं न विपाकः । यत्तर्हि सत्त्वानां चित्तक्षेपो भवति । कतमस्मिन्नसौ चित्ते
भवति केन वा कारणेनेति । तस्यायमभिप्रायः - चित्तक्षेपो न पञ्चमु विज्ञान-
कायेषु; तेषामविकल्पकत्वात् । स चाकुशलहेतुकोऽनिष्टत्वादित्यतो विपाकेन
दौर्मनस्येन भवितव्यमिति ।
अविकल्पकत्वादिति । अभिनिरूपणानुस्मरणविकल्पाभ्यामविकल्पकत्वात्
पञ्चानां विज्ञानकायानाम् । चित्तक्षेपस्य चासद्विकल्पलक्षणत्वात् ।
अग्निं वा दावेषूत्सृजन्तीति । दावः = तृणादिगहनान्वितो देशविशेषः । अन्येन
वा केनचिदिति । अनिष्टवेदनादिना ।

६६६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
भयोपघातवैषम्यशोकैश्च,
कथं तावद् भयेन ? अमनुष्यादयो मनुष्यान् विरूपेण रूपेणोपसंक्रामन्ति,
तेभ्यो भीतानां चित्तं क्षिप्यते ।
कथमुपघातेन ? अमनुष्या एव कुपिता मनुष्याणां मर्मसु प्रहरन्ति ।
कथं महाभूतवैषम्येण ? वातपित्तश्लेष्माणः प्रकोपमापद्यन्ते ।
कथं शोकेन ? यथा वासिष्ठीप्रभृतीनाम् । यदि मनो विक्षिष्यते कर्म-
विपाकजश्च चित्तक्षेपः ।
वासिष्ठीप्रभृतीनामिति ।
“भगवान् मिथिलाम्रवणे विहरति स्म मिथिलाम्रवणे । तेन खलु पुनः
समयेन वसिष्ठसगोत्राया ब्राह्मण्याः षट् पुत्राः कालगताः । सा तेषां काल-
क्रियया नग्नोन्मत्ता क्षिप्तचित्ता तेन तेनानुहिण्डन्ती येन मिथिलाम्रवणं तेनोप-
संक्रान्ता । तेन खलु पुनः समयेन भगवाननेकशतया भिक्षुपर्षदः पुरस्तान्नि-
षण्णो धर्मं देशयति स्म । अद्राक्षीद् वसिष्ठसगोत्रा ब्राह्मणी भगवन्तं दूरादेव ।
दृष्ट्वा च पुनर्जेह्रीयमाणरूपा उत्कुटकाऽस्थात्, स्मृतिं च लब्धवती । अद्राक्षीद्
भगवान् वसिष्ठगोत्रां ब्राह्मणीं दूरादेव । दृष्ट्वा च पुनरायुष्मन्तमानन्दमामन्त्र-
यते स्म—‘अनुप्रयच्छानन्द वसिष्ठसगोत्रायै ब्राह्मण्यै उत्तरासङ्गम् । धर्ममस्यै
देशयिष्यामि’ । आयुष्मान् आनन्दो वसिष्ठसगोत्रायै ब्राह्मण्यै उत्तरासङ्गमदात् ।
अथ वसिष्ठसगोत्रा ब्राह्मणी उत्तरासङ्गं प्रावृत्य येन भगवांस्तेनोपसंक्रान्ता ।
उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णा । एकान्तनिषण्णां
वसिष्ठसगोत्रां ब्राह्मणीं धर्म्यया कथया सन्दर्शयति समादापयति समुत्तेजयति
सम्प्रहर्षयति” इत्येवमादि । विस्तरग्रन्थभयात् सर्वसूत्रं न लिखितम् । अयं
तत्रार्थः—भगवांस्तस्यै दानकथादि कृत्वा चत्वार्यार्यसत्यानि देशितवान् यावत्तया
स्रोतआपत्तिफलमधिगतम् । अधिगम्य च भगवतोऽन्तिकात् प्रक्रान्ता । तस्या
अपरेण समयेन सप्तमः पुत्रः कालगताः । सा तत्कालक्रियया न शोचति ।
तामशोचन्तीं स्वभर्ताब्रवीत्—‘त्वं पूर्वं पुत्रमरणेन परित्रप्तासि, इदानीं नासि
परितप्ता, नूनं ते पुत्रास्त्वया भक्षिता यतो न परितप्यसे’? इति सां तं
प्रत्युवाच—
पुत्रपौत्रसहस्राणि ज्ञातिसङ्घशतानि च।
दीर्घेऽध्वनि मया ब्रह्मन् खादितानि तथा त्वया ॥
पुत्रपौत्रसहस्राणां परिमाणं न विद्यते ।
अन्योन्यं खाद्यमानानां तासु तासुपपत्तिषु ॥

[निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६६७
कथं न चैतसिकी वेदना विपाकः प्राप्नोति? नहि ब्रूमः—तदेव चित्तविपाक
इति, अपि तु यो महाभूतानां प्रकोपः स विपाकः, तस्माज्जातम्, अतो विपाकजं
चित्तम्¹।
कर्मजेन हि धातुना वैषम्येण व्याकुलमवशं भ्रष्टस्मृतिकं चित्तं वर्तत इति
क्षिप्तमित्युच्यते। एवं चेदं चतुष्कोटिकं युज्यते—अस्ति चित्तं क्षिप्तं न विक्षिप्त-
मिति विस्तरः। १. क्षिप्तं तावन्न क्षिप्तं विक्षिप्तचित्तस्य। २. क्लिष्टं चित्तं विक्षिप्तं
न क्षिप्तं स्वस्थचित्तस्य क्लिष्टम्। ३. उभयं क्षिप्तचित्तस्य क्लिष्टम्। ४. नोभयं
स्वस्थचित्तस्याक्लिष्टम्।
कतमेषां पुनः सत्त्वानां चित्तं क्षिप्यते ?
अकुरूकामिनाम् ॥ ५८ ॥
अकुरूणां कामिनाम्। देवेष्वपि हि देवा उन्मत्ताः सन्ति प्रागेव मनुष्य-
तिर्यक्प्रेतेषु। नारकास्तु नित्यं क्षिप्तचित्ता एव। ते हि विविधयातनासहस्रव्यति-
भिन्नमर्माणस्तीव्राभिर्वेदनामिरभिनुन्ना² आत्मानमपि तावन्नाभिचेतयन्ति, किं पुनः
कार्यमकार्यं वा ! हाचित्तपरिदेवकश्चात्र नारक उदाहार्यः।
कः शोचेत् परितप्येत परिदेवेत वा पुनः।
ज्ञात्वा निःसरणं लोके जातेश्च मरणस्य च॥
साहं निःसरणं ज्ञात्वा जातेश्च मरणस्य च।
न शोचामि न तप्यामि कृते बुद्धस्य शासने"॥ ( )
इत्येवमादि।
कथं न चैतसिकी वेदना विपाकः प्राप्नोति। तस्याकुशलस्य कर्मण इति
वाक्यशेषः। महाभूतानां प्रकोपो विपाक इति। विपक्ति = विपाकः। तस्माज्जात-
मतो विपाकजं चित्तम्। अत एव स च कर्मज इति।
एवं चेदमिति विस्तरः। यस्मात् कर्मजेन यावद् भ्रष्टस्मृतिकं चित्तं वर्तते
तस्मादिदं चतुष्कोटिकं युज्यत इति। उभयं क्षिप्तचित्तस्य क्लिष्टं चित्तमित्येव
तत्रोदाहरणम्। न हि क्लिष्टं चित्तं विपाको युज्यते; 'विपाकोऽव्याकृतो धर्मः'
(अभि० को० २.५८) इति वचनात्।
अभिनुन्ना अभिपीड़िताः। हाचित्तपरिदेवकश्चात्र नारक इहोदाहार्यः। क्षिप्त-
चित्ता नारका भवन्तीति।
१. का० पुस्तके नास्ति। २. अभितुन्ना—का०।
अभि० को० २; १९

६६८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
आर्याणामपि चित्तं क्षिप्यते भूतवैषम्येण, अन्यत्र बुद्धात् । न कर्मणा; नियतस्य
पूर्वं विपाकाद्, अनियतस्याविपाकात्। न भयेन; पञ्चभयसमतिक्रमात्। नोपघातेन;
मनुष्यप्रकोपकारणस्याप्रासादिकस्याकरणात् । न शोकेन; धर्मताभिज्ञत्वात् ॥५८॥
पुनस्त्रयो वङ्का उक्ताः सूत्रे—कायवङ्कः, वाग्वङ्कः, मनोवङ्कः । त्रयो दोषाः—
कायदोषः, वाग्दोषः, मनोदोषः । त्रयः कषायाः—कायकषायः, वाक्कषायः,
मनःकषाय इति । तत्र यथाक्रमं वेदितव्याः ।
वङ्कदोषकषायोक्तिः शाठ्यद्वेषजरागजे ।
शाठ्यजं कायकर्म कायवङ्क इत्युक्तम्; कुटिलान्वयत्वात् । एव वाङ्मनो-
वङ्कौ ।
द्वेषजं कायकर्म कायदोष इत्युक्तम्; चित्तप्रदोषान्वयत्वात् । एवं वाङ्मनो-
दोषौ ।
रागर्ज कायकर्म कायकषाय इत्युक्तम्, रञ्जनान्वयत्वात् । एवं वाङ्मनः-
कषायौ ।
कृष्णशुक्लादिभेदेन पुनः कर्म चतुर्विधम् ॥ ५९ ॥
१. अस्ति कर्म कृष्णं कृष्णविपाकम् । २. अस्ति कर्म शुक्लं शुक्लविपाकम् ।
३. अस्ति कर्म कृष्णशुक्लं कृष्णशुक्लविपाकम् । ४. अस्ति कर्म अकृष्णमशुक्लम-
विपाकम् । यत् तत्कर्म कर्मक्षयाय संवर्तते इति ॥ ५९ ॥
अन्यत्र बुद्धादिति । महापुण्यसम्भारत्वान्न बुद्धस्य । तद्वद् भूतवैषम्येणापि
चित्तं क्षिप्यते । न कर्मणेति । किम् ? आर्याणां क्षिप्यते चित्तम् अन्यत्र भूतवैषम्या-
देव । किं कारणम् ? इत्याह—नियतस्य कर्मणः पूर्वं पृथग्जनावस्थायामेव
विपाकात् । अनियतस्याविपाकादार्यावस्थायाम् । अतएव चैतदनियतमित्युच्यते ।
पञ्चभयसमतिक्रमादिति । पञ्च भयानि—आजीविकाभयम्, अश्लोकभयम्,
पर्षच्छारद्यभयम्, मरणभयम्, दुर्गतिभयं च । तत्राश्लोकभयमकीर्तिभयम् ।
पर्षच्छारद्यभयं सभायां साङ्कोचित्यम् । अप्रासादिकस्येति । अप्रसादनीयस्य
कर्मणः । धर्मता अभिज्ञत्व'दिति । सर्वं सास्त्रवं दुःखम्, सर्वे संस्कारा अनित्याः,
सर्वे धर्मा अनात्मान इति धर्मस्वभावाभिज्ञत्वात् ॥ ५८ ॥
कुटिलान्वयत्वादिति । कुटिलहेतुकत्वात् । साध्यं हि कौटिल्यम् ।
रञ्जनान्वयत्वादिति । यथा कषायो रञ्जनहेतुस्तथा रागोऽपीत्यतस्तत्सा-
धर्म्यादेवमुक्तम् ॥ ५९ ॥

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६६९
तत्र—
अशुभं रूपकामाप्तं शुभं चैव यथाक्रमम्।
कृष्णशुक्लोभयं कर्म तत्क्षयाय निरास्रवम्॥ ६०॥
अशुभं कर्म एकान्तेन कृष्णं क्लिष्टत्वात्, कृष्णविपाकं चामनोज्ञविपाकत्वात्।
रूपाप्तं शुभमेकान्तेन शुक्लम्; अकुशलेनाव्यतिभेदात्। शुक्लविपाकं च
मनोज्ञविपाकत्वात्।
आरूप्याप्तं कस्मान्नोच्यते, यत्र किल त्रिविधोऽस्ति विपाकः—आन्तरा-
भविकः, औपपत्तिकविपाकश्च? १[त्रिविधस्य च] कायवाङ्मनःकर्मणो यत्रैव सम्भवस्त-
त्रैवोक्तमिति।
तदपि तूक्तं सूत्रान्तरे—“कामाप्तं शुभं कर्म कृष्णशुक्लमकुशलव्यव-
कीर्णत्वात्, कृष्णशुक्लविपाकं व्यवकीर्णविपाकत्वात्”? सन्तानत एतद्व्यवस्थापितम्,
न स्वभावतः। न ह्येवञ्जातीयकमेकं कर्मास्ति विपाको वा यत् कृष्णं च स्यात्,
शुक्लं च; अन्योन्यविरोधात्।
ननु चैवमकुशलस्यापि कर्मणः कुशलव्यवकीर्णत्वात् कृष्णशुक्लत्वं प्राप्नोति?
कामाप्तमिति। अनेन शुभं विशिष्यते, नाशुभम्; तस्यावश्यं कामाप्तत्वात्।
आरूप्याप्तं कस्मान्नोच्यत इति। तदपि ह्यकुशलेन न व्यतिभिद्यते। न व्य-
तिमिश्रयत इत्यर्थः। यत्र किलेति विस्तरः। किलशब्दः परते। यत्र क्लान्तरा-
भविकः अन्तराभवे भवो विपाकः। एवमौपपत्तिकविपाकोऽपि। त्रिविधस्य च काय-
वाङ्मनस्कर्मणो विपाको ध्यानसंवरसंगृहीतयोः कायवाक्कर्मणोः द्वितीयादिष्वपि
ध्यानेषु सद्भावादस्ति। तत्रैवोक्तम्। शुक्लं शुक्लविपाकमिति।
तदपि तूक्तं सूत्रान्तर इति। तदप्यारूप्याप्तम्। अस्ति कर्म शुक्लं शुक्ल-
विपाकम्। तद्यथा—प्रथमे ध्याने। एवं यावद् भवाग्र इति। अनेन स्वाभिप्रायं
दर्शयति। येन किल-शब्दं प्रयुक्तवान्। सन्तानत एतद् व्यवस्थापितमिति।
एकस्मिन् सन्ताने कुशलं चाकुशलं च समुदाचरतीति कृत्वा कुशलमकुशलेन
व्यवकीर्यते। अन्योन्यविरोधादिति। कुशलमकुशलेन विरुध्यते, अकुशलञ्च
कुशलेनेति द्विरूपता न युज्यते।
१. का० पुस्तके नास्ति।

६७० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
नावश्यमकुशलं कुशलेन व्यवकीर्यते; कामधातौ तस्य बलवत्त्वात् ।
कुशलं तु व्यवकीर्यते; दुर्बलत्वादिति ।
अनास्रवं कर्मैषां त्रयाणां कर्मणां क्षयाय प्रहाणाय संवर्तते । तद्यच्चकृष्णम-
क्लिष्टत्वाद्, अशुक्लं विपाकशुक्लताभावात् ।
आभिप्रायिको ह्येषोऽशुक्लशब्दः । उक्तं तु भगवता महत्यां शून्यताया-
मशैक्षान् धर्मानारभ्य —“इमे ते आनन्द धर्मा एकान्तकुशला एकान्तानवद्याः”
इति । शास्त्रे च —“शुक्ला धर्माः कतमे ? कुशला धर्मा अनिवृताव्याकृताश्च”
( ) इति । अविपाकं धात्वपतितत्वात्, प्रवृत्तिविरोधाच्च ॥ ६० ॥
किं पुनः सर्वमनास्रवं कर्म सर्वस्यास्य त्रिविधस्य कर्मणः क्षयाय संवर्तते ?
नेत्युच्यते । किं तर्हि ?
धर्मक्षान्तिषु वैराग्ये चानन्तर्यपथाष्टके ।
या चेतना द्वादशधा कर्म कृष्णक्षयाय¹ तत् ॥ ६१ ॥
नावश्यमकुशलं कुशलेन व्यवकीर्यत इति विस्तरः । व्यवकीर्यते, न त्ववश्यम् ।
यस्मात् कामधातौ प्रतिपक्षभूतस्य समाधेरभावादकुशलस्य बलवत्त्वम् । अत एव
च कुशलस्य दुर्बलत्वम् । तथा हि कामधातौ मिथ्यादृष्ट्या कुशलमूलसमुच्छेदो
भवति, न तु सम्यग्दृष्ट्या मिथ्यादृष्टिसमुच्छेदो भवति ।
आभिप्रायिको ह्येषोऽशुक्लशब्द इति । विपाकशुक्लताभावादशुक्लम्, न तु
नैव शुक्लमित्यर्थः । अपि च—यच्छुक्लमुक्तं तन्न भवतीत्यशुक्लम् । महत्यां
शून्यतायामिति । महाशून्यताधर्मसूत्रे । अनिवृताव्याकृताश्च शुक्लाः । अक्लिष्टत्वात् ।
अविपाकं धात्वपतितत्वादिति । अनास्रवा धर्माः, न धातुपतिताः । धातुपतितश्च
विपाक इत्यतोऽनास्रवं कर्माविपाकम् । कस्माद् ? इत्याह—प्रवृत्तिविरोधात
इति । अनास्रवं हि कर्म धातुपतितानां धर्माणां प्रवृत्तिं विरुणद्धि, न तु जन-
यतीत्यविपाकम् ॥ ६० ॥
“कर्म-कर्मक्षयाय” इति । द्विः कर्मग्रहणं यत्तत् कर्मास्तीत्युपदिष्टम् । तत्
कर्म सत् संविद्यमानमप्रच्युतस्वभावम् । कर्मक्षयाय संवर्त्तत इत्यस्य चतुर्थस्य
कर्मणो द्योतनार्थम् । अथवा वीप्साप्रयोग एषः । कर्मणः कर्मणः क्षयाय संवर्तत
१. कर्मक्षया—इति स्फुटार्या॒म्मतः पाठः प्रतिभाति ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६७१
दर्शनमार्गे चतसृषु धर्मज्ञानक्षान्तिषु कामवैराग्ये चाष्टास्वानन्तर्यमार्गेषु
या चेतना सेयं द्वादशविधा चेतना कृष्णस्य कर्मणः प्रहाणाय कर्म ॥ ६१ ॥
नवमे चेतना या सा कृष्णशुक्लक्षयाय च ।
नवमे कामवैराग्यानन्तर्यमार्गे या चेतना सा कृष्णशुक्लस्य कुशलस्य
कर्मणः कृष्णस्य चाकुशलस्य नवमस्य प्रकारस्य प्रहाणाय ।
शुक्लस्य ध्यानवैराग्येऽन्त्यानन्तर्यमार्गजा ॥ ६२ ॥
ध्यानाद्ध्यानाद् वैराग्यं कुर्वतो योऽन्त्यो नवम आनन्तर्यमार्गस्तत्र या चेतना
इयं चतुर्विधा चेतना शुक्लस्य कर्मणः प्रहाणाय ।
किं पुनः कारणमन्त्येनैवानन्तर्यमार्गेण कुशलस्य कर्मणः प्रहाणम्, नान्येन ?
न हि तस्य स्वभावप्रहाणम्; प्रहीणस्यापि सम्मुखीभावात् । किं तर्हि ? तदालम्बन-
क्लेशप्रहाणात् । अतो यावदेकोऽपि तदालम्बनक्लेशप्रकार आस्ते, तावदस्य प्रहाणं
नोपपद्यते ॥ ६२ ॥
अन्ये नरकवेद्यान्यकामवेद्यं द्वयं विदुः ।
अन्ये पुनराचार्याः पश्यन्ति—नरकवेदनीयं नरकाच्चान्यकामधातुवेदनीयं
कर्म यथाक्रमं कृष्णं कृष्णशुक्लं चेति । नरके ह्यकुशलस्यैव कर्मणो विपाकस्तेन
इत्यर्थः । चतसृष्विति विस्तरः । धर्मक्षान्तिग्रहणम्, कामवैराग्ये चानन्तर्यमार्गग्रहणं
कामावचरस्य कृष्णस्य कर्मणः प्रहाणमार्गत्वात् । अनास्रवमार्गस्यैवेहाभिकृत-
त्वाल्लौकिका आनन्तर्यमार्गास्तत्प्रहाणभूता अपि न गृह्यन्ते ॥ ६१ ॥
“शुक्लस्य ध्यानवैराग्येषु” इति । कुशलस्यैवेत्यवधार्यते; तत्र कृष्णाभावात् ।
क्लिष्टसंस्कारप्रहाणमष्टाभिः । नवमेन तु कुशलस्यापि ।
न हि तस्य स्वभावप्रहाणमिति । प्राप्तिच्छेदप्रहाणम् । प्रहीणस्यापि कुशलस्य
सम्मुखीभावात् । तदालम्बनक्लेशप्रहाणादिति । तदालम्बनस्य क्लेशस्य प्रहाणात्
तस्य कुशलस्य प्रहाणं भवति, तदालम्बनक्लेशप्रहाणं च नवमस्य तदालम्बन-
नरकवेदनीयक्लेशप्रकारस्य प्रहाणे सति भवतीति नवमानन्तर्यमार्गचेतनैव
कृष्णशुक्लस्य कर्मणः क्षयाय भवति । तदा हि नवमस्य क्लेशप्रकारस्य प्राप्तिच्छेदे
विसंयोगप्राप्तिरुपपद्यते । तस्य च कृष्णशुक्लस्य कर्मणोऽन्यस्यापि चानिवृताव्या-
कृतस्य सास्रवस्य धर्मस्य विसंयोगप्राप्तिरुत्पद्यते इति वर्णयन्ति । एवं चतुर्ध्यान-
वैराग्येष्वपि वक्तव्यम् ॥ ६२ ॥

६७२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
तद्वेदनीयं कृष्णमित्युच्यते। अतोऽन्यत्र कामधातौ कुशलाकुशलस्य कर्मणो
विपाकः, तेन तद्वेदनीयं कृष्णशुक्लमित्युक्तम्।
दृग्धेयं कृष्णमन्ये,
अन्ये पुनराहुः—दर्शनप्रहातव्यं कर्म कृष्णम्; कुशलेनामिश्रत्वात्।
अन्यत् कृष्णशुक्लं तु कामजम्॥ ६३ ॥
अन्यत्तु कामावचरं कर्म कृष्णशुक्लम्। किं तदन्यत् ? भावनाप्रहातव्यम्।
तद्धि कुशलं च, अकुशलं च सम्भवति ॥ ६३ ॥
सूत्र उक्तम्—"त्रीणि मौनेयानि—कायमौनेयम्, वाङ्मौनेयम्, मनो-
मौनेयं १"। तत्र—
अशैक्षं कायवाक्कर्म मनश्चैव यथाक्रमम्।
मौनत्रयम्,
अशैक्षे कायवाक्कर्मी काय-वाङ्मौनेये। अशैक्षं तु मन एव मनोमौनम्‌,
तेन तद्वेदनीयमिति। तेन नरकगतिनैयम्यकारणेन। तद्वेदनीयं नरकवेदनीय-
मित्यर्थः। अतोऽन्यत्रेति विस्तरः। ततो नरकगतेरन्यत्र कामधातौ मनुष्यादि-
गतावकुशलस्य कुशलस्य च कर्मणो विपाकः। तेन गतिनैयम्यकारणेन तदन्य-
कामधातुवेदनीयमुभयमप्यविशेष्य मिश्रीकृत्य कृष्णशुक्लमित्युक्तम्। न पुनरेवं
ग्रहीतव्यम्—कुशलमपि कृष्णशुक्लमेवमकुशलमपीति।
कुशलेनामिश्रत्वादिति। न हि कुशलं दर्शनप्रहातव्यमस्ति।
"न दृष्टिहेयमक्लिष्टम्" (अभि० को० १.३६) इति नियमादत्र चोद्यते—
कामावचरं दृग्धेयं कृष्णमिति विशेष्यं वक्तव्यम्, इतरथा हि रूप्यारूप्यावच-
रस्र्यापि दर्शनहेयस्य कृष्णविपाकत्ववचनप्रसङ्ग इति?
न वक्तव्यम्; "अन्यत् कृष्णशुक्लं तु कामजम्" इति। कामजमित्यस्योभय-
विशेषणत्वात्। कामजं दृग्धेयं कृष्णम्। कामजमन्यत् कृष्णशुक्लमिति। तद्धीति
विस्तरः। तद्धि कामावचरं भावनाप्रहातव्यम्। कुशलं चाकुशलं च सम्भवति।
तन्मिश्रीकृत्योभयमपि कृष्णशुक्लमित्युक्तम्। न पुनः प्रत्येकम् ॥ ६३ ॥
त्रीणि मौनेयानीति। मुनिता वा मुनिकर्म वा मौनेयम्, कापेयवत्। मौनत्रय-
मिति। मुनेरिदं मौनम्। अशैक्ष इति विस्तरः। अशैक्षं कायकर्माविज्ञप्तिस्वभावं
कायर्मौनम्। एवं वाङ्मौनम्। अथ कस्मादविज्ञप्तिरेव गृह्यते, न पुनर्विज्ञप्तिरपि?
१. मनोमौनेयं—का०।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६७३
न मनस्कर्मेति । किं कारणम् ? चित्तं हि परमार्थमुनिः । तत् किल कायवाक्कर्म-
भ्यामनुमीयत इति ।
अपि खलु कायवाक्कर्माणी विरतिस्वभावम्, १ न मनस्कर्म; चित्ताविज्ञप्त्यभावात् ।
विरमार्थेन च मौनम् । अतो मन एव विरतं मौनमित्युच्यते ।
कस्मादशैक्षमेव, नान्यत्? अर्हतः परमार्थमुनित्वात्; सर्वक्लेशजल्पोपरतेः ॥
त्रीणि शौचेयानि उक्तानि सूत्रे—“कायशौचेयम्, वाक्शौचेयम्, मनः-
शौचेयं च” । तदेतत्—
त्रिधा शौचं सर्वं सुचरितत्रयम् ॥ ६४ ॥
सर्वं कायसुचरितं कायशौचम् । सर्वं वाङ्मनःसुचरितं वाङ्मनःशौचम् ।
दुश्चरितमलापकर्षणात् तावत्कालमत्यन्तं च२ ।
एषा च देशना मिथ्यामौनशौचाधिमुक्तानां३ विवेचनार्थम् ॥ ६४ ॥
विज्ञप्तेः सास्रवत्वेनाशैक्षत्वासम्भवात् । मन एव मनोमौनमिति । स्वार्थे वृद्धि-
विधानात् । चित्तं हि परमार्थमुनिरिति । सर्वक्लेशजल्पोपरतेरिति कारणं वक्ष्यते ।
तत् किल कायवाक्कर्मभ्यामशैक्षाभ्यामनुमीयते अशैक्षमिति । कथं तथागतोऽनु-
मातव्यः ? “प्रशान्तेन कायकर्मणा प्रशान्तेन वाक्कर्मणा” इति सूत्रे वचनात् ।
किलशब्देन वैभाषिकमतं द्योतयित्वाचार्यः स्वमतमाह—अपि खल्विति
विस्तरः । चित्ताविज्ञप्त्यभावादिति । यस्माच्चित्तस्याविज्ञप्तिर्नास्त्यतो न मनस्कर्म
विरतिस्वभावम् । विरमार्थेन च मौनमिति । विरमो विरतिः । सर्वाकुशलविर-
मार्थेन मौनमित्यभिप्रायः । अतो मन एव सर्वाकुशलेभ्यो विरतं मौनमित्युच्यते ।
सर्वक्लेशजल्पोपरतेरिति । वित्थालम्बनजल्पनात् क्लेशा जल्पा इत्युच्यन्ते ।
ते चार्हत उपरता इत्यर्हन् परमार्थमुनिः ।
शौचेयानीति । शुचिभावः शौचेयम्, शौचमित्यर्थः । सर्वग्रहणं सास्रवाना-
स्रवसुचरितपरिग्रहार्थम् । तावत्कालमत्यन्तं चेति । तावत्कालं दुश्चरितमलाप-
कर्षकं सास्रवेण सुचरितत्रयेण । अत्यन्तम् । अनास्रवेण । तद्धि “भिक्षवः प्रहीणं
यदार्यया प्रज्ञया” ( ) इति सूत्रात् ।
मिथ्यामौनशौचाधिमुक्तानां विवेचनार्थमिति । तूष्णीम्भावमात्रेण शुद्धिदर्शिनो
१. ०स्वभावेन—का० । २. वा—का० ।
३. ०धिमुक्तिकानां—का० ।

६७४ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
त्रीणि दुश्चरितान्युक्तानि। तत्र—
अशुभं कायकर्मादि मतं दुश्चरितत्रयम्।
अकुशलं कायवाङ्मनस्कर्म, यथाक्रमं कायवाङ्मनोदुश्चरितम्।
अकर्मापि त्वभिध्यादि मनोदुश्चरितं त्रिधा ॥ ६५ ॥
अकर्मस्वभावमप्यस्ति त्रिविधं मनोदुश्चरितं चेतनान्तरभूतम्—अभिध्या,
व्यापादः, मिथ्यादृष्टिश्च।
अभिध्यादय एव मनस्कर्मेति दार्ष्टान्तिकाः; सञ्चेतनीयसूत्रे वचनात्।
एवं तु सति कर्मक्लेशयोरैक्यं स्यात् ? किं स्याद्यदि कश्चित् क्लेशोऽपि
कर्म स्यात् ? नैतदस्ति; सूत्रं विरुद्धं स्यात्। सूत्रे तु चेतनायास्तन्मुखेन प्रवृत्ते-
स्तैस्तां दर्शयतीति वैभाषिकाः। अनिष्टफलत्वात् कुत्सितः कायवाङ्मनश्चारो
दुश्चरितम् ॥ ६५ ॥
विपर्ययात् सुचरितम्,
इष्टं कुशलं कायवाङ्मनस्कर्म—अनभिध्याऽव्यापादसम्यग्दृष्टयश्च।
मिथ्यामीनाधिमुक्ताः। कायमलापकर्षणमात्रेण शुद्धिदर्शिनो मिथ्याशौचाधि-
मुक्ताः। तेषां विवेचनं ततो दर्शनात् प्रच्यावनम्, तदर्थमेतानीति ॥ ६४ ॥
सञ्चेतनीयसूत्रे वचनादिति। "सञ्चेतनीयं कर्म कृत्वोपचित्य नरकेषूपपद्यते।
कथं च भिक्षवः सञ्चेतनीयं कर्म कृतं भवत्युपचितम् ? इह भिक्षव एकत्यः
सञ्चित्य त्रिविधं कायेन कर्म करोत्युपचिनोति, चतुर्विधं वाचा, त्रिविधं मनसा"
इति विस्तरेणोक्त्वाह—"कथं भिक्षवस्त्रिविधं मनसा सञ्चेतनीयं कर्म कृतं
भवत्युपचितम् ? यथापीहैकत्योऽभिध्यालुर्भवति व्यापन्नचित्तो यावन्मिथ्या-
दृष्टिः। खलु भिक्षव इहैकत्यो भवति विपरीतदर्शी" ( ) इति
विस्तरः। न चान्यदभिध्यादिव्यतिरिक्तं तत्र मनस्कर्मोक्तमिति अभिध्यादय एव
मनस्कर्मेति। दार्ष्टान्तिकाः सौत्रान्तिकविशेषा इत्यर्थः।
एवं तु सति कर्मक्लेशयोरैक्यं स्यादिति। अभिध्याव्यापादमिथ्यादृष्टयः
क्लेशाः, त एव कर्मेति तदैक्यं स्यात्। नैतदस्ति। कश्चित् क्लेशोऽपि कर्म
स्यादिति। "चेतना कर्म चेतयित्वा च" इति वचनात्। यद्येवं सञ्चेतनीयं सूत्रं
कथं नीयते ? इत्याह—सूत्रे त्विति विस्तरः। सूत्रे तु चेतनायास्तन्मुखेनाभिध्यादि-
मुखेन प्रवृत्तेस्तैरभिध्यादिभिस्तां चेतनां दर्शयति। "अभिध्यालुः खलु भिक्षवो
भवति" इति विस्तरेण। अन्यथा "चेतनामहं भिक्षवः कर्म वदामि चेतयित्वा