अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

४०० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
तस्माच्चतसृषु विज्ञानस्थितिषु—
केवलं ॥ ७ ॥
विज्ञानं न स्थितिः प्रोक्ता,
अपि च क्षेत्रभावेन भगवता चतस्रो विज्ञानस्थितयो देशिताः, बीज-
भावेन च सोपादानं विज्ञानं कृत्स्नमेवेति । न पुनर्बीजं बीजस्य क्षेत्रभावेन
व्यवस्थापयाम्बभूवेत्यभिप्रायं परिकल्पयामास । ये च १ धर्माः सहवर्त्तिनो विज्ञा-
नस्य, तेऽस्य क्षेत्रभावेन साधीयांसो भवन्तीति त एवास्य स्थितय उक्ताः ॥
अथ कथं सप्तभिर्विज्ञानस्थितिभिश्चतस्रो विज्ञानस्थितयः संगृहीताः, चतसृ-
भिर्वा सप्त ? नैव हि सप्तभिश्चतस्रः, नापि चतसृभिः सप्त ।
चतुष्कोटि तु संग्रहे ।
संग्रहे विचार्यमाणे चतुष्कोटिकं वेदितव्यम्—स्यात् सप्तभिः संगृहीतं न
देशनायामभिप्रीयते । प्रत्येकं त्वेकमेकं स्कन्धं प्रति । यथा रूपादयो विज्ञानस्य
संक्लेशा भवन्ति; आश्रयसम्प्रयोगसहभूभावेनोपगतत्वात् । नैवम् केवलम् ।
पृथग् । विज्ञानम् । किम् ? संक्लेशाय भवतीत्यधिकृतम् । कस्मात् ? युगपदा-
श्रयत्वाद्ययोगात् । तस्माच्चतुर्विज्ञानस्थितिदेशनायाम् “केवलम् पृथग् विज्ञानं न
स्थितिः प्रोक्तम् ।”
तथा विनेयजनापेक्षया ह्येकत्र सूत्रे अन्यथा विज्ञानस्थितिरुक्ता, अन्यत्र
चान्यथेति, अत आह—अपि च क्षेत्रभावेनेति विस्तरः । विज्ञानस्य क्षेत्रभावेन
चतस्रो विज्ञानस्थितयो रूपवेदनासंज्ञासंस्कारस्वभावा देशिताः । विज्ञानं बीज-
भावेन वपनीयरूपेण सोपादानम् । स्वभूमिकया तृष्णया सतृष्णम् । कृत्स्नमेव
सन्तानगतं देशितमिति । न पुनर्बीजं बीजस्य क्षेत्रभावेन व्यवस्थापयाम्बभूव
भगवान् । नहि लोके बीजं क्षेत्रभावेन व्यवस्थाप्यते । ये च धर्मा इति विस्तरः ।
ये च धर्मा विज्ञानस्य सहवर्त्तिनो रूपादयः, त एव क्षेत्रभावेन साधुतरा
भवन्ति । सहवर्त्ति हि बीजस्य क्षेत्रं लोके दृश्यते । विज्ञानं तु विज्ञानेन सह न
वर्त्तते; युगपद् अभावात् । अतीतानागतास्तर्हि रूपादयो न विज्ञानस्थितयः
प्राप्नुवन्ति ? तेऽप्यतीतानागता यथास्वमतीनागतानां विज्ञानानां स्थितयो
भवन्ति । तस्मात् स्वभूमौ सर्वं एव सास्रवा रूपादयो विज्ञानस्थितयो
भवन्तीत्यवगन्तव्यम् ।
१. का० पुस्तके नास्ति ।