अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६६२ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
अथ दृष्टधर्मवेदनीयं कर्म कीदृशं वेदितव्यम् ?
दृष्टधर्मफलं कर्म क्षेत्राशयविशेषतः ।
दृष्टधर्मवेदनीयं कर्म क्षेत्रविशेषाद् वा भवति । यथा—सङ्घस्त्रीवादसमुदा-
चाराद् व्यञ्जनपरिवृत्तिः श्रूयते ।
आशयविशेषाद् वा । यथा—षण्डस्य गवाम्पुंस्त्वप्रतिमोक्षणात् पुम्भावः ।
अथ वा—
तद्भूम्यत्यन्तवैराग्यात्,
तस्य वा कर्मणो या भूमिः कुशलस्याकुशलस्य वा, ततोऽत्यन्तवैराग्यात्
तत् कर्म दृष्टधर्मवेदनीयं कर्म सम्पद्यते ।
तस्यां भूमौ जातस्य कीदृशं कर्म ? इत्याह—
विपाके नियतं हि यत् ॥ ५५ ॥
यद्धि कर्म नियतं विपाके न त्ववस्थायां नाप्यनियतम्, तस्यैष नियमः ।
यत् पुनरवस्थान्तरे नियतं तस्य तत्रैव नियतो विपाकः; तद्गतोऽत्यन्तवैराग्या-
प्रसादकृतमित्यादि ॥ ५४ ॥
सङ्घस्त्रीवादसमुदाचारादिति । भिक्षुणा किल केनचिद् व्यवहारपराजितेन
सङ्घः 'स्त्रियो यूयम्' इति समुदाचरितः; तस्य दृष्ट एव धर्मे पुरुषव्यञ्जनमन्त-
र्हितम्, स्त्रीव्यञ्जनञ्च प्रादुर्भूतमिति । तदिदं क्षेत्रविशेषाद् दृष्टधर्मवेदनीयं
भवति ।
आशयविशेषादिति । षण्ढेन गवाम्पुंस्त्वं करिष्यमाणमभिवीक्ष्य ममेदृशम-
पुंस्त्वे दुःखमिति तीव्रेणाशयेन तेषां गवाम्पुंस्त्वं प्रतिमोक्षितम् । तस्य दृष्ट
एव धर्मे पुरुषेन्द्रियं प्रादुर्भूतम् । इदमाशयविशेषाद् दृष्टधर्मवेदनीयं कर्म
संवृत्तम् ।
“तद् भूम्यत्यन्तवैराग्यात्” इति । ततो भूमेरत्यन्तवैराग्यात् तद् अदृष्टधर्म-
वेदनीयमपि कर्म दृष्टधर्मवेदनीयं सम्पद्यते । यथा अनागाम्यर्हन्तामवीतरागावस्था-
कृतम्; पुनरधरभूम्यनागमनात्, अनुपादाय च परिनिर्वाणात् ।
न त्ववस्थायामिति । यदनियतं दृष्टधर्माद्यवस्थासु । न चानियतं विपाके;
नियतत्वात् । तदेव दृष्टधर्मवेदनीयं भवति । अत एवाह—यत् पुनरवस्थान्तरे
दृष्टधर्मादिके नियतम् । तस्य तत्रैवावस्थान्तरे विपाकः । तद्गतोऽत्यन्तवैराग्या-