अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६५६ भाष्यस्फुटार्थासहिते ऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
कथं पुनरवेदनास्वभावं कर्म सुखादिवेदनीयमित्युच्यते ? सुखवेदनायै हितं
सुखवेदनीयम्, सुखोऽस्य वेदनीय इति वा ।
कश्च वेदनीयः ? यो विपाकः । स यसौ विद्यते सुखस्य वा वेदनीयं
येन सुखं वेद्यते, स्नानीयकषायवत् ।
एवं दुःखवेदनीयम्, अदुःखासुखवेदनीयं च द्रष्टव्यम् ॥ ४८ ॥
अपि च—
स्वभावसम्प्रयोगाभ्यामालम्बनविपाकतः ।
सम्मुखीभावतश्चेति पञ्चधा वेदनीयता ॥ ४९ ॥
१. स्वभाववेदनीयता वेदनानाम्; स्वभावेनैव वेदनीयत्वात् ।
२. सम्प्रयोगवेदनीयता स्पर्शस्य; “सुखवेदनीयः स्पर्शः” इति ।
३. आलम्बनवेदनीयता विषयाणाम् । यथोक्तम्—“चक्षुषा रूपाणि
दृष्ट्वा रूपप्रतिसंवेदी भवति, नो तु रूपरागप्रतिसंवेदी” ( ) इत्येवमादि ।
वेदनया हि तामालम्बमानः प्रतिसंवेद्यते ।
कथं पुनरवेदनास्वभावमिति । सुखमनुभूयते, न कर्मेत्येवमभिसमीक्ष्य इति ।
सुखवेदनायै हितं सुखवेदनीयमिति । सुखवेदनोत्पत्त्यनुकूलमित्यर्थः । सुखोऽस्य
वेदनीय इति वेति । सुखोऽस्य विपाकोऽनुभवनीय इत्यर्थः ।
स्नानीयकषायवदिति । यथा येन स्नाति स स्नानीयः कषायः । एवं येन सुखं
विपाकं वेदयते तत् कर्म वेदनीयम् । सुखस्य विपाकस्य वेदनीयं कर्म सुखवेद-
नीयम् । करणेऽपि कृत्यविधानादेतत् । एवं दुःखवेदनीयमिति । दुःखवेदना-
हितं दुःखवेदनीयमिति विस्तरेण पूर्ववद् योज्यम् । एवमदुःखासुखवेदनीय-
मिति ॥ ४८ ॥
स्वभाववेदनीयतेति । स्वभाववेदनानुभवलक्षणेन वेदनीयस्वभावः । एवं
यावत् सम्मुखीभावेन वेदनीयतेति योज्यम् ।
सुखवेदनीयः स्पर्श इति । सुखवेदनाहितं सुखं वेदनीयमस्मिन्निति सुखवेदनीयः
स्पर्शः ।
आलम्बनवेदनीयतेति । वेदनीया विषयाः । आलम्बनीया इत्यर्थः ।
रूपप्रतिसंवेदी नो तु रूपरागप्रतिसंवेदीति । रूपं प्रत्यनुभवति । नो तु रूपरागं
प्रत्यनुभवतीत्यर्थः । अथवा नो तु स रूपं रागेण प्रत्यनुभवति, आलम्बत इति ।