अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६७३
न मनस्कर्मेति । किं कारणम् ? चित्तं हि परमार्थमुनिः । तत् किल कायवाक्कर्म-
भ्यामनुमीयत इति ।
अपि खलु कायवाक्कर्माणी विरतिस्वभावम्, १ न मनस्कर्म; चित्ताविज्ञप्त्यभावात् ।
विरमार्थेन च मौनम् । अतो मन एव विरतं मौनमित्युच्यते ।
कस्मादशैक्षमेव, नान्यत्? अर्हतः परमार्थमुनित्वात्; सर्वक्लेशजल्पोपरतेः ॥
त्रीणि शौचेयानि उक्तानि सूत्रे—“कायशौचेयम्, वाक्शौचेयम्, मनः-
शौचेयं च” । तदेतत्—
त्रिधा शौचं सर्वं सुचरितत्रयम् ॥ ६४ ॥
सर्वं कायसुचरितं कायशौचम् । सर्वं वाङ्मनःसुचरितं वाङ्मनःशौचम् ।
दुश्चरितमलापकर्षणात् तावत्कालमत्यन्तं च२ ।
एषा च देशना मिथ्यामौनशौचाधिमुक्तानां३ विवेचनार्थम् ॥ ६४ ॥
विज्ञप्तेः सास्रवत्वेनाशैक्षत्वासम्भवात् । मन एव मनोमौनमिति । स्वार्थे वृद्धि-
विधानात् । चित्तं हि परमार्थमुनिरिति । सर्वक्लेशजल्पोपरतेरिति कारणं वक्ष्यते ।
तत् किल कायवाक्कर्मभ्यामशैक्षाभ्यामनुमीयते अशैक्षमिति । कथं तथागतोऽनु-
मातव्यः ? “प्रशान्तेन कायकर्मणा प्रशान्तेन वाक्कर्मणा” इति सूत्रे वचनात् ।
किलशब्देन वैभाषिकमतं द्योतयित्वाचार्यः स्वमतमाह—अपि खल्विति
विस्तरः । चित्ताविज्ञप्त्यभावादिति । यस्माच्चित्तस्याविज्ञप्तिर्नास्त्यतो न मनस्कर्म
विरतिस्वभावम् । विरमार्थेन च मौनमिति । विरमो विरतिः । सर्वाकुशलविर-
मार्थेन मौनमित्यभिप्रायः । अतो मन एव सर्वाकुशलेभ्यो विरतं मौनमित्युच्यते ।
सर्वक्लेशजल्पोपरतेरिति । वित्थालम्बनजल्पनात् क्लेशा जल्पा इत्युच्यन्ते ।
ते चार्हत उपरता इत्यर्हन् परमार्थमुनिः ।
शौचेयानीति । शुचिभावः शौचेयम्, शौचमित्यर्थः । सर्वग्रहणं सास्रवाना-
स्रवसुचरितपरिग्रहार्थम् । तावत्कालमत्यन्तं चेति । तावत्कालं दुश्चरितमलाप-
कर्षकं सास्रवेण सुचरितत्रयेण । अत्यन्तम् । अनास्रवेण । तद्धि “भिक्षवः प्रहीणं
यदार्यया प्रज्ञया” ( ) इति सूत्रात् ।
मिथ्यामौनशौचाधिमुक्तानां विवेचनार्थमिति । तूष्णीम्भावमात्रेण शुद्धिदर्शिनो
१. ०स्वभावेन—का० । २. वा—का० ।
३. ०धिमुक्तिकानां—का० ।