अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६७१
दर्शनमार्गे चतसृषु धर्मज्ञानक्षान्तिषु कामवैराग्ये चाष्टास्वानन्तर्यमार्गेषु
या चेतना सेयं द्वादशविधा चेतना कृष्णस्य कर्मणः प्रहाणाय कर्म ॥ ६१ ॥
नवमे चेतना या सा कृष्णशुक्लक्षयाय च ।
नवमे कामवैराग्यानन्तर्यमार्गे या चेतना सा कृष्णशुक्लस्य कुशलस्य
कर्मणः कृष्णस्य चाकुशलस्य नवमस्य प्रकारस्य प्रहाणाय ।
शुक्लस्य ध्यानवैराग्येऽन्त्यानन्तर्यमार्गजा ॥ ६२ ॥
ध्यानाद्ध्यानाद् वैराग्यं कुर्वतो योऽन्त्यो नवम आनन्तर्यमार्गस्तत्र या चेतना
इयं चतुर्विधा चेतना शुक्लस्य कर्मणः प्रहाणाय ।
किं पुनः कारणमन्त्येनैवानन्तर्यमार्गेण कुशलस्य कर्मणः प्रहाणम्, नान्येन ?
न हि तस्य स्वभावप्रहाणम्; प्रहीणस्यापि सम्मुखीभावात् । किं तर्हि ? तदालम्बन-
क्लेशप्रहाणात् । अतो यावदेकोऽपि तदालम्बनक्लेशप्रकार आस्ते, तावदस्य प्रहाणं
नोपपद्यते ॥ ६२ ॥
अन्ये नरकवेद्यान्यकामवेद्यं द्वयं विदुः ।
अन्ये पुनराचार्याः पश्यन्ति—नरकवेदनीयं नरकाच्चान्यकामधातुवेदनीयं
कर्म यथाक्रमं कृष्णं कृष्णशुक्लं चेति । नरके ह्यकुशलस्यैव कर्मणो विपाकस्तेन
इत्यर्थः । चतसृष्विति विस्तरः । धर्मक्षान्तिग्रहणम्, कामवैराग्ये चानन्तर्यमार्गग्रहणं
कामावचरस्य कृष्णस्य कर्मणः प्रहाणमार्गत्वात् । अनास्रवमार्गस्यैवेहाभिकृत-
त्वाल्लौकिका आनन्तर्यमार्गास्तत्प्रहाणभूता अपि न गृह्यन्ते ॥ ६१ ॥
“शुक्लस्य ध्यानवैराग्येषु” इति । कुशलस्यैवेत्यवधार्यते; तत्र कृष्णाभावात् ।
क्लिष्टसंस्कारप्रहाणमष्टाभिः । नवमेन तु कुशलस्यापि ।
न हि तस्य स्वभावप्रहाणमिति । प्राप्तिच्छेदप्रहाणम् । प्रहीणस्यापि कुशलस्य
सम्मुखीभावात् । तदालम्बनक्लेशप्रहाणादिति । तदालम्बनस्य क्लेशस्य प्रहाणात्
तस्य कुशलस्य प्रहाणं भवति, तदालम्बनक्लेशप्रहाणं च नवमस्य तदालम्बन-
नरकवेदनीयक्लेशप्रकारस्य प्रहाणे सति भवतीति नवमानन्तर्यमार्गचेतनैव
कृष्णशुक्लस्य कर्मणः क्षयाय भवति । तदा हि नवमस्य क्लेशप्रकारस्य प्राप्तिच्छेदे
विसंयोगप्राप्तिरुपपद्यते । तस्य च कृष्णशुक्लस्य कर्मणोऽन्यस्यापि चानिवृताव्या-
कृतस्य सास्रवस्य धर्मस्य विसंयोगप्राप्तिरुत्पद्यते इति वर्णयन्ति । एवं चतुर्ध्यान-
वैराग्येष्वपि वक्तव्यम् ॥ ६२ ॥