अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६६९
तत्र—
अशुभं रूपकामाप्तं शुभं चैव यथाक्रमम्।
कृष्णशुक्लोभयं कर्म तत्क्षयाय निरास्रवम्॥ ६०॥
अशुभं कर्म एकान्तेन कृष्णं क्लिष्टत्वात्, कृष्णविपाकं चामनोज्ञविपाकत्वात्।
रूपाप्तं शुभमेकान्तेन शुक्लम्; अकुशलेनाव्यतिभेदात्। शुक्लविपाकं च
मनोज्ञविपाकत्वात्।
आरूप्याप्तं कस्मान्नोच्यते, यत्र किल त्रिविधोऽस्ति विपाकः—आन्तरा-
भविकः, औपपत्तिकविपाकश्च? १[त्रिविधस्य च] कायवाङ्मनःकर्मणो यत्रैव सम्भवस्त-
त्रैवोक्तमिति।
तदपि तूक्तं सूत्रान्तरे—“कामाप्तं शुभं कर्म कृष्णशुक्लमकुशलव्यव-
कीर्णत्वात्, कृष्णशुक्लविपाकं व्यवकीर्णविपाकत्वात्”? सन्तानत एतद्व्यवस्थापितम्,
न स्वभावतः। न ह्येवञ्जातीयकमेकं कर्मास्ति विपाको वा यत् कृष्णं च स्यात्,
शुक्लं च; अन्योन्यविरोधात्।
ननु चैवमकुशलस्यापि कर्मणः कुशलव्यवकीर्णत्वात् कृष्णशुक्लत्वं प्राप्नोति?
कामाप्तमिति। अनेन शुभं विशिष्यते, नाशुभम्; तस्यावश्यं कामाप्तत्वात्।
आरूप्याप्तं कस्मान्नोच्यत इति। तदपि ह्यकुशलेन न व्यतिभिद्यते। न व्य-
तिमिश्रयत इत्यर्थः। यत्र किलेति विस्तरः। किलशब्दः परते। यत्र क्लान्तरा-
भविकः अन्तराभवे भवो विपाकः। एवमौपपत्तिकविपाकोऽपि। त्रिविधस्य च काय-
वाङ्मनस्कर्मणो विपाको ध्यानसंवरसंगृहीतयोः कायवाक्कर्मणोः द्वितीयादिष्वपि
ध्यानेषु सद्भावादस्ति। तत्रैवोक्तम्। शुक्लं शुक्लविपाकमिति।
तदपि तूक्तं सूत्रान्तर इति। तदप्यारूप्याप्तम्। अस्ति कर्म शुक्लं शुक्ल-
विपाकम्। तद्यथा—प्रथमे ध्याने। एवं यावद् भवाग्र इति। अनेन स्वाभिप्रायं
दर्शयति। येन किल-शब्दं प्रयुक्तवान्। सन्तानत एतद् व्यवस्थापितमिति।
एकस्मिन् सन्ताने कुशलं चाकुशलं च समुदाचरतीति कृत्वा कुशलमकुशलेन
व्यवकीर्यते। अन्योन्यविरोधादिति। कुशलमकुशलेन विरुध्यते, अकुशलञ्च
कुशलेनेति द्विरूपता न युज्यते।
१. का० पुस्तके नास्ति।