अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६७२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
तद्वेदनीयं कृष्णमित्युच्यते। अतोऽन्यत्र कामधातौ कुशलाकुशलस्य कर्मणो
विपाकः, तेन तद्वेदनीयं कृष्णशुक्लमित्युक्तम्।
दृग्धेयं कृष्णमन्ये,
अन्ये पुनराहुः—दर्शनप्रहातव्यं कर्म कृष्णम्; कुशलेनामिश्रत्वात्।
अन्यत् कृष्णशुक्लं तु कामजम्॥ ६३ ॥
अन्यत्तु कामावचरं कर्म कृष्णशुक्लम्। किं तदन्यत् ? भावनाप्रहातव्यम्।
तद्धि कुशलं च, अकुशलं च सम्भवति ॥ ६३ ॥
सूत्र उक्तम्—"त्रीणि मौनेयानि—कायमौनेयम्, वाङ्मौनेयम्, मनो-
मौनेयं १"। तत्र—
अशैक्षं कायवाक्कर्म मनश्चैव यथाक्रमम्।
मौनत्रयम्,
अशैक्षे कायवाक्कर्मी काय-वाङ्मौनेये। अशैक्षं तु मन एव मनोमौनम्‌,
तेन तद्वेदनीयमिति। तेन नरकगतिनैयम्यकारणेन। तद्वेदनीयं नरकवेदनीय-
मित्यर्थः। अतोऽन्यत्रेति विस्तरः। ततो नरकगतेरन्यत्र कामधातौ मनुष्यादि-
गतावकुशलस्य कुशलस्य च कर्मणो विपाकः। तेन गतिनैयम्यकारणेन तदन्य-
कामधातुवेदनीयमुभयमप्यविशेष्य मिश्रीकृत्य कृष्णशुक्लमित्युक्तम्। न पुनरेवं
ग्रहीतव्यम्—कुशलमपि कृष्णशुक्लमेवमकुशलमपीति।
कुशलेनामिश्रत्वादिति। न हि कुशलं दर्शनप्रहातव्यमस्ति।
"न दृष्टिहेयमक्लिष्टम्" (अभि० को० १.३६) इति नियमादत्र चोद्यते—
कामावचरं दृग्धेयं कृष्णमिति विशेष्यं वक्तव्यम्, इतरथा हि रूप्यारूप्यावच-
रस्र्यापि दर्शनहेयस्य कृष्णविपाकत्ववचनप्रसङ्ग इति?
न वक्तव्यम्; "अन्यत् कृष्णशुक्लं तु कामजम्" इति। कामजमित्यस्योभय-
विशेषणत्वात्। कामजं दृग्धेयं कृष्णम्। कामजमन्यत् कृष्णशुक्लमिति। तद्धीति
विस्तरः। तद्धि कामावचरं भावनाप्रहातव्यम्। कुशलं चाकुशलं च सम्भवति।
तन्मिश्रीकृत्योभयमपि कृष्णशुक्लमित्युक्तम्। न पुनः प्रत्येकम् ॥ ६३ ॥
त्रीणि मौनेयानीति। मुनिता वा मुनिकर्म वा मौनेयम्, कापेयवत्। मौनत्रय-
मिति। मुनेरिदं मौनम्। अशैक्ष इति विस्तरः। अशैक्षं कायकर्माविज्ञप्तिस्वभावं
कायर्मौनम्। एवं वाङ्मौनम्। अथ कस्मादविज्ञप्तिरेव गृह्यते, न पुनर्विज्ञप्तिरपि?
१. मनोमौनेयं—का०।