अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६६१
निकायो ह्येक एव सः ॥ ५३ ॥
एक एव ह्यसौ निकायसभाग एककर्माक्षिप्तः, यश्चान्तराभवो याश्च
तदन्वया दशावस्थाः ।
अत एवान्यदन्तराभववेदनीयं कर्म नोक्तम्; उपपद्यवेदनीयेन एव¹
तस्याक्षेपात् ॥ ५३ ॥
कीदृशं पुनः कर्म नियतं वेदितव्यम् ?
तीव्रक्लेशप्रसादेन सातत्येन च यत्कृतम् ।
गुणक्षेत्रे च नियतं तत् पित्रोर्घातकं च यत् ॥ ५४ ॥
यद्धि कर्म तीव्रेण क्लेशेन कृतम्, यच्च तीव्रेण प्रसादेन, यच्च सातत्येन,
गुणक्षेत्रे च, तन्नियतं वेदितव्यम् ।
तत्र गुणक्षेत्रम्—त्रीणि रत्नानि । पुद्गलविशेषो वा कश्चित् फलसमापत्ति-
विशेषप्राप्तः । तत्र ह्यन्तरेणापि तीव्रक्लेशप्रसादानां सातत्यं च कुशलमकुशलं च
कर्म नियतं सम्पद्यते ।
पित्रौ पुनर्माता च पिता च, तयोश्चापि यत्² घातिकं कर्म यथा तथा
च³ तन्नियतं सम्पद्यते, नान्यत् ॥ ५४ ॥
याश्च तदन्वया दशावस्था इति । अन्तराभवपूर्विका इत्यर्थः ।
अत एवान्यदन्तराभववेदनीयं कर्म नोक्तमिति । चतुर्विधं कर्म—दृष्टधर्म-
वेदनीयम्, उपपद्यवेदनीयम्, अपरपर्यायवेदनीयम्, अनियतवेदनीयं चेति अत्र
नोक्तम्; उपपद्यवेदनीयेनैव तस्यान्तरा भवस्याक्षेपात् ॥ ५३ ॥
“नियतानियतं कर्म” (अभि० को० ४.५०) इत्युक्तम्, अतो ब्रवीति—
कीदृशं पुनः कर्म नियतमिति विस्तरः ।
फलसमापत्तिविशेषप्राप्त इति । दर्शनमार्गफलप्राप्तः, अर्हत्त्वफलप्राप्तश्च फल-
विशेषप्राप्त इष्यते । विशेषग्रहणमनास्रवमार्गप्राप्यफलग्रहणार्थम् । समापत्ति-
विशेषप्राप्तो निरोधधारणामैत्रीसमापत्तिलाभी । अत्रापि विशेषग्रहणं तदन्य-
लौकिकसमापत्तिविशेषणार्थम् । यथा तथा चेति । यदि पुण्यबुद्ध्या, यदि द्वेषा-
दिना । योऽपि हि पारसिकः पुण्यबुद्ध्या मातरं मारयति पितरं वा । तद-
कुशलमानन्तयं कर्म नियतं सम्पद्यते । नान्यदिति । यदतो विपरीतं मन्दक्लेश-
१. च—का० । २. यत्र—का० । ३. वा—का० ।