अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६६८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
आर्याणामपि चित्तं क्षिप्यते भूतवैषम्येण, अन्यत्र बुद्धात् । न कर्मणा; नियतस्य
पूर्वं विपाकाद्, अनियतस्याविपाकात्। न भयेन; पञ्चभयसमतिक्रमात्। नोपघातेन;
मनुष्यप्रकोपकारणस्याप्रासादिकस्याकरणात् । न शोकेन; धर्मताभिज्ञत्वात् ॥५८॥
पुनस्त्रयो वङ्का उक्ताः सूत्रे—कायवङ्कः, वाग्वङ्कः, मनोवङ्कः । त्रयो दोषाः—
कायदोषः, वाग्दोषः, मनोदोषः । त्रयः कषायाः—कायकषायः, वाक्कषायः,
मनःकषाय इति । तत्र यथाक्रमं वेदितव्याः ।
वङ्कदोषकषायोक्तिः शाठ्यद्वेषजरागजे ।
शाठ्यजं कायकर्म कायवङ्क इत्युक्तम्; कुटिलान्वयत्वात् । एव वाङ्मनो-
वङ्कौ ।
द्वेषजं कायकर्म कायदोष इत्युक्तम्; चित्तप्रदोषान्वयत्वात् । एवं वाङ्मनो-
दोषौ ।
रागर्ज कायकर्म कायकषाय इत्युक्तम्, रञ्जनान्वयत्वात् । एवं वाङ्मनः-
कषायौ ।
कृष्णशुक्लादिभेदेन पुनः कर्म चतुर्विधम् ॥ ५९ ॥
१. अस्ति कर्म कृष्णं कृष्णविपाकम् । २. अस्ति कर्म शुक्लं शुक्लविपाकम् ।
३. अस्ति कर्म कृष्णशुक्लं कृष्णशुक्लविपाकम् । ४. अस्ति कर्म अकृष्णमशुक्लम-
विपाकम् । यत् तत्कर्म कर्मक्षयाय संवर्तते इति ॥ ५९ ॥
अन्यत्र बुद्धादिति । महापुण्यसम्भारत्वान्न बुद्धस्य । तद्वद् भूतवैषम्येणापि
चित्तं क्षिप्यते । न कर्मणेति । किम् ? आर्याणां क्षिप्यते चित्तम् अन्यत्र भूतवैषम्या-
देव । किं कारणम् ? इत्याह—नियतस्य कर्मणः पूर्वं पृथग्जनावस्थायामेव
विपाकात् । अनियतस्याविपाकादार्यावस्थायाम् । अतएव चैतदनियतमित्युच्यते ।
पञ्चभयसमतिक्रमादिति । पञ्च भयानि—आजीविकाभयम्, अश्लोकभयम्,
पर्षच्छारद्यभयम्, मरणभयम्, दुर्गतिभयं च । तत्राश्लोकभयमकीर्तिभयम् ।
पर्षच्छारद्यभयं सभायां साङ्कोचित्यम् । अप्रासादिकस्येति । अप्रसादनीयस्य
कर्मणः । धर्मता अभिज्ञत्व'दिति । सर्वं सास्त्रवं दुःखम्, सर्वे संस्कारा अनित्याः,
सर्वे धर्मा अनात्मान इति धर्मस्वभावाभिज्ञत्वात् ॥ ५८ ॥
कुटिलान्वयत्वादिति । कुटिलहेतुकत्वात् । साध्यं हि कौटिल्यम् ।
रञ्जनान्वयत्वादिति । यथा कषायो रञ्जनहेतुस्तथा रागोऽपीत्यतस्तत्सा-
धर्म्यादेवमुक्तम् ॥ ५९ ॥