अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४११
गंधर्वः प्रत्युपस्थितः, क्षत्रियो वाऽसौ ब्राह्मणो वा वैश्यो वा शूद्रो वा ।
यदि वा पूर्वस्या दिश आगतः, यदि वा दक्षिणस्याः, पश्चिमायाः, उत्तरस्याः”
( ) इति । न हि स्कन्धभेदस्यागमनं युज्यते ?
अथैतदपि न पठ्यते ।
इतस्तर्हि—
पञ्चोक्तेः,
“पञ्चानागामिनः” इत्युक्तं भगवता । अन्तरापरिनिर्वायी, उपपद्यपरि-
निर्वायी, अनभिसंस्कारपरिनिर्वायी, साभिसंस्कारपरिनिर्वायी, ऊर्ध्वस्रोताश्चेति ।
असत्यन्तराभवे कथमन्तरापरिनिर्वायी नाम स्यात् !
अन्तरा नाम देवाः सन्तीत्येके । उपपद्यादयोऽपि हि नाम देवा एवं
सति प्रसज्यन्ते । तस्मान्नेयं कल्पना साध्वी ।
इतश्च—
गतिसूत्रतः ॥ १२ ॥
“सप्त सत्पुरुषगतयः” ( ) इत्यत्र सूत्रे अन्तरापरि-
निर्वायिणस्त्रय उक्ताः—काल-देश-प्रकर्षभेदेन । तद्यथा—परीत्तः शकलिकामि-
पञ्चानागामिनः सप्त सत्पुरुषगतयः पुद्गलनिर्देशकोशस्थाने वक्ष्यन्ते ।
उपपद्यादयोऽपीति । उपपद्या नाम ते देवा इत्येवमादयः सम्प्रसज्यन्ते ।
सप्त सत्पुरुषगतय इति । एत एव पञ्चान्तरापरानिर्वायिणं त्रिधा भित्त्वा
सप्त भवन्ति । तेनाह—अन्तरापरिनिर्वायिणस्त्रय उक्ताः । कालदेशप्रकर्षभेदेनेति ।
कालप्रकर्षभेदेन, देशप्रकर्षभेदेन च यथायोगम् ।
सूत्रं चात्र पठ्यते—“श्रावस्त्यां निदानम् । तत्र भगवान् भिक्षूनामन्त्रयते
स्म । सप्त वोऽहं भिक्षवः सत्पुरुषगतीर्देशयिष्याम्यनुपादाय च परिनिर्वाणम्, ।
तच्छृणुत, साधु च सुष्ठु च मनसिकुरुत, भाषिष्ये । सप्त सत्पुरुषगतयः ।
कतमा ? इह भिक्षुरेवं प्रतिपन्नो भवति—नो च स्यां नो च मे स्यात् न
भविष्यामि न मे भविष्यति यदस्ति यद् भूतं तत् प्रजाहामीत्युपेक्षां प्रतिलभते ।
स भवेऽस्मिन्न रज्यते, स भवेऽस्मिन्न सज्यते ।
“अथोत्तरं पदं शान्तं प्रज्ञया प्रतिविध्यति । तच्चानेन पदं कायेन साक्षा-
त्कृतं भवति । एवं प्रतिपन्नस्य भिक्षोः का गतिः स्यात्, कोपपत्तिः, कोऽभि-
सम्पराय इति स्युः प्रष्टारः । तद् यथा भिक्षवः परीत्तशकलिकाग्निरभिनिर्वर्तमान
अभि० को० २ : ३