अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

३९४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
पूर्वनिवासमन्वस्मार्षुः', लब्धायां च^२ कथं महाब्रह्मालम्बनां शीलव्रतपरामर्शदृष्टिं
निविष्टाः ?
अन्तराभवस्था अद्राक्षुरित्यपरे ।
तत्रापि न दीर्घमध्वानमवस्थातुं सम्भवः; प्रतिबन्धाभावादिति ।
कथं तेषामियं^३ बुद्धिर्भवति स्म—"इमं वयं सत्त्वमद्राक्ष्म दीर्घायुषं
दीर्घमध्वानं तिष्ठन्तम्” इति ?
तस्मात्तत्रस्था एव ते तस्य पूर्ववृत्तान्तं समनुस्मरन्त एव दीर्घमध्वानं
तिष्ठन्तं दृष्टवन्तः, दृष्ट्वा च पश्चाद् 'अद्राक्ष्म' इत्येषां बभूव ।
“रूपिणः सन्ति सत्त्वा एकत्वकाया नानात्वसंज्ञिनः, तद्यथा देवा आभास्वराः ।
इयं तृतीया विज्ञानास्थितिः ।”
प्रथमध्यानभूमिकेन चित्तेन, तदविषयत्वात् । न द्वितीयध्यानभूमिकेन, तस्या-
लब्धत्वात् । पुनर्लब्धमिति चेत् ? अत आह—लब्धायां चेति विस्तरः ।
शीलव्रतपरामर्शदृष्टिर्महाब्रह्मालम्बना प्रथमध्यानभूमिकेव युज्यते । सा च
द्वितीयध्यानलाभात् प्रहीणा न समुदाचरति । द्वितीय ध्यानभूमिकेति चेत् ? न;
अधरालम्बनत्वायोगात् । न ह्यधरभूम्यालम्बनः कश्चिदपि क्लेश इष्यते ।
अन्तराभवस्था अद्राक्षुरिति । अन्तराभवस्थास्ते तं महाब्रह्माणं दृष्ट्वैवमृचुः-
इमं वयं सत्त्वमद्राक्ष्मेति । अयमपि पक्षो न घटते । तथा हि—तत्राप्यन्तराभावे
दीर्घमध्वानमवस्थातुं न सम्भवः, ह्युपपत्तौ प्रतिबन्धाभावात्, शुक्रशोणितानपेक्षत्वात् ।
तेषां कथं भवतीयं बुद्धिरिमं वयं सत्त्वमद्राक्ष्म दीर्घायुषं दीर्घमध्वानं तिष्ठन्तमिति ।
दीर्घाध्वावस्थानावबोधो न प्राप्नोतीत्यर्थः ।
तस्मात्तत्रस्था एवेति विस्तरः । प्रथमध्यानभूमिष्ठा एव तस्य महाब्रह्मणः
पूर्ववृत्तान्तं समनुस्मरन्तः । उत्पद्यमानावस्थायामेव ते तं महाब्रह्माणं पूर्वोत्पन्नं
दीर्घमध्वानं तिष्ठन्तं दृष्टवन्तः, दृष्ट्वा च पश्चात् उत्तरकालमद्राक्ष्मेत्येषां बभूव ।
बुद्धिरिति वाक्यशेषः । एवं तु सतीदमपरिहृतं भवेत् । अस्य च सत्त्वस्यैवं चेतः-
प्रणिधिः—वयं चोपपन्ना इति । उपपत्तिप्रतिलम्भिकेन प्रथमध्यानभूमिकेन तस्य
महाब्रह्मण एवं चेतः प्रणिधिमन्वस्मार्षुः; समानभूमिकत्वादित्यदोष एव ।
उत्सत्काशं श्रवणाद्वा ।
. १. ०मास्माषुः—का० । २. वा—का० ।
३. मेवं—का० ।