अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६७४ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
त्रीणि दुश्चरितान्युक्तानि। तत्र—
अशुभं कायकर्मादि मतं दुश्चरितत्रयम्।
अकुशलं कायवाङ्मनस्कर्म, यथाक्रमं कायवाङ्मनोदुश्चरितम्।
अकर्मापि त्वभिध्यादि मनोदुश्चरितं त्रिधा ॥ ६५ ॥
अकर्मस्वभावमप्यस्ति त्रिविधं मनोदुश्चरितं चेतनान्तरभूतम्—अभिध्या,
व्यापादः, मिथ्यादृष्टिश्च।
अभिध्यादय एव मनस्कर्मेति दार्ष्टान्तिकाः; सञ्चेतनीयसूत्रे वचनात्।
एवं तु सति कर्मक्लेशयोरैक्यं स्यात् ? किं स्याद्यदि कश्चित् क्लेशोऽपि
कर्म स्यात् ? नैतदस्ति; सूत्रं विरुद्धं स्यात्। सूत्रे तु चेतनायास्तन्मुखेन प्रवृत्ते-
स्तैस्तां दर्शयतीति वैभाषिकाः। अनिष्टफलत्वात् कुत्सितः कायवाङ्मनश्चारो
दुश्चरितम् ॥ ६५ ॥
विपर्ययात् सुचरितम्,
इष्टं कुशलं कायवाङ्मनस्कर्म—अनभिध्याऽव्यापादसम्यग्दृष्टयश्च।
मिथ्यामीनाधिमुक्ताः। कायमलापकर्षणमात्रेण शुद्धिदर्शिनो मिथ्याशौचाधि-
मुक्ताः। तेषां विवेचनं ततो दर्शनात् प्रच्यावनम्, तदर्थमेतानीति ॥ ६४ ॥
सञ्चेतनीयसूत्रे वचनादिति। "सञ्चेतनीयं कर्म कृत्वोपचित्य नरकेषूपपद्यते।
कथं च भिक्षवः सञ्चेतनीयं कर्म कृतं भवत्युपचितम् ? इह भिक्षव एकत्यः
सञ्चित्य त्रिविधं कायेन कर्म करोत्युपचिनोति, चतुर्विधं वाचा, त्रिविधं मनसा"
इति विस्तरेणोक्त्वाह—"कथं भिक्षवस्त्रिविधं मनसा सञ्चेतनीयं कर्म कृतं
भवत्युपचितम् ? यथापीहैकत्योऽभिध्यालुर्भवति व्यापन्नचित्तो यावन्मिथ्या-
दृष्टिः। खलु भिक्षव इहैकत्यो भवति विपरीतदर्शी" ( ) इति
विस्तरः। न चान्यदभिध्यादिव्यतिरिक्तं तत्र मनस्कर्मोक्तमिति अभिध्यादय एव
मनस्कर्मेति। दार्ष्टान्तिकाः सौत्रान्तिकविशेषा इत्यर्थः।
एवं तु सति कर्मक्लेशयोरैक्यं स्यादिति। अभिध्याव्यापादमिथ्यादृष्टयः
क्लेशाः, त एव कर्मेति तदैक्यं स्यात्। नैतदस्ति। कश्चित् क्लेशोऽपि कर्म
स्यादिति। "चेतना कर्म चेतयित्वा च" इति वचनात्। यद्येवं सञ्चेतनीयं सूत्रं
कथं नीयते ? इत्याह—सूत्रे त्विति विस्तरः। सूत्रे तु चेतनायास्तन्मुखेनाभिध्यादि-
मुखेन प्रवृत्तेस्तैरभिध्यादिभिस्तां चेतनां दर्शयति। "अभिध्यालुः खलु भिक्षवो
भवति" इति विस्तरेण। अन्यथा "चेतनामहं भिक्षवः कर्म वदामि चेतयित्वा