अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६५९
नहि दृष्टधर्मवेदनीयेन कर्मणा निकायसभाग आक्षिप्यते ।
कतमस्मिन् धातौ कतिविधं कर्माक्षिप्यते ? कस्यां वा गतौ ?
सर्वत्र चतुराक्षेपः,
सर्वेषु त्रिषु धातुषु सर्वासु च गतिषु चतुर्णां कर्मणामाक्षेपः कुशलाना-
कुशलानां च यथासम्भवम् ।
अस्योत्सर्गस्यायमपवादः—
शुभस्य नरके त्रिधा ॥ ५१ ॥
नरकेषु कुशलस्य कर्मणस्त्रिविधस्यैवाक्षेपः¹, न दृष्टधर्मवेदनीयस्य; अत्रेष्ट-
विपाकाभावात्² ॥ ५१ ॥
यद्विरक्तः स्थिरो बालस्तत्र नोत्पद्यवेद्यकृत् ।
यतो भूमेः वीतरागपृथग्जनो भवति, असौ च स्थिरो भवत्यपरिहाणधर्मा,
स तत्रोत्पद्यवेदनीयं कर्म न करोति ।
किमन्यत् करोति ?
नान्यवेद्यकृदप्यार्यः
कुशलानामकुशलानां च यथासम्भवमिति । यत्राकुशलस्य सम्भवः काम-
धातावेव, नान्यत्र ।
‘सर्वासु गतिषु’ इत्यस्योत्सर्गस्यायमपवादः—‘‘शुभस्य नरके त्रिधा³’’ इति ।
त्रिधेवेत्यवधारणम्। नरकेषु कुशलस्य कर्मणः त्रिविधस्यैवाक्षेपः, न चतुर्विधस्य ।
दृष्टधर्मवेदनीयं स्थापयित्वा । अत्र नरकेष्विष्टविपाकाभावात् । शुभग्रहणमशुभ-
निरासार्थम् । अकुशलस्य हि चतुर्विधस्यापि नरकेष्वाक्षेपः सम्भवति ॥ ५१ ॥
“यद्विरक्तः स्थिरो बालः” इति । यतो विरक्तो यद्विरक्त इति समासः ।
स्थिरग्रहणं परिहाणधर्मणो निरासार्थम् । तस्य हि तस्यां भूमौ उपपद्यवेदनीयं कर्म
सम्भवति । बालग्रहणमार्यनिवृत्त्यर्थम् । आर्यस्य हि तत्रोपपद्यवेदनीयम्, अपर-
पर्यायवेदनीयं च न सम्भवति; अनागामित्वात् ।
नान्यवेद्यकृदपीति । नापरपर्यायवेदनीयकृदपि । नोपपद्यवेदनीयकृदपीत्यर्थः ।
१. ०विधस्याक्षेपो—का० । २. तत्रे०—का० ।
३. त्रिविधेति—मुद्रितः पाठः ।