अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६७० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
नावश्यमकुशलं कुशलेन व्यवकीर्यते; कामधातौ तस्य बलवत्त्वात् ।
कुशलं तु व्यवकीर्यते; दुर्बलत्वादिति ।
अनास्रवं कर्मैषां त्रयाणां कर्मणां क्षयाय प्रहाणाय संवर्तते । तद्यच्चकृष्णम-
क्लिष्टत्वाद्, अशुक्लं विपाकशुक्लताभावात् ।
आभिप्रायिको ह्येषोऽशुक्लशब्दः । उक्तं तु भगवता महत्यां शून्यताया-
मशैक्षान् धर्मानारभ्य —“इमे ते आनन्द धर्मा एकान्तकुशला एकान्तानवद्याः”
इति । शास्त्रे च —“शुक्ला धर्माः कतमे ? कुशला धर्मा अनिवृताव्याकृताश्च”
( ) इति । अविपाकं धात्वपतितत्वात्, प्रवृत्तिविरोधाच्च ॥ ६० ॥
किं पुनः सर्वमनास्रवं कर्म सर्वस्यास्य त्रिविधस्य कर्मणः क्षयाय संवर्तते ?
नेत्युच्यते । किं तर्हि ?
धर्मक्षान्तिषु वैराग्ये चानन्तर्यपथाष्टके ।
या चेतना द्वादशधा कर्म कृष्णक्षयाय¹ तत् ॥ ६१ ॥
नावश्यमकुशलं कुशलेन व्यवकीर्यत इति विस्तरः । व्यवकीर्यते, न त्ववश्यम् ।
यस्मात् कामधातौ प्रतिपक्षभूतस्य समाधेरभावादकुशलस्य बलवत्त्वम् । अत एव
च कुशलस्य दुर्बलत्वम् । तथा हि कामधातौ मिथ्यादृष्ट्या कुशलमूलसमुच्छेदो
भवति, न तु सम्यग्दृष्ट्या मिथ्यादृष्टिसमुच्छेदो भवति ।
आभिप्रायिको ह्येषोऽशुक्लशब्द इति । विपाकशुक्लताभावादशुक्लम्, न तु
नैव शुक्लमित्यर्थः । अपि च—यच्छुक्लमुक्तं तन्न भवतीत्यशुक्लम् । महत्यां
शून्यतायामिति । महाशून्यताधर्मसूत्रे । अनिवृताव्याकृताश्च शुक्लाः । अक्लिष्टत्वात् ।
अविपाकं धात्वपतितत्वादिति । अनास्रवा धर्माः, न धातुपतिताः । धातुपतितश्च
विपाक इत्यतोऽनास्रवं कर्माविपाकम् । कस्माद् ? इत्याह—प्रवृत्तिविरोधात
इति । अनास्रवं हि कर्म धातुपतितानां धर्माणां प्रवृत्तिं विरुणद्धि, न तु जन-
यतीत्यविपाकम् ॥ ६० ॥
“कर्म-कर्मक्षयाय” इति । द्विः कर्मग्रहणं यत्तत् कर्मास्तीत्युपदिष्टम् । तत्
कर्म सत् संविद्यमानमप्रच्युतस्वभावम् । कर्मक्षयाय संवर्त्तत इत्यस्य चतुर्थस्य
कर्मणो द्योतनार्थम् । अथवा वीप्साप्रयोग एषः । कर्मणः कर्मणः क्षयाय संवर्तत
१. कर्मक्षया—इति स्फुटार्या॒म्मतः पाठः प्रतिभाति ।