अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

२६० भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
'स्थिरः' इति वर्तते । आर्यपुद्गलस्तु यतो वीतरागो न च परिहाणधर्मा,
स तत्रोपपद्यवेदनीयं चापरपर्यायवेदनीयं च कर्म न करोति । न ह्यसौ भव्यः
पुनराधस्तीं¹ भूमिमायातुमनियतं कुर्याद् दृष्टधर्मवेदनीयं चात्रोपपन्नः ।
कामेऽग्रे वाऽस्थिरोऽपि न ॥ ५२ ॥
परिहाणधर्मापि त्वार्यपुद्गलः कामधातोर्भवाग्राद् वा² वीतरागः तयोरुपपद्यापर-
पर्यायवेदनीयं कर्माभव्यः कर्तुम् । किं कारणम् ? फलाद्धि स परिहीणो भवति ।
न चास्ति फलपरिहीणस्य कालक्रियेति पश्चात् प्रवेदयिष्यामः ॥ ५२ ॥
किमन्तराभवेऽप्यस्ति कर्मण आक्षेपः ? अस्तीत्याह—
द्वाविंशतिविधं कामेष्वाक्षिपत्यन्तराभवः ।
कामावचरो ह्यन्तराभवो द्वाविंशतिविधं कर्माक्षिपति । कथं कृत्वा ?
पञ्च हि गर्भावस्थाः—कलल-अर्बुद-पेशी-घन-प्रशाखावस्थाः । पञ्च जातावस्थाः—
बाल-कुमार-युव-मध्य-वृद्धावस्थाः । तत्रान्तराभवः कललवेदनीयं कर्माक्षिपति
अनियतं नियतं च । एवं यावद् वृद्धवेदनीयमन्तराभववेदनीयं च ।
दृष्टधर्मफलं तच्च,
तच्चैतदन्तराभविकं कर्म यन्नियतमेकादशविधमुक्तं दृष्टधर्मवेदनीयं तद्
वेदितव्यम् । किं कारणम् ?
तत्र युक्तिं दर्शयन्नाह—न ह्यसौ भव्यः पुनराधस्तीं भूमिमायातुमिति । न ह्यसा-
वार्योऽपरिहाणधर्मा यतो वीतरागस्तत आधस्तांमधस्ताद्भूवां भूमिमायातुं
भव्यः । परिहाणधर्मा तु भव्यः । तद् यथा—यो भवाग्रलाभी परिहाणधर्मा
यः परिहाय रूपधातावुषपद्येत । तस्योपपद्यवेदनीयमपरपर्यायवेदनीयं चापि
सम्भवति, यथोक्तमुदायिसूत्रे अनियतं कुर्यादिति । अनियतवेदनीयमपरिहाण-
धर्मार्यो दृष्टधर्मवेदनीयं च यत्रोपपन्नस्तत्र कुर्यात् ।
कामधातोर्भवाग्राद्वा वीतराग इति । कामवीतरागः, भवाग्रवीतरागोऽर्हन् ।
तयोरिति कामधातुभवाग्रयोः । पश्चात् प्रवेदयिष्याम इति । 'म्रियते न फलभ्रष्टः'
( अभि० को० ६.६० ) इत्यादि ॥ ५२ ॥
अन्तराभववेदनीयं च । किम् ? नियतमनियतं चेति ।
यन्नियतमेकादशविधमुक्तम् । दृष्टधर्मवेदनीयं यत्तदिति । कललवेदनीयं
नियतम्, यावदन्तराभववेदनीयं नियतमिति ।
१. ०रधस्तनीं—का० । २. का० पुस्तके नास्ति ।