अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

३९६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
"रूपिणः सन्ति सत्त्वा एकत्वकाया एकत्वसंज्ञिनः, तद्यथा-देवाः शुभ-
कृत्स्नाः । इयं चतुर्थी विज्ञानस्थितिः।"
तत्राभिन्नवर्णसंस्थानलिङ्गत्वादेकत्वकायाः । एकत्वसंज्ञिनः सुखसंज्ञित्वात् ।
तत्र प्रथमे ध्याने क्लिष्टया संज्ञया एकत्वसंज्ञिनः, द्वितीये कुशलया
संज्ञया नानात्वसंज्ञिनः, तृतीये विपाकजया संज्ञया एकत्वसंज्ञिनः ।
आरूप्यास्त्रयो यथासूत्रमिति । एताः सप्त विज्ञानस्थितयः ।
काऽत्र विज्ञानस्थितिः ? तत्प्रतिसंयुक्ताः पञ्च स्कन्धाश्चत्वारश्च
यथायोगम् ।
शेषं कस्मान्न विज्ञानस्थितिः ? यस्मात् -
शेषं तत्परिभेदवत् ।
किं पुनः शेषम् ? दुर्गतयः, चतुर्थं ध्यानम्, भवाग्रं च ।
अत्र हि विज्ञानपरिभेदाः सन्ति, अत एव न विज्ञानस्थितिः ।
कः पुनः परिभेदः, येन विज्ञानं परिभिद्यते ? तत्रापायेषु दुःखा वेदना,
प्रथमे ध्याने क्लिष्टया संज्ञयेति । शीलव्रतपरामर्शसम्प्रयुक्तया, अकारणे
कारणाभिनिविष्टत्वात् । द्वितीये कुशलया संज्ञयेति । सामन्तकभौलसंगृहीत-
त्वात् । तृतीये विपाकजया संज्ञयेति । विपाकजसुखसम्प्रयोगात् ।
आरूप्यास्त्रयो यथासूत्रमिति । "अरूपिणः सन्ति सत्त्वा ये सर्वशो रूपसंज्ञानां
समतिक्रमादनन्तमाकाशमित्याकाशानन्त्यायतनमुपसम्पद्य विहरन्ति, तद्यथा-
देवा आकाशानन्त्यायतनोपगाः । इयं पञ्चमी विज्ञानस्थितिः। अरूपिणः सन्ति
सत्त्वा ये सर्वश आकाशानन्त्यायतनं समतिक्रम्यानन्त्यं विज्ञानमिति विज्ञाना-
नन्त्यायतनमुपसम्पद्य विहरन्ति, तद्यथा-विज्ञानानन्त्यायतनोपगा देवाः । इयं
षष्ठी विज्ञानस्थितिः । अरूपिणः सन्ति सत्त्वा ये सर्वशो विज्ञानानन्त्यायतनं
समतिक्रम्य नास्ति किञ्चिदित्याकिञ्चन्यायतनमुपसम्पद्य विहरन्ति, तद्यथा-
आकिञ्चन्यायतनोपगाः देवाः । इयं सप्तमी विज्ञानस्थितिः" ( )
इति ।
पञ्चस्कन्धाश्चत्वारश्च यथायोगमिति । आकाशानन्त्यायतनादित्रयप्रतिसंयुक्ता-
श्चतुःस्कन्धाः, अन्यप्रतिसंयुक्ताः पञ्चस्कन्धाः ।
"शेषं तत्परिभेदवद्" इति । परिभिद्यतेऽनेनेति परिभेदः, तस्य विज्ञानस्य
परिभेदस्तत्परिभेदः, सोऽस्मिन् विद्यत इति तत्परिभेदवत् । शेषं दुर्गत्यादि ।