अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

३९४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
पूर्वनिवासमन्वस्मार्षुः', लब्धायां च^२ कथं महाब्रह्मालम्बनां शीलव्रतपरामर्शदृष्टिं
निविष्टाः ?
अन्तराभवस्था अद्राक्षुरित्यपरे ।
तत्रापि न दीर्घमध्वानमवस्थातुं सम्भवः; प्रतिबन्धाभावादिति ।
कथं तेषामियं^३ बुद्धिर्भवति स्म—"इमं वयं सत्त्वमद्राक्ष्म दीर्घायुषं
दीर्घमध्वानं तिष्ठन्तम्” इति ?
तस्मात्तत्रस्था एव ते तस्य पूर्ववृत्तान्तं समनुस्मरन्त एव दीर्घमध्वानं
तिष्ठन्तं दृष्टवन्तः, दृष्ट्वा च पश्चाद् 'अद्राक्ष्म' इत्येषां बभूव ।
“रूपिणः सन्ति सत्त्वा एकत्वकाया नानात्वसंज्ञिनः, तद्यथा देवा आभास्वराः ।
इयं तृतीया विज्ञानास्थितिः ।”
प्रथमध्यानभूमिकेन चित्तेन, तदविषयत्वात् । न द्वितीयध्यानभूमिकेन, तस्या-
लब्धत्वात् । पुनर्लब्धमिति चेत् ? अत आह—लब्धायां चेति विस्तरः ।
शीलव्रतपरामर्शदृष्टिर्महाब्रह्मालम्बना प्रथमध्यानभूमिकेव युज्यते । सा च
द्वितीयध्यानलाभात् प्रहीणा न समुदाचरति । द्वितीय ध्यानभूमिकेति चेत् ? न;
अधरालम्बनत्वायोगात् । न ह्यधरभूम्यालम्बनः कश्चिदपि क्लेश इष्यते ।
अन्तराभवस्था अद्राक्षुरिति । अन्तराभवस्थास्ते तं महाब्रह्माणं दृष्ट्वैवमृचुः-
इमं वयं सत्त्वमद्राक्ष्मेति । अयमपि पक्षो न घटते । तथा हि—तत्राप्यन्तराभावे
दीर्घमध्वानमवस्थातुं न सम्भवः, ह्युपपत्तौ प्रतिबन्धाभावात्, शुक्रशोणितानपेक्षत्वात् ।
तेषां कथं भवतीयं बुद्धिरिमं वयं सत्त्वमद्राक्ष्म दीर्घायुषं दीर्घमध्वानं तिष्ठन्तमिति ।
दीर्घाध्वावस्थानावबोधो न प्राप्नोतीत्यर्थः ।
तस्मात्तत्रस्था एवेति विस्तरः । प्रथमध्यानभूमिष्ठा एव तस्य महाब्रह्मणः
पूर्ववृत्तान्तं समनुस्मरन्तः । उत्पद्यमानावस्थायामेव ते तं महाब्रह्माणं पूर्वोत्पन्नं
दीर्घमध्वानं तिष्ठन्तं दृष्टवन्तः, दृष्ट्वा च पश्चात् उत्तरकालमद्राक्ष्मेत्येषां बभूव ।
बुद्धिरिति वाक्यशेषः । एवं तु सतीदमपरिहृतं भवेत् । अस्य च सत्त्वस्यैवं चेतः-
प्रणिधिः—वयं चोपपन्ना इति । उपपत्तिप्रतिलम्भिकेन प्रथमध्यानभूमिकेन तस्य
महाब्रह्मण एवं चेतः प्रणिधिमन्वस्मार्षुः; समानभूमिकत्वादित्यदोष एव ।
उत्सत्काशं श्रवणाद्वा ।
. १. ०मास्माषुः—का० । २. वा—का० ।
३. मेवं—का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ३९५
अत्र पुनः पर्यन्तग्रहणात् सकलद्वितीयध्यानग्रहणं वेदितव्यम् । अन्यथा हि
परीत्ताभा अप्रमाणाभाश्च कस्यां विज्ञानस्थितौ व्यवस्थाप्येरन् !
तत्राभिन्नवर्णलिङ्गसंस्थानत्वादेकत्वकायाः । सुखसंज्ञित्वाददुःखासुखसंज्ञित्वाच्च
नानात्वसंज्ञिनः ।
ते किल मौल्यां भूमौ सौमनस्येन्द्रियपरिखिन्नाः सामन्तकादुपेक्षेन्द्रियं
सम्मुखीभवन्ति । सामन्तके चोपेक्षेन्द्रियपरिखिन्नाः पुनर्मौल्या भूमेः सौमनस्ये-
न्द्रियं सम्मुखीकुर्वन्ति । यथा—कामरतिपरिखिन्ना ईश्वरा धर्मरतिं प्रत्यनुभवन्ति,
धर्मरतिपरिखिन्नाः कामरतिमिति ।
ननु च शुभकृत्स्नेष्वप्येष प्रसङ्गः ? न तेषां तेन सुखेनास्ति परिखेदः ।
किं कारणम् ? शान्तं हि तत्सुखम्, अशान्तं च सौमनस्यम् ; चेतस उत्प्लावकत्वादिति
सौत्रान्तिका व्याचक्षते । सूत्र उक्तम्—"यथा ते नानात्वसंज्ञिनः । तत्र
ये सत्त्वा आभास्वरे देवनिकायेऽचिरोपपन्ना भवन्ति नैव संवर्तनीकुशलाः, अस्य
लोकस्य ते तामर्चिषं दृष्ट्वा भीताः सन्तः उद्विजन्ते, संवेगमापद्यन्ते—
सहैवैषाऽर्चिः शून्यं ब्राह्मं विमानं दग्ध्वाऽर्वागागमिष्यतीति । तत्र ये सत्त्वा
आभास्वरे देवनिकाये चिरोपपन्नाः संवर्तनीकुशला विवर्तनीकुशलाश्चास्य
लोकस्य, ते तान् सत्त्वान् भीतानाश्वासयन्ति—मा भैष्ट मार्षाः, मा भैष्ट मार्षाः,
पूर्वमप्येषाऽर्चिः शून्यं ब्राह्मं विमानं दग्ध्वाऽत्रैवान्तर्हिता" ( ) इति ।
अतोऽर्चिष आगमव्यपगमसंज्ञित्वाद्, भीताभीतसंज्ञित्वाच्च ते नानात्वसंज्ञिनः,
न सुखादुःखासुखसंज्ञित्वादिति ।
ननु च शुभकृत्स्नेष्वप्येष प्रसङ्गः । एकत्वकाया नानात्वसंज्ञिन इति । कथम् ?
यथोक्तम् । 'ते हि मौल्यां भूमौ सुखेन्द्रियपरिखिन्नाः सामन्तकोपेक्षेन्द्रियं सम्मुखी-
कुर्वन्ति' इति विस्तरेण वक्तव्यं स्यात् । ते चैकत्वकाया एकत्वसंज्ञिन इति पश्चाद्
वक्ष्यते। तेन सुखेनेति तृतीयध्यानभूमिकेन । चेतस उत्प्लावकत्वादिति । औद्धत्य-
करत्वात् । इन्द्रसुखेनेति । द्वितीयध्यान । अचिरोपप-
न्नानामागमसंज्ञित्वाच्चिरोपपन्नानां व्यपगमसंज्ञित्वात् । अथ वा—अचिरोपपन्ना-
नामागमसंज्ञित्वाच्चिरोपपन्नानामागमव्यपगमसंज्ञित्वात् । भीताभीतसंज्ञित्वात् ।
यथाक्रममचिरचिरोपपन्नत्वात् ते नानात्वसंज्ञिनो न सुखादुःखासुखसंज्ञित्वात्,
यथोक्तं वैभाषिकैरिति ।
अभि० को० २ : २

३९६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
"रूपिणः सन्ति सत्त्वा एकत्वकाया एकत्वसंज्ञिनः, तद्यथा-देवाः शुभ-
कृत्स्नाः । इयं चतुर्थी विज्ञानस्थितिः।"
तत्राभिन्नवर्णसंस्थानलिङ्गत्वादेकत्वकायाः । एकत्वसंज्ञिनः सुखसंज्ञित्वात् ।
तत्र प्रथमे ध्याने क्लिष्टया संज्ञया एकत्वसंज्ञिनः, द्वितीये कुशलया
संज्ञया नानात्वसंज्ञिनः, तृतीये विपाकजया संज्ञया एकत्वसंज्ञिनः ।
आरूप्यास्त्रयो यथासूत्रमिति । एताः सप्त विज्ञानस्थितयः ।
काऽत्र विज्ञानस्थितिः ? तत्प्रतिसंयुक्ताः पञ्च स्कन्धाश्चत्वारश्च
यथायोगम् ।
शेषं कस्मान्न विज्ञानस्थितिः ? यस्मात् -
शेषं तत्परिभेदवत् ।
किं पुनः शेषम् ? दुर्गतयः, चतुर्थं ध्यानम्, भवाग्रं च ।
अत्र हि विज्ञानपरिभेदाः सन्ति, अत एव न विज्ञानस्थितिः ।
कः पुनः परिभेदः, येन विज्ञानं परिभिद्यते ? तत्रापायेषु दुःखा वेदना,
प्रथमे ध्याने क्लिष्टया संज्ञयेति । शीलव्रतपरामर्शसम्प्रयुक्तया, अकारणे
कारणाभिनिविष्टत्वात् । द्वितीये कुशलया संज्ञयेति । सामन्तकभौलसंगृहीत-
त्वात् । तृतीये विपाकजया संज्ञयेति । विपाकजसुखसम्प्रयोगात् ।
आरूप्यास्त्रयो यथासूत्रमिति । "अरूपिणः सन्ति सत्त्वा ये सर्वशो रूपसंज्ञानां
समतिक्रमादनन्तमाकाशमित्याकाशानन्त्यायतनमुपसम्पद्य विहरन्ति, तद्यथा-
देवा आकाशानन्त्यायतनोपगाः । इयं पञ्चमी विज्ञानस्थितिः। अरूपिणः सन्ति
सत्त्वा ये सर्वश आकाशानन्त्यायतनं समतिक्रम्यानन्त्यं विज्ञानमिति विज्ञाना-
नन्त्यायतनमुपसम्पद्य विहरन्ति, तद्यथा-विज्ञानानन्त्यायतनोपगा देवाः । इयं
षष्ठी विज्ञानस्थितिः । अरूपिणः सन्ति सत्त्वा ये सर्वशो विज्ञानानन्त्यायतनं
समतिक्रम्य नास्ति किञ्चिदित्याकिञ्चन्यायतनमुपसम्पद्य विहरन्ति, तद्यथा-
आकिञ्चन्यायतनोपगाः देवाः । इयं सप्तमी विज्ञानस्थितिः" ( )
इति ।
पञ्चस्कन्धाश्चत्वारश्च यथायोगमिति । आकाशानन्त्यायतनादित्रयप्रतिसंयुक्ता-
श्चतुःस्कन्धाः, अन्यप्रतिसंयुक्ताः पञ्चस्कन्धाः ।
"शेषं तत्परिभेदवद्" इति । परिभिद्यतेऽनेनेति परिभेदः, तस्य विज्ञानस्य
परिभेदस्तत्परिभेदः, सोऽस्मिन् विद्यत इति तत्परिभेदवत् । शेषं दुर्गत्यादि ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ३९७

परिभेदः, उपघातकत्वात् । चतुर्थे ध्याने आसंज्ञिकमसंज्ञिसमापत्तिश्च । भवाग्रे
निरोधसमापत्तिः, चित्तसन्ततिच्छेदात् ।
पुनराह—यत्रेहस्थानां गन्तुकामता तत्रस्थानां चाप्युच्चलितुकामता,
असौ विज्ञानस्थितिरुक्ता । अपायेषु चोभयं नास्ति । चतुर्थे ध्याने सत्त्वा
उच्चलितमानसाः पृथग्जना आसंज्ञिकं प्रवेष्टुकामाः, आर्याः शुद्धावासान्
भवाग्रानपटुप्रचारत्वाच्च विज्ञानस्थितिरिति ।
एताश्च सप्त विज्ञानस्थितयो यथोक्ताः ।
भवाग्रासंज्ञिसत्त्वाश्च सत्त्वावासा नव स्मृताः ॥ ६ ॥
एषु हि सत्त्वा आवसन्ति स्वेच्छया ॥ ६ ॥
अनिच्छावसनान्यन्ये,
के पुनरन्ये ? अपायाः । तेषु हि सत्त्वा अकामकाः कर्मराक्षसैरावास्यन्ते,
न स्वेच्छया वसन्ति । अतस्तेन सत्त्वावासाः, बन्धनस्थानवत् ।

अपायेषु चोभयं नास्तीति । नेहस्थानां गन्तुकामता, न तत्रस्थानां व्युच्चलितु-
कामता । अपटुप्रचारत्वादिति । चित्तचैत्तानामत्र मन्दप्रचारत्वात् । अन्धवद्
विज्ञानं न तिष्ठतीति युक्तं वक्तुम् ।
“भवाग्रासंज्ञिसत्त्वाश्च सत्त्वावासा नव” इति । सूत्र उक्तम्—“नव सत्त्वावासाः।
कतमे नव ? रूपिणः सन्ति सत्त्वा नानात्वकाया नानात्वसंज्ञिनः । तद्यथा—
मनुष्याः, तदेकत्याश्च देवाः । अयं प्रथमः सत्त्वावासः” । द्वितीयतृतीयचतुर्था
अपि यथा विज्ञानस्थितिषु तथा वक्तव्याः । अयं तु विशेषः—“रूपिणः सन्ति
सत्त्वा असंज्ञिनोऽप्रतिसंज्ञिनः । तद्यथा—देवा असंज्ञिसत्त्वाः । अयं पञ्चमः
सत्त्वावासः” । आरूप्याणाञ्च सत्त्वावासानां त्रयो विज्ञानस्थितिवद् वक्तव्याः ।
चतुर्थस्त्वावरूप्यः । “अरूपिणः सन्ति सत्त्वा सर्वश आकिञ्चन्यायतनं समतिक्रम्य
नैवसंज्ञानासंज्ञायतनमुपसम्पद्य विहरन्ति । तद्यथा--देवा नैवसंज्ञानासंज्ञा-
यतनोपगाः, अयं नवमः सत्त्वावासः” इति ॥ ६ ॥
असंज्ञिसत्त्वेभ्यो येऽन्ये चतुर्थध्यानोपगाः किं ते सत्त्वावासाः, उत नेति ?
नेत्याहुः । कस्मादेवमुक्तमाचार्येण -- के पुनरन्ये ? अपाया इति ? मुखमात्रमेत-
दुक्तम् । असंज्ञिसत्त्वाः सत्त्वावासासंगृहीताश्चतुर्थध्यानोपगा इत्यपि वक्तव्यम् ।
इहापि तदेव कारणं वक्तव्यम् यद्विज्ञानस्थितिरुक्तम् । इहस्थानां ह्यपायगमन-
प्रार्थना नास्ति, तत्रस्थानाञ्च न वस्तुकामतेति नापायाः सत्त्वावासाः ।

३९८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
अन्यत्र सूत्रे सप्त विज्ञानस्थितय उक्ताः, अन्यत्र—
चतस्रः स्थितयः पुनः ।
कतमाश्चतस्रः ? रूपोपगा विज्ञानस्थितिः, वेदनोपगा, संज्ञोपगा,
संस्कारोपगा इति ।
तासां कः स्वभावः ? ता हि यथाक्रमम्—
चत्वारः सास्रवाः स्कन्धाः,
ते पुनः—
स्वभूमावेव,
नान्यत्र भूमौ । किं कारणम् ? प्रतिष्ठा हि स्थितिः । न च विसभाग-
भूमिकेषु स्कन्धेषु विज्ञानं तृष्णावशात् प्रतिष्ठतीति ।
कस्मान्न विज्ञानं विज्ञानस्थितिरुच्यते, यथा सप्तसु विज्ञानस्थितिषु पञ्च
असंज्ञिसत्त्वसंगृहीतेषु बृहत्फलेषु यद्यपीहस्थानां गमनप्रार्थनास्ति, तत्रस्थानां
पृथग्जनानामासंज्ञिकप्रविविक्षा भवति । आर्याणां त्वनभ्रकपुण्यप्रसवेष्वपि
शुद्धावासारूप्यप्रविविक्षा । परिनिर्वातुकामता च शुद्धावासानामपीति न तेषां
तत्रावस्थानबुद्धिः । अतो न ते सत्त्वावासा इत्याचार्यसङ्घभद्रः ।
अन्ये पुनर्व्याचक्षते—के पुनरन्ये, अपाया इति । अपायानामेव वचनाद-
नभ्रकादयः सत्त्वावासा इष्टा आचार्यस्येति । तैर्युक्तिरन्वेष्टव्या । बन्धन-
स्थानवदिति । यथा बन्धनस्थानानि न सत्त्वावासाः, अनिच्छावसनात्;
एवमपाया इति ।
रूपोपगा विज्ञानस्थितिरिति । विज्ञानं तिष्ठत्यस्यामिति विज्ञानस्थितिः ।
उपगच्छतीति उपगा । विज्ञानस्य समीपचारणी इत्यर्थः । रूपं च तदुपगा
च सा रूपोपगा । एवं यावत् संस्काराश्च ते उपगा च संस्कारोपगेति ।
भगवद्विशेषस्तु व्याचष्टे—रूपोपगा विज्ञानस्थितिर्यावत् संस्कारोपगेति ।
सौत्रान्तिकानां नयेनोच्यते । तत्र विज्ञानस्थितिर्भवसन्तत्यनुच्छेदः, रूपमुपगमस्या
विज्ञानस्थितेः सेयं रूपोपगा, उपगमिति उपगम्यते तदात्मीयत इति । एवं
यावत् संस्कारा उपगा अस्या विज्ञानस्थितेः सेयं संस्कारोपगा । अथवा तृष्णा
स्थितिः, तिष्ठत्यनया विज्ञानं पुनर्भवसन्तत्यनुच्छेदादिति कृत्वा, विज्ञानस्य
स्थितिर्विज्ञानस्थितिः । सा रूपमुपगच्छतीति तदभिष्वङ्गत इति रूपोपगा ।
एवं यावत् संस्कारोपगा । वैभाषिकाणां पुनर्नयेन कारकार्थो न शक्यते योज-
यितुमिति दूषयति ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ३९९
स्कन्धा इति ? स्थातुः परिवर्जनेन¹ स्थितिविधानात् । न हि स्थातैव स्थिति-
रुच्यते, यथा—न राजैव राजासनमिति । याँश्च धर्मानभिरुह्य विज्ञानं वाहयति
नौनाविकन्यायेन, ते धर्मा विज्ञानस्थितय उक्ताः । न तु विज्ञानं विज्ञानमेवा-
भिरुह्य² वाहयत्यतो नोक्तमिति वैभाषिकाः ।
यत्तर्हि सूत्र उक्तम्—“विज्ञाने आहारे अस्ति नन्दी, अस्ति राग इति ।
यत्रास्ति नन्दी अस्ति रागः, प्रतिष्ठितं तत्र विज्ञानमधिरूढम्” ( )
इति, तत् कथम् ? ‘सप्त च विज्ञानस्थितयः पञ्चस्कन्धस्वभावाः³’ ( )
इति, तत् कथम् ? एवं तर्ह्यभेदेनोपपत्त्यायतनसंगृहीतेषु स्कन्धेषु साभिरामायां
विज्ञानप्रवृत्तौ विज्ञानं विज्ञानस्थितिः । प्रत्येकं तु यथा रूपादयो विज्ञानस्य
संक्लेशाय भवन्ति ।
अत्र ब्रूमः—द्विविधेऽप्यस्मिन् व्याख्याने रूपादि‍व्यतिरिक्ता विज्ञानस्थिति-
रुक्ता—“ता हि चत्वारः सास्रवाः स्कन्धाः” इति ।
“चतुष्कोटिस्तु संमहे” इत्येतत् सर्वं निरस्तं भवतीति दोषान्तरम् ।
तस्मात् पूर्वकमेव व्याख्यानं साधु । एतद्वैभाषिकव्याख्यानं वर्णयामः, न तैरेवं
व्याख्यातम्—रूपमुपगच्छतीति रूपोपगा विज्ञानस्थितिरित्यादि ।
अपरे पुनर्व्याचक्षते—रूपोपगा विज्ञानस्थितिरिति, रूपस्वभावेत्यर्थः ।
यथान्यत्रोक्तम्—खक्खटखरगतमिति । स्वभावोऽर्थो गत्यर्थ इत्यभिप्रायः ।
स्थातुः परिवर्जनेन । अन्यो लोके स्थाता देवदत्तादिः, अन्या स्थितिः स्थानं
गृहादिकमित्यर्थः । विज्ञानं वाहयति प्रवर्त्तयतीत्यर्थः । नौनाविकन्यायेन । यथा
नाविको नावं वाहयति तद्वत् । न तु विज्ञानं विज्ञानमेवाभिरुह्य वाहयतीत्यर्थः ।
एकसन्ताने विज्ञानद्वयासमवधानम् । परसन्तानविज्ञानं तु यद्यपि युगपद्
भवति, न तु तदितरस्य समीपे वर्त्तत इति न तत् तस्य स्थितिर्भवति ।
नन्दी सौमनस्यम् । सप्त च विज्ञानस्थितयः पञ्चस्कन्धस्वभावाः, तत् कथमिति ।
सप्तसु विज्ञानस्थितिषु पञ्चस्कन्धस्वभावत्वेनेष्टासु । तत् कथं विज्ञानम्, न
विज्ञानस्थितिरिष्टमिति । एवं तर्हीति विस्तरः । अभेदेनैकपिण्डरूपेण रूपादीनां
स्कन्धानामपपत्त्यायतनसंगृहीतेषु स्कन्धेषु मनुष्यादिनिकाय सभागसंगृहीतेषु,
साभिरामायां साभिरत्यां विज्ञानप्रवृत्तौ विज्ञानं विज्ञानस्थितिः सप्तविज्ञानस्थिति-
१. परिहारेण—का० । २. ०मेवारुह्य—का० ।
३. पञ्चस्कन्धसंगृहीताः—का० ।

४०० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
तस्माच्चतसृषु विज्ञानस्थितिषु—
केवलं ॥ ७ ॥
विज्ञानं न स्थितिः प्रोक्ता,
अपि च क्षेत्रभावेन भगवता चतस्रो विज्ञानस्थितयो देशिताः, बीज-
भावेन च सोपादानं विज्ञानं कृत्स्नमेवेति । न पुनर्बीजं बीजस्य क्षेत्रभावेन
व्यवस्थापयाम्बभूवेत्यभिप्रायं परिकल्पयामास । ये च १ धर्माः सहवर्त्तिनो विज्ञा-
नस्य, तेऽस्य क्षेत्रभावेन साधीयांसो भवन्तीति त एवास्य स्थितय उक्ताः ॥
अथ कथं सप्तभिर्विज्ञानस्थितिभिश्चतस्रो विज्ञानस्थितयः संगृहीताः, चतसृ-
भिर्वा सप्त ? नैव हि सप्तभिश्चतस्रः, नापि चतसृभिः सप्त ।
चतुष्कोटि तु संग्रहे ।
संग्रहे विचार्यमाणे चतुष्कोटिकं वेदितव्यम्—स्यात् सप्तभिः संगृहीतं न
देशनायामभिप्रीयते । प्रत्येकं त्वेकमेकं स्कन्धं प्रति । यथा रूपादयो विज्ञानस्य
संक्लेशा भवन्ति; आश्रयसम्प्रयोगसहभूभावेनोपगतत्वात् । नैवम् केवलम् ।
पृथग् । विज्ञानम् । किम् ? संक्लेशाय भवतीत्यधिकृतम् । कस्मात् ? युगपदा-
श्रयत्वाद्ययोगात् । तस्माच्चतुर्विज्ञानस्थितिदेशनायाम् “केवलम् पृथग् विज्ञानं न
स्थितिः प्रोक्तम् ।”
तथा विनेयजनापेक्षया ह्येकत्र सूत्रे अन्यथा विज्ञानस्थितिरुक्ता, अन्यत्र
चान्यथेति, अत आह—अपि च क्षेत्रभावेनेति विस्तरः । विज्ञानस्य क्षेत्रभावेन
चतस्रो विज्ञानस्थितयो रूपवेदनासंज्ञासंस्कारस्वभावा देशिताः । विज्ञानं बीज-
भावेन वपनीयरूपेण सोपादानम् । स्वभूमिकया तृष्णया सतृष्णम् । कृत्स्नमेव
सन्तानगतं देशितमिति । न पुनर्बीजं बीजस्य क्षेत्रभावेन व्यवस्थापयाम्बभूव
भगवान् । नहि लोके बीजं क्षेत्रभावेन व्यवस्थाप्यते । ये च धर्मा इति विस्तरः ।
ये च धर्मा विज्ञानस्य सहवर्त्तिनो रूपादयः, त एव क्षेत्रभावेन साधुतरा
भवन्ति । सहवर्त्ति हि बीजस्य क्षेत्रं लोके दृश्यते । विज्ञानं तु विज्ञानेन सह न
वर्त्तते; युगपद् अभावात् । अतीतानागतास्तर्हि रूपादयो न विज्ञानस्थितयः
प्राप्नुवन्ति ? तेऽप्यतीतानागता यथास्वमतीनागतानां विज्ञानानां स्थितयो
भवन्ति । तस्मात् स्वभूमौ सर्वं एव सास्रवा रूपादयो विज्ञानस्थितयो
भवन्तीत्यवगन्तव्यम् ।
१. का० पुस्तके नास्ति ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४०१
चतसृभिरित्येवमादि । प्रथमा कोटिः--सप्तसु यद्विज्ञानम् । द्वितीया-अपायेषु
चतुर्थे ध्याने भवाग्रे च विज्ञानवर्ज्याः स्कन्धाः । तृतीया--सप्तसु चत्वारः
स्कन्धाः । चतुर्थी-एतानाकारान् स्थापयित्वा ।
यच्चैतद् गत्यादिभेदभिन्नं त्रैधातुकमुक्तम्, वेदितव्याः-
चतस्रो योनयस्तत्र सत्त्वानामण्डजादयः ॥ ८ ॥
अण्डजा योनिर्जरायुजा संस्वेदजा उपपादुका योनिः । योनिर्नाम
जातिः । युवन्यस्यां सत्त्वा मिश्रीभवन्ति प्रसवसाम्यादिति योनिः ।
अण्डजा योनिः कतमा ? ये सत्त्वा अण्डेभ्यो जायन्ते । तद्यथा-
हंसक्रौञ्चचक्रवाकमयूरशुकशारिकादयः ।
जरायुजा योनिः कतमा ? ये सत्त्वा जरायोर्जायन्ते । तद्यथा--हस्त्यश्व-
गोमहिषखरवराहादयः ।
संस्वेदजा योनिः कतमा ? ये सत्त्वा भूतसंस्वेदाज्जायन्ते । तद्यथा-
कृमिकीटपतङ्गमशकादयः ।
उपपादुका योनिः कतमा ? ये सत्त्वा अविकला अहीनेन्द्रियाः सर्वाङ्ग-
प्रथमा कोटिरिति विस्तरः । ' सप्तसु यद्विज्ञानमिति । पञ्चस्कन्धस्वभावत्वात्
सप्तानां विज्ञानस्थितीनाम् । तत्र विज्ञानं संगृहीतं न चतसृषु, विज्ञानस्य
तत्राग्रहणात् । विज्ञानवर्ज्याः स्कन्धा इति । अपायादिष्वपि विज्ञानं न चतसृषु
संगृहीतम्, न सप्तस्वपायादिषु, विज्ञानपरिभेदेनाग्रहणात् । सप्तसु चत्वारः स्कन्धा
इति । सप्तसु विज्ञानस्थितिषु ये विज्ञानवर्ज्याश्चत्वारः स्कन्धा उक्ताः, ते चत-
सृष्वपि विज्ञानस्थितिषु संगृहीता इत्युभयत्रापि संगृहीता इति तृतीया कोटिः ।
चतुर्थ्येतानाकारान् स्थापयित्वेति । अपायेषु चतुर्थे ध्याने भवाग्रे च यद्विज्ञान-
मनास्रवाश्च धर्माः ।
यच्चैतद् गत्यादिभेदभिन्नमिति । आदिशब्देन भाजनान्तराभवभूम्यादि-
गृह्यते । जरायुर्येन मातुः कुक्षौ गर्भे वेष्टितस्तिष्ठति तस्माज्जाता जरायुजाः ।
भूतसंस्वेदजा इति । भूतानां पृथिव्यादीनां संस्वेदाद् द्रवत्वलक्षणाज्जाता भूत-
संस्वेदजाः ।
अविकलाः चक्षुरिन्द्रियाद्यवैकल्यात् । अहीनेन्द्रियाः काणविभ्रान्तादेर-
भावात् । सर्वाङ्गैरुपेता हस्तपादादिभिः । सर्वैश्च प्रत्यङ्गैरङ्गुल्यादिभिरुपेताः

प्रत्यङ्गोपेताः सकृदुपजायन्ते। अत एव उपपादने¹ साधुकारित्वाद् 'उपपादुकाः'
इत्युच्यन्ते, तद्यथा-देवनारकान्तराभविकादयः ॥ ८ ॥
अथ कस्यां गतौ कति योनयः संविद्यन्ते ? इत्याह-
चतुर्धा नरतिर्यञ्चः
मनुष्याश्चतुर्विधाः-१. अण्डजास्तावद्, यथा क्रौञ्चीनिर्यातो शैलोपशैलौ
स्थविरौ, मृगारमातुश्च द्वात्रिंशत् पुत्राः, पञ्चालराजस्य च पञ्च पुत्रशतानि ।
२. जरायुजाः, यथेदानीम् । ३. संस्वेदजाः, तद्यथा मान्धातृचारूपचारु-
कपोतमालिन्याम्रपाल्यादयः । ४. उपपादुकाः पुनः प्राथमकल्पिकाः ।
एवं तिर्यञ्चोऽपि चतुर्विधाः--त्रिविधा दृश्यन्त एव, उपपादुकास्तु
सुपर्णीप्रभृतयः² ।
नारका उपपादुकाः ।
अन्तराभवदेवाश्च
सर्वे नारका अन्तराभविकाः । देवाश्चोपपादुका एव ।
सकृदुपजायन्ते, न कललाद्यनुपूर्व्या अण्डजादिवत् । उपपादने उपपत्तौ साधु-
कारित्वात् । शुक्लशोणिताद्यनुपादानेन सकृदुपजातत्वात् उपपादुका इत्युच्यन्ते ॥
क्रौञ्चीनिर्जाताविति विस्तरः । भिन्नयानपात्रौ किल वणिजौ समुद्रतीरे
क्रौञ्चीं समभिगतौ, ततो निर्जातौ शैलोपशैलौ स्थविराविति । पञ्चालराजस्येति ।
तस्य महादेव्याः पञ्चाण्डशतानि जातानि । तेन राज्ञा मञ्जूषायां प्रक्षिप्य
गङ्गायामववाहितानि । लिच्छविराजेन सान्तःपुरेण स्नायता सा मञ्जूषोह्यमाना
दृष्टा, उद्घाटिता च । तस्यां पञ्चशतानि दारकाणां दृष्टानि, गृहीतानि चेति ।
मान्धातृप्रभृतयः संस्वेदजाः । कथम् ? उपोषधस्य किल राज्ञो मूर्ध्नि पिटको
जातः, तस्य वृद्धेरन्वयात् परिपाकान्वयात् परिभेदान्वयाद् दारको जातः, सोऽयं
मान्धातेति संस्वेदजो भवति । राज्ञः खल्वपि मान्धातुर्जानूपरि पिटकौ जातौ,
तयोर्वृद्धेरन्वयात् पूर्वंवद् यावद्दारकौ जातौ, ताविमौ चारूपचारौ । ब्रह्मदत्तस्य
किल राज्ञ उरसि पिटको जातः। तस्य वृद्धेरन्वयात् पूर्ववद् यावद्दारिका जाता,
सेयं कपोतमालिनीति । आम्रपाल्यपि कदलीस्तम्भाज्जातेति श्रूयते । प्राथमकल्पिका
इति । "प्रागासन् रूपिवत् सत्त्वाः" ( अभि० ३.६७ ) इति वचनात् । सुपर्णी,
गरुडः । प्रेतानां जरायुजत्वसिद्धयर्थमुच्यते ।
१. उपपदने-का० । २. नागसुपर्णि०-का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४०३
प्रेता अपि जरायुजाः ॥ ९ ॥
अपिशब्दादप्युपपादुका इति। आयुष्मते महामौद्गल्यायनाय प्रती-
निवेदयते—
"पञ्च पुत्रानहं रात्रौ दिवा पञ्च तथा परान्।
भक्षयामि जनित्वा तान् नास्ति तृप्तिस्तथापि मे॥"
( )
कतमा योनिः सर्वसाध्वी ? उपपादुका।
अथ किमर्थं चरमभविको बोधिसत्त्वः प्राप्तोपपत्तिवशित्वेऽपि जरायुजां
योनिं भजते ? एवं हि क्रियमाणे महान्तमर्थं पश्यति—'ज्ञातिसम्बन्धेन महतः
शाक्यवंशस्य धर्मेऽवतरणार्थं चक्रवर्त्तिवंश्योऽयम्' इति चान्येषां बहुमानादरा-
वर्जनार्थम्, 'मनुष्यभूता अपि चैनां सिद्धिं गच्छन्ति' इति विनेयानामुत्साहार्थम्।
इतरथा ह्यप्रज्ञायमानकुलगोत्रः कोऽप्ययं मायापुरुषः—इत्येवं परिकल्पयेयुः, देवः
पिशाच इति वा। यथाऽन्यतीर्थ्या अपभाषन्ते—"कल्पशतस्यात्ययादेवंविधो
मायावी लोके प्रादुर्भूय मायया लोकं भक्षयति" ( ) इति।
अपरे त्वाहुः—'शरीरधातूनामवस्थापनार्थं येषु मनुष्या अन्ये च प्रजां
आयुष्मत इति विस्तरः। कथं गम्यते जरायुजत्वसिद्धयर्थमिति ?
रात्रौ पञ्चतां जनित्वेति वचनात्। ननु च सुतरामपपादुकत्वसिद्धयर्थमिति
गम्यते, "पञ्च रात्रौ, दिवा पञ्च तथाऽपरान्.........नास्ति तृप्तिस्तथापि
मे" इति वचनात् ? जरायुजैर्हि भक्षितैस्तृप्तिर्भवेत्। जरायुजसिद्धयर्थ-
मेव नोपपादुकसिद्धयर्थम्। रात्रौ पञ्चानां सकृज्जन्म दिवा चापरेषां
पञ्चानां सकृज्जन्म दिवा चापरेषां पञ्चानां न विरुध्यते; तावत्कालेन
तदात्मभावपरिपूरितः। क्रमेणापि च रात्रौ पञ्चानां दिवा परेषां पञ्चानां
जन्म न विरुध्यते; सत्त्वजातिः सा तादृशी, कर्मणां चाचिन्त्यो विपाक इति।
अभिप्रवृद्धजिघांसादोषत्वात्तु नापि तृप्तिरस्तीति।
प्राप्तोपपत्तिवशित्वेऽपीति। अनेन जरायुजोपपत्तौ कर्मबलात्कारायोगं दर्शयति।
यथान्यतीर्थ्या अपभाषन्त इति। यथोक्तं निर्ग्रन्थ-
शास्त्रे—"ऋद्धिं भदन्त को दर्शयति, मायावी गौतमः" इति। तथा भगवन्तमेवो-
द्दिश्यान्यत्रोक्तम्—कल्पशतस्यात्ययादेवंविधो लोके मायावी प्रादुर्भूय मायया लोकं
भक्षयतीति। उपजीवतीत्यर्थः।

विधाय सहस्रशः स्वर्गं च प्राप्ता अपवर्गं चेति उपपादुकानां हि सत्त्वानां
बाह्यबीजाभावान्मृतानां कायो नावतिष्ठते, निशान्त इव तैलप्रद्योतोऽन्तर्धीयते ।
आधिष्ठानिकीमृद्धिं भगवत इच्छतां न युक्त एष परिहारः ॥
प्रश्नात् प्रश्नान्तरमुत्पद्यते¹—
यद्युपपादुकानां² कायनिधनं न प्रज्ञायते, कथमुक्तं सूत्रे—“उपपादुकः
सुपर्णी उपपादुकं नागमुद्धरति भक्षार्थम्” इति ? नोक्तं भक्षयतीति, अपि
तूद्धरति भक्षार्थमङ्गत्ववादित्यदोषः । भक्षयति वा यावन्न मृतो भवति, न
पुनर्मृतस्यास्य तृप्यतीति ॥
कतमा योनिः सर्वबह्वी ? उपपादु़कैव । सा हि द्वे³ गती³—तिसृणां च
प्रदेशः, सर्वे चान्तराभविका इति ॥ ९ ॥
बाह्यबीजाभावादिति । बाह्यस्य शुक्रशोणितकर्दमादेरभावादित्यर्थः । आधि-
ष्ठानिकीमिति । यदधितिष्ठति इदमेवं भवत्विति तदधिष्ठानम्, तत्प्रयोजनम-
स्याः, तत्र वा भवा ऋद्धिराधिष्ठानिकी । तामिच्छतां बौद्धानां न युक्त एष
परिहार इति । कतमः ? य उक्तः—शरीरधातूनामवस्थापनार्थमिति ।
प्रश्नात् प्रश्नान्तरमुत्पद्यत इति । अथ किमर्थं चरमभविको बोधिसत्त्व इति
प्रश्न उक्तो विस्तरेण । तत्र चोक्तम्—शरीरधातूनामवस्थापनार्थमिति
विस्तरः । तस्मात् प्रश्नादिदं प्रश्नान्तरमुत्पद्यते—यद्युपपादुकानामिति ।
विस्तरः—कायनिधनं कायनाशः । उपपादुकः सुपर्णी उपपादुकं नागमिति
विशेषणद्वयं किमर्थम्, किमनुपपादुका अपि सुपर्णिनो नागाश्च सन्ति ?
सन्तीत्याहुः । चतुर्विधा हि गरुडा नागाश्च, अण्डजादिभेदात्; तेषामुपपादुका
उत्तमाः, संस्वेदजा उपोत्तमाः, जरायुजा मध्याः, अण्डजा जघन्याः । तत्रोप-
पादुकः सुपर्णी सर्वानुपपादुकादीनुद्धरति भक्षार्थम्, संस्वेदजस्त्वोन् संस्वेदजादीन्,
जरायुजो द्वौ जरायुजाण्डजौ, अण्डजोऽण्डजमेवेति वर्णयन्ति । यावन्न मृत
इति । यदा जीवति तदा तन्मांसादि नान्तर्धीयत इति प्रदर्शितं भवति ।
न पुनर्मृतस्यास्य तृप्यतीति । न पुनर्मृतेनानेन तृप्यतीत्यर्थः । “तृपिपूर्वो
विभाषा” ( ) इति विभाषा षष्ठीष्यते । तस्य मृतस्याकाशस्येव
भक्षितस्य मांसपिण्डान्तर्धानान्न तृप्यतीत्यवगन्तव्यम् ।
सा हि द्वे गती इति । नरकगतिः, देवगतिश्च । तिसृणां च प्रदेश इति ।
तिर्यक्-प्रेत-मनुष्यगन्त्यन्तरालत्वात् ॥ ९ ॥
१. ०मुपजायते—का० । २. यद्यप्युप०—का० । ३-३. द्विगती—का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४०५
कोऽयमन्तराभवो नाम !
मृत्युपपत्तिभवयोरन्तरा भवतीह यः ।
मरणभवस्योपपत्तिभवस्य चान्तरा य आत्मभावोऽभिनिर्वर्तते देशान्तरो-
पपत्तिसम्प्राप्तये, सोऽन्तराभव इत्युच्यते; गत्योरन्तरालत्वात्¹ ।
कथमयं जातश्च नाम न चोपपन्नो भवति :
गम्यदेशानुपेतत्वान्नोपपन्नोऽन्तराभवः ॥ १० ॥
उपपत्तिगतो हि 'उपपन्नः' इत्युच्यते; पदेर्गत्यर्थत्वात् । न चायं गम्यदेश-
मुपगतोऽन्तराभवः, तस्मान्नोपपन्नः ॥ १० ॥
कः पुनरसौ देशो गन्तव्यः ? यत्राक्षिप्तस्य विपाकस्याभिव्यक्तिः, समाप्तिश्च ।
विच्छिन्न एवोपपत्तिभवो मरणभवात् सम्भवतीति निकायान्तरीयाः ।
तदेतन्नेष्यते । किं कारणम् ? युक्तितश्च, आगमतश्च ॥ १० ॥
तत्र तावत् युक्तिं निश्चित्योच्यते—
व्रीहिसन्तानसाधर्म्यादविच्छिन्नभवोद्भवः ।
गत्योरन्तरालत्वात् । ननु चाव्याकृतेव गतिरिष्यते, उपपत्तिभवश्चैकान्तेन
क्लिष्टः, मरणभवोऽपि कदाचित् कुशलः क्लिष्टो वा भवति न गतिः, कथं
तयोर्ग[तिशब्दमा]रोप्य गत्यन्तरालत्वादित्युच्यते ? नैष दोषः; मरणोपपत्ति-
भवयोरनिवृताव्याकृतानां निकायसभागजीवितेन्द्रियजात्यादीनां गतिस्वभा-
वानां तत्काले विद्यमानत्वात् । कामरूपधात्वोश्च कायेन्द्रियस्याप्यवश्यम्भा-
वात् । न चोपपत्तिजन्ममरणभवोऽवश्यं क्लिष्टो नाप्यवश्यं कुशलः । तस्मात्तेषु
गतिशब्दमारोप्य गत्यन्तरालत्वादित्युक्तम् । पदेर्गत्यर्थत्वादिति । “पद गतो”
( मा० धा० ४.६०) इति पठ्यते, तेनोपपन्नशब्दस्योपगतार्थं दर्शयति ।
“नोपपन्नोऽन्तराभवः” । किं तर्हि ? उपपद्यमान इति । अभिव्यक्तिः समाप्तिश्चेति ।
आक्षेपकेण कर्मणा निकायसभागस्याभिव्यक्तिः, परिपूरकैः परिसमाप्तिः; सर्व-
स्मिन् जन्मनि कर्मद्वयस्य व्यापारात्, “एकं जन्माक्षिप्रत्येक मनेकं परिपूरकम्”
( अभि० ४.९५ ) इति वचनात् । अथवा—यत्र देशे आक्षिप्तस्य कर्मणा
नामरूपस्य विपाकस्य प्रादुर्भावोऽभिव्यक्तिः, षडायतनपूरितश्च समाप्तिः, स
देशोऽवगन्तव्यः ॥ १० ॥
“व्रीहिसन्तानसाधर्म्यात्” इति विस्तरः । संबध्नंस्तानः सन्तानः, व्रीहेः
१. गत्यन्तरा०—का० ।

४०३ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
सन्तानवर्त्तिनां हि धर्मानामविच्छेदेन देशान्तरेषु प्रादुर्भावो दृष्टः, तद्यथा
व्रीहिसन्तानस्य। तस्मादस्यापि सत्त्वसन्तानस्याविच्छेदेन देशान्तरेषु प्रादु-
र्भावो भविष्णुः।
विच्छिन्नोऽपि दृष्टः प्रादुर्भावः, तद्यथा—आदर्शादिषु बिम्बात् प्रति-
बिम्बम् १। एवं मरणभवादुपपत्तिभवस्य स्यात्।
प्रतिबिम्बमसिद्धत्वादसाम्याच्चानिदर्शनम् ॥ ११ ॥
प्रतिबिम्बं नामान्यदेवोत्पद्यते धर्मान्तरमित्यसिद्धमेतत्।
सन्तानो व्रीहिसन्तानः। तेन साधर्म्यादविच्छिन्नस्य भवस्योद्भवो भवति।
यतोऽपैति, यत्र चोत्पद्यते, तदन्तरालसन्तानवर्त्तिरूपपूर्वकमुपपत्तिभवरूपम्;
स्वोपादानरूपसन्तानरूपस्वभावत्वात्, व्रीहिसन्तानपश्चात्तररूपवत्।
सन्तानवर्त्तिनां हि धर्मानामविच्छेदेन देशान्तरोत्पत्या देशान्तरेषु प्रादुर्भावो
दृष्टः। तद्यथा—व्रीहिसन्तानस्य। व्रीहिसन्तानपश्चात्तररूपं हि यतो देशान्तरा-
दपैति, यत्र च देशान्तर उत्पद्यते, तदन्तरालसन्तानवर्त्तिरूपपूर्वकमुत्पद्यते।
क्षणिकवादिनां ह्ययमस्माकं सिद्धान्तः—यदा ग्रामाद्ग्रामान्तरं नीयते व्रीहिः,
न स व्रीहिः पूर्वत्र ग्रामे निरुध्य तद्ग्राामान्तरालेऽनुत्पद्यमानोऽनेकयोजनान्तरि-
तेऽपि ग्रामान्तर उत्पद्यते। किं तर्हि? निरन्तराकाशदेशोत्पादनिरोधक्रमेणो-
त्पद्यते ग्रामान्तरे। तच्च स्वोपादानरूपसन्तानरूपस्वभावम्; तथोपपत्तिभव-
रूपमप्युत्पद्यत इति। अत्राचार्यगणमतिः सह शिष्येणाचार्यवसुमित्रेण स्वनि-
कायानुरागभावितमतिर्व्याख्यानव्यापारमपास्य प्रत्यवस्थानपर एव वर्त्तते।
वयमिह शास्त्रार्थविवरणं प्रत्याद्रियामहे, न तद्दूषणम्; निःसारत्वात्, बहु-
वक्तव्यभयाच्च। भविष्णुर्भवनशीलः।
विच्छिन्नोऽपीति विस्तरः। आदर्शादिषु बिम्बात् प्रतिबिम्बमिति। आदर्शी-
दकादिषु बिम्बात् मुखात् प्रतिबिम्बं मुखच्छायारूपं विच्छिन्नमुत्पद्यमानं दृष्ट-
मित्यनेनानैकान्तिकतामुद्ग्राहयति। प्रतिसाधनं वा करोति—'यतोऽपैति, यत्र
चोत्पद्यते, न तदन्तरालसन्तानवर्त्तिरूपपूर्वकमुपपत्तिभवरूपम्; स्वोपादान-
रूपसन्तानरूपस्वभावत्वात्, प्रतिबिम्बरूपवत्' इति।
प्रतिबिम्बं नामान्यदेवोत्पद्यते धर्मान्तरमित्यसिद्धमेतदिति। बिम्बसामर्थ्या-
देव तत्रादर्शादिषु प्रतिबिम्बाकारं भ्रान्तं विज्ञानमुत्पद्यत इत्याचार्यस्याभि-
प्रायः। न तत्र प्रतिबिम्बं नाम किञ्चिदस्ति इत्यनेन धर्म्यसिद्धिनम दृष्टान्तदोषं
१. प्रतिबिम्बस्य—का०।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४७७
सिद्धावपि च सत्यामसाम्यादनिदर्शनं भवति ॥ ११ ॥
कथं तावदसिद्धम् ?
सहैकत्र द्वयाभावात्,
तत्रैव हि देशे आदर्शरूपं दृश्यते प्रतिबिम्बकं¹ च। न चैकत्र देशे
रूपद्वयस्यास्ति सहभावः, आश्रयभूतभेदात् ।
तथा दिग्भेदव्यवस्थितैरेकस्मिन्² वाप्यम्बुदेशे स्वाभिमुखदेशस्थितानां³
रूपाणामन्योऽन्यं प्रतिबिम्बकमूपलभ्यते, न त्वेकत्र रूपे द्वयोः पश्यतोः
दर्शयति। तस्मान्नानेकान्तिकतास्ति । न चैतत् प्रतिसाधनं साध्विति।
सिद्धावपि च सत्याम् असाम्यादनिदर्शनमिति । प्रतिबिम्बस्य द्रव्यसत्त्वेन
सिद्धावपि सत्यामसाम्याद् दार्ष्टान्तिकेन न निदर्शनमनुदाहरणं प्रतिबिम्बक-
मिति ॥ ११ ॥
कथं तावदसिद्धमिति । तावच्छब्दः क्रमे ।
असिद्धतायुक्तिं तावत् दर्शयन्नाह—"सहैकत्र द्वयाभावात्" इति विस्तरः।
तत्रैव हि आदर्शदेशे आदर्शरूपं दृश्यते पार्श्वस्थितेन, न प्रतिबिम्बकम् । प्रति-
बिम्बकं च तत्रैव दृश्यतेऽभिमुखावस्थितेन, नादर्शरूपम् । न चैकत्र देशे
उपादाय रूपद्वयस्यास्ति सहभावः । किं कारणम् ? आश्रयभूतभेदात् । आश्रय-
भूतानि हि तयोर्भिन्नानीति। नास्यादर्शरूपाश्रयभूतेरवष्टब्धे देशे प्रतिबिम्बक-
रूपाश्रयभूतानां तत्रावकाशः । अतो नोपादायरूपद्वयस्यास्ति सम्भवः। तदेवं
युगपद्विज्ञानद्वयस्याभावात्, उपादायरूपद्वयस्य चैकत्र सहभावाभावात्, न
तत् किञ्चिदस्तीति दर्शयति। यत्रैव हि देशे आदर्शरूपं दृश्यत इति बिम्बकं
च तत्रैव, न त्वन्यत्र । को दोषः ? इत्याह-न चैकत्र रूपद्वयस्यास्ति सहभाव इति
पूर्ववद् वाच्यम् ।
अथवा सहैकत्र द्वयाभावादित्यस्य सूत्रस्यायमर्थः—एकत्र रूपे पुरुषद्वयस्य
पश्यत एवाभावात्। सहदर्शनस्य प्रतिबिम्बमसिद्धमिति वाक्याध्याहारः ।
कथम् ? इत्याह-दिग्भेदव्यवस्थितैः पुरुषैरेकउत्तरदिग्व्यवस्थितैः, इतरे-
दक्षिणदिग्व्यवस्थितैः। एकस्मिन् वाप्यम्बुदेशे एकस्मिंस्तटाकजलदेशे, स्वाभिमुख-
देशस्थितानां रूपाणाम् । दक्षिणतटोर्ध्वस्थितानि रूपाण्युत्तरदिग्व्यवस्थित-
पुरुषस्याभिमुखस्थानि, उत्तरतटोर्ध्वस्थितान्यपि रूपाणि दक्षिणदिग्व्यवस्थितपुरु-
षस्याभिमुखस्थानि, तेषामुभयेषाम् । किम् ? प्रतिबिम्बकमन्योन्यमुपलभ्यते ।
१. प्रतिबिम्बं—का० । २. ०व्यवस्थितेरे०—का० ।
३. ०देशस्थानां—का० ।

सहदर्शनं न भवतीति न तत्र रूपान्तरोत्पत्तियुक्ता ।
छायातपयोश्च द्वयोः सहैकत्रभावो न दृष्टः । उपलभ्यते च छायास्थ
आदर्शे सूर्यस्य प्रतिबिम्बकमिति न युक्तोऽस्य तत्र प्रादुर्भावः ।
अथ वा—सहैकत्र द्वयाभावात् इति । कतमस्य द्वयस्य ? आदर्शभूतस्य,
इन्दुप्रतिबिम्बकस्य च । अन्यत्रैव हि देशे आदर्शभूतं भवति, अन्यत्रैवान्तर्गतं
चन्द्रप्रतिबिम्बकं दृश्यते, कूप इवोदकम् । तच्च तत्रोपपद्यमानं नान्यत्रोपलभ्यते ।
अतो नास्त्येव तत् किञ्चित् । सामग्र्यास्तु स तस्याः १ प्रभावो यत् तथा दर्शनं
भवति । अचिन्त्यो हि धर्माणां शक्तिभेदः । एवं तावदसिद्धत्वात् ।
उत्तरदिग्व्यवस्थितेदक्षिणतटस्थः प्रतिबिम्बकमुपलभ्यते,
रप्युत्तरतटस्थः प्रतिबिम्बकमुपलभ्यते । एवमन्योन्यमुपलभ्यते, न तूभयं युग-
पदुपलभ्यत इति वाक्यार्थः । न हि स्वतटाथःप्रतिबिम्बकमेकंतटस्थैः सम-
न्ततोऽपि वापीजलं पश्यद्भिरुपलभ्यते । ततः किमिति चेद् ? अत आह—न
त्वेकत्र रूपे घटे पटे वा द्वयोः पश्यतोः पुरुषयोः सहदर्शनं न भवति । भवेत्ये-
वेत्यर्थः । इह तु न भवति सहदर्शनमित्यतो न तत्र रूपान्तरोत्पत्तियुक्तेति ।
अथवा अस्यायमर्थः—छायातपयोश्च द्वयोः सहैकत्र भावो न दृष्टो लोके ।
यत्र छाया भवति मण्डपेऽन्यत्र वा, न तत्रातपः; यत्र वातपो भवत्यभ्यवकाशे,
न तत्र छाया । उपलभ्यते च छायास्थ आदर्शे सूर्यस्य प्रतिबिम्बकमिति । कथम् ?
तटाके सूर्यप्रतिबिम्बकमुत्पद्यते, तत्तटाकतटस्थे च छायावति मण्डपे आदर्शः
स्थाप्यते । तत्रादर्शके तटाकस्थस्य सूर्यप्रतिबिम्बकस्यापरं प्रतिबिम्बकमुत्पद्यते,
तटाके च यत् सूर्यप्रतिबिम्बकं तत् सूर्यसमुत्थमित्यवश्यमातपस्वभावमित्य-
भ्युपगन्तव्यम् । यच्चापरमादर्शे प्रतिबिम्बकं तदातपस्वभावप्रतिबिम्ब-
कसमुत्थमित्येतदप्यवश्यं आतपस्वभावमभ्युपगन्तव्यम् । एवं सति छाया-
तपयोः सहस्वभावः स्यात् । न चान्यत्र लोके छायातपयोः 'सहभाव इति ।
न युक्तोऽस्य प्रतिबिम्बकस्य तत्र प्रादुर्भावः । कूप इवोदकमिति । यथा कूपे
दूरान्तर्गतमुदकं दृश्यते, तथा चन्द्रप्रतिबिम्बकमप्यत्रेवान्तर्गतं दृश्यते । न
चादर्शस्तावत् वस्तुभूतोऽस्ति । तच्च तत्रोत्पद्यमानम्, तच्च प्रतिबिम्बकमादर्श
एवोत्पद्यमानम् । नान्यत्राधस्तादुपलभ्यते । उपलभ्यते च, अतो नास्त्येव तत्
किञ्चित् । सामग्र्यास्तु । बिम्बादर्शादिलक्षणायाः । स तस्याः प्रभावो यत्तथा
दर्शनं भवति । अचिन्त्यो हि धर्माणां शक्तिभेदः । अयसोऽयस्कान्ता।
१. तस्यास्तादृशः—का० ।

भवति—

यत् प्रधानं कारणं तदाश्रित्योत्पद्यते । न चैवमुपपत्तिभवस्यापि द्वाभ्यां कारणाभ्यां

सम्भवः—मरणभवाच्चान्यतश्च प्रधानभूताद् । इत्यतोऽप्यमसमानो दृष्टान्तः । न
Em-dash after सम्भवः—
And "इत्यतोऽप्यमसमानो दृष्टान्तः । न"

च युक्तमुक्तम्—बाह्यमेव चेतनं शुक्रशोणितं प्रधानकारणमिति । यत्र चान्यकारण
Wait, end of line 11:
"यत्र चान्यकारण" or "यत्र चान्यकारण-"?
There is a hyphen or broken letter at the end: "चान्यकारण," or "चान्यकारण-"?
Wait, look at L12: "एव प्रादुर्भाव".
In Sanskrit: "अन्यकारण एव प्रादुर्भाव" - so "अन्यकारण" is a separate word!
Wait, what is that mark at the end of L11? A comma! "चान्यकारण,".

एव प्रादुर्भाव उपपादुकानां तत्र किं परिकल्प्यते !
Exclamation mark at end: "!"

नाङ्ग काष्ठादीनाम्; यथा चन्द्रकान्ताच्चन्द्रोदयेऽसम्भवप्रकरणदर्शनम्, नाङ्गा-
Wait, look at "

४१० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
एवं तावद्युक्तितो नेष्यते । न मरणभवाद्दिच्छिन्न उपपत्तिभवप्रादुर्भावः ।
तस्मादस्त्येवान्तराभवः ।
कण्ठोक्तेश्चास्ति,
सूत्र उक्तम्—"सप्त भवाः । नरकभवः, तिर्यग्भवः, प्रेतभवः, देवभवः,
मनुष्यभवः, कर्मभवः, अन्तराभवः" इति ।
नैतत् सूत्रं तैराम्नायते !
इतस्तर्हि—
गन्धर्वात्,
"त्रयाणां स्थानानां सम्मुखीभावात् मातुः कुक्षौ गर्भस्यावक्रान्तिर्भवति ।
माता कल्याऽपि भवति, ऋतुमती च । मातापितरौ रक्तौ१ सन्निपतितौ च ।
गन्धर्वश्च प्रत्युपस्थितो भवति" ( ) इति । अन्तराभवं हित्वा
कोऽन्यो गन्धर्वः !
एतदपि नैव तैराम्नायते । कथं तर्हि "स्कन्धभेदश्च प्रत्युपस्थितो
भवति" ( ) इति ?
यद्येवम् ? आश्वलायनसूत्रं कथं नीयते—"जानन्ति भवन्तो योऽसौ
कथमिति ? यतोऽपेति यत्र चोत्पद्यते तदन्तरालसन्तानवर्त्तिरूपपूर्वकमुपपत्ति-
भवरूपम्; अद्वयोत्पन्नस्वोपादानरूपसन्तानरूपस्वभावत्वात्, व्रीहिसन्तानपश्चा-
त्तरूपवदिति । तदेवं सति नास्य साधनस्यानेकान्तिकता शक्यमुद्ग्राहयितुम्,
नापि प्रतिसाधनं कर्तुमित्युक्तं भवति ।
आगमेनान्तराभवस्यास्तित्वं साधयन्नाह—"कण्ठोक्तेश्चास्ति" इति । स्व-
शब्दाभिधानादित्यर्थः । नैतत् सूत्रं तैराम्नायत इति । तैर्निकायन्तरीयैः ।
कस्मान्नाम्नायते ? तदागमेष्वभावात् । निकायन्तरागमप्रसिद्धं किमिति न
प्रमाणं क्रियते ? मूलसंगीतिभ्रंशेन समारोपितसूत्राशङ्कितत्वात् ।
त्रयाणां स्थानानामिति । त्रयाणां हेतूनां माता कल्या माता नीरोगा,
ऋतुमर्ती रजस्वला, तदेतदुभयं प्रथमं स्थानं भवति । रक्तौ सन्निपतिताविति ।
मैथुनधर्मं कुर्वन्तौ, इदं द्वितीयं स्थानम् । गन्धर्वश्च प्रत्युपस्थित इति तृतीयम् ।
स्कन्धभेदश्च प्रत्युपस्थित इति मरणभवः ।
१. रक्तौ भवतः—का०।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४११
गंधर्वः प्रत्युपस्थितः, क्षत्रियो वाऽसौ ब्राह्मणो वा वैश्यो वा शूद्रो वा ।
यदि वा पूर्वस्या दिश आगतः, यदि वा दक्षिणस्याः, पश्चिमायाः, उत्तरस्याः”
( ) इति । न हि स्कन्धभेदस्यागमनं युज्यते ?
अथैतदपि न पठ्यते ।
इतस्तर्हि—
पञ्चोक्तेः,
“पञ्चानागामिनः” इत्युक्तं भगवता । अन्तरापरिनिर्वायी, उपपद्यपरि-
निर्वायी, अनभिसंस्कारपरिनिर्वायी, साभिसंस्कारपरिनिर्वायी, ऊर्ध्वस्रोताश्चेति ।
असत्यन्तराभवे कथमन्तरापरिनिर्वायी नाम स्यात् !
अन्तरा नाम देवाः सन्तीत्येके । उपपद्यादयोऽपि हि नाम देवा एवं
सति प्रसज्यन्ते । तस्मान्नेयं कल्पना साध्वी ।
इतश्च—
गतिसूत्रतः ॥ १२ ॥
“सप्त सत्पुरुषगतयः” ( ) इत्यत्र सूत्रे अन्तरापरि-
निर्वायिणस्त्रय उक्ताः—काल-देश-प्रकर्षभेदेन । तद्यथा—परीत्तः शकलिकामि-
पञ्चानागामिनः सप्त सत्पुरुषगतयः पुद्गलनिर्देशकोशस्थाने वक्ष्यन्ते ।
उपपद्यादयोऽपीति । उपपद्या नाम ते देवा इत्येवमादयः सम्प्रसज्यन्ते ।
सप्त सत्पुरुषगतय इति । एत एव पञ्चान्तरापरानिर्वायिणं त्रिधा भित्त्वा
सप्त भवन्ति । तेनाह—अन्तरापरिनिर्वायिणस्त्रय उक्ताः । कालदेशप्रकर्षभेदेनेति ।
कालप्रकर्षभेदेन, देशप्रकर्षभेदेन च यथायोगम् ।
सूत्रं चात्र पठ्यते—“श्रावस्त्यां निदानम् । तत्र भगवान् भिक्षूनामन्त्रयते
स्म । सप्त वोऽहं भिक्षवः सत्पुरुषगतीर्देशयिष्याम्यनुपादाय च परिनिर्वाणम्, ।
तच्छृणुत, साधु च सुष्ठु च मनसिकुरुत, भाषिष्ये । सप्त सत्पुरुषगतयः ।
कतमा ? इह भिक्षुरेवं प्रतिपन्नो भवति—नो च स्यां नो च मे स्यात् न
भविष्यामि न मे भविष्यति यदस्ति यद् भूतं तत् प्रजाहामीत्युपेक्षां प्रतिलभते ।
स भवेऽस्मिन्न रज्यते, स भवेऽस्मिन्न सज्यते ।
“अथोत्तरं पदं शान्तं प्रज्ञया प्रतिविध्यति । तच्चानेन पदं कायेन साक्षा-
त्कृतं भवति । एवं प्रतिपन्नस्य भिक्षोः का गतिः स्यात्, कोपपत्तिः, कोऽभि-
सम्पराय इति स्युः प्रष्टारः । तद् यथा भिक्षवः परीत्तशकलिकाग्निरभिनिर्वर्तमान
अभि० को० २ : ३

४१२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
रभिनिवर्त्तमान एव निर्वायादेवं¹ प्रथमः। तद्यथाऽयस्पाटिका उत्पतन्त्येव
निर्वायादेवं द्वितीयः। तद्यथाऽयःप्रपाटिका उत्प्लुत्य पृथिव्यामपतित्वैव² निर्वाया-
देवं तृतीयः। न चैवमन्तरा नाम देवास्त्रिप्रकाराः काल-देश-प्रकर्षभिन्नाः सन्तीति
कल्पनेवेयं केवला।
एव निर्वायात्, एवमेव तस्य तावन्मानावशेषप्रहीणं भवत्यपरिज्ञातम्। तस्य
तावन्मानावशेषस्याप्रहाणादपरिज्ञानात् पञ्चानामवरभागीयानां संयोजनानां
प्रहाणादन्तरापरिनिर्वायी भवति। इयं प्रथमा सत्पुरुषगतिराख्याता।
“पुनरपरं भिक्षुरेवं प्रतिपन्नो भवति—नो च स्यामिति पूर्ववत् यावत् स्युः
प्रहार इति। तद् यथाऽयोगुडानां वा अयस्फालानां वा प्रदीप्ताग्निसंप्रतप्तानाम-
योगधेनेन हन्यमानानामयस्प्रपाटिका उत्पतन्त्येव निर्वायात्। एवमेव तस्य पूर्ववत्
यावत् पञ्चानामवरभागीयानां संयोजनानां प्रहाणादन्तरापरिनिर्वायी
भवति। इयं द्वितीया सत्पुरुषगतिः।
“पुनरपरं भिक्षुरेवं प्रतिपन्नो भवति—पूर्ववद् यावदयस्प्रपाटिका उत्प्लुत्या-
पतित्वैव पृथिव्यां निर्वायात्। एवमेव तस्य पूर्ववद् यावदन्तरापरिनिर्वायी
भवति। इयं तृतीया सत्पुरुषगतिः।
“पुनरपरं भिक्षुरेवं प्रतिपन्नो भवतीति पूर्ववद् यावद् अयस्प्रपाटिका
उत्प्लुत्य पतितमात्रैव पृथिव्यां निर्वायात्। एवमेव तस्य पूर्ववद् यावत्
पञ्चानामवरभागीयानां संयोजनानां प्रहाणादुपपद्यपरिनिर्वायी भवति। इयं
चतुर्थी सत्पुरुषगतिः।
“पुनरपरं भिक्षुरेवं प्रतिपन्न इति पूर्ववद् यावदयस्प्रपाटिका उत्प्लुत्य
परीत्ते तृणकाष्ठे निपतेत्, सा तत्र धूममपि कुर्यादर्चिरपि सञ्जनयेत्। सा तत्र
धूममपि कृत्वाऽर्चिरपि सञ्जनय्य तदेवं परीत्तं तृणकाष्ठं दग्ध्वा पर्यादाय निरूपा-
दाना निर्वायात्। एवमेव तस्य पूर्ववद् यावत् पञ्चानामवरभागीयानां संयोज-
नानां प्रहाणादनभिसंस्कारपरिनिर्वायी भवति। इयं पञ्चमी सत्पुरुषगतिः।
“पुनरपरं भिक्षुरेवं प्रतिपन्न इति पूर्ववद् यावदयस्प्रपाटिका उत्प्लुत्य महति
विपुले तृणकाष्ठे निपतेत्, सा तत्र धूममपि कुर्यादर्चिरपि सञ्जनयेत्। सा तत्र
धूममपि कृत्वाऽर्चिरपि सञ्जनय्य तदेव महद् विपुलं तृणकाष्ठं दग्ध्वा पर्यादाय
निरूपादाना परिनिर्वायात्। एवमेव तस्य पूर्ववद् यावत् पञ्चानामवरभागी-
यानां संयोजनानां प्रहाणात् साभिसंस्कारपरिनिर्वायी भवति। इयं षष्ठी
सत्पुरुषगतिः।
१. परिनिर्वाया०—का०। २. मपतितैव—का०।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४१३
अन्ये पुनराहुः—आयुःप्रमाणान्तरे वा देवसमीपान्तरे वा यः क्लेशान् प्रजहाति
सोऽन्तरापरिनिर्वायी। स पुनर्धातुगतो वा परिनिर्वाति, संज्ञागतो वा, वितर्कगतो वा।
तेन त्रिविधो भवतीति। प्रथमो वा$^१$ निकायसभागपरिग्रहं कृत्वा परिनिर्वाति, द्वितीयो
देवसमृद्धिं चानुभूय परिनिर्वाति$^२$, तृतीयो$^३$ धर्मसङ्गीतिमनुप्रविश्य परिनिर्वाति$^२$।
“पुनरपरं भिक्षुरेवं प्रतिपन्न इति पूर्ववद् यावदयस्प्रपाटिका उत्प्लुत्य महति
विपुले तृणकाष्ठे निपतेत्, सा तत्र धूममपि कुर्यादर्च्चिरपि सञ्जनयेत्, सा तत्र
धूममपि कृत्वाच्चिरपि सञ्जनय्य तदेव महद् विपुलं तृणकाष्ठं दग्ध्वा ग्राममपि
दहेद् ग्रामप्रदेशमपि, नगरमपि नगरप्रदेशमपि, जनपदमपि जनपदप्रदेशमपि, कक्ष-
मपि, दावमपि, द्वीपमपि, षण्डमपि दहेत् । ग्राममपि दग्ध्वा यावत् षण्डमपि
दग्ध्वा मार्गे व्यपगम्य उदकान्तं वाऽल्पहरितकं वा पृथिवीप्रदेशमागम्य पर्यादाय
निरुपदाना निर्वायात् । एवमेव तस्य यावत् पञ्चानामवरभागीयानां संयो-
जनानां प्रहाणादूर्ध्वंस्रोता भवति । इयं सप्तमी सत्पुरुषगतिराख्याता ।
“अनुपादाय परिनिर्वाणं कतमत् ? इह भिक्षुरेवं प्रतिपन्न इति पूर्ववद्
यावत् स्युः प्रष्टार इति । तस्यैवम्प्रतिपन्नस्य भिक्ष