अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

३९८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
अन्यत्र सूत्रे सप्त विज्ञानस्थितय उक्ताः, अन्यत्र—
चतस्रः स्थितयः पुनः ।
कतमाश्चतस्रः ? रूपोपगा विज्ञानस्थितिः, वेदनोपगा, संज्ञोपगा,
संस्कारोपगा इति ।
तासां कः स्वभावः ? ता हि यथाक्रमम्—
चत्वारः सास्रवाः स्कन्धाः,
ते पुनः—
स्वभूमावेव,
नान्यत्र भूमौ । किं कारणम् ? प्रतिष्ठा हि स्थितिः । न च विसभाग-
भूमिकेषु स्कन्धेषु विज्ञानं तृष्णावशात् प्रतिष्ठतीति ।
कस्मान्न विज्ञानं विज्ञानस्थितिरुच्यते, यथा सप्तसु विज्ञानस्थितिषु पञ्च
असंज्ञिसत्त्वसंगृहीतेषु बृहत्फलेषु यद्यपीहस्थानां गमनप्रार्थनास्ति, तत्रस्थानां
पृथग्जनानामासंज्ञिकप्रविविक्षा भवति । आर्याणां त्वनभ्रकपुण्यप्रसवेष्वपि
शुद्धावासारूप्यप्रविविक्षा । परिनिर्वातुकामता च शुद्धावासानामपीति न तेषां
तत्रावस्थानबुद्धिः । अतो न ते सत्त्वावासा इत्याचार्यसङ्घभद्रः ।
अन्ये पुनर्व्याचक्षते—के पुनरन्ये, अपाया इति । अपायानामेव वचनाद-
नभ्रकादयः सत्त्वावासा इष्टा आचार्यस्येति । तैर्युक्तिरन्वेष्टव्या । बन्धन-
स्थानवदिति । यथा बन्धनस्थानानि न सत्त्वावासाः, अनिच्छावसनात्;
एवमपाया इति ।
रूपोपगा विज्ञानस्थितिरिति । विज्ञानं तिष्ठत्यस्यामिति विज्ञानस्थितिः ।
उपगच्छतीति उपगा । विज्ञानस्य समीपचारणी इत्यर्थः । रूपं च तदुपगा
च सा रूपोपगा । एवं यावत् संस्काराश्च ते उपगा च संस्कारोपगेति ।
भगवद्विशेषस्तु व्याचष्टे—रूपोपगा विज्ञानस्थितिर्यावत् संस्कारोपगेति ।
सौत्रान्तिकानां नयेनोच्यते । तत्र विज्ञानस्थितिर्भवसन्तत्यनुच्छेदः, रूपमुपगमस्या
विज्ञानस्थितेः सेयं रूपोपगा, उपगमिति उपगम्यते तदात्मीयत इति । एवं
यावत् संस्कारा उपगा अस्या विज्ञानस्थितेः सेयं संस्कारोपगा । अथवा तृष्णा
स्थितिः, तिष्ठत्यनया विज्ञानं पुनर्भवसन्तत्यनुच्छेदादिति कृत्वा, विज्ञानस्य
स्थितिर्विज्ञानस्थितिः । सा रूपमुपगच्छतीति तदभिष्वङ्गत इति रूपोपगा ।
एवं यावत् संस्कारोपगा । वैभाषिकाणां पुनर्नयेन कारकार्थो न शक्यते योज-
यितुमिति दूषयति ।