अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४०५
कोऽयमन्तराभवो नाम !
मृत्युपपत्तिभवयोरन्तरा भवतीह यः ।
मरणभवस्योपपत्तिभवस्य चान्तरा य आत्मभावोऽभिनिर्वर्तते देशान्तरो-
पपत्तिसम्प्राप्तये, सोऽन्तराभव इत्युच्यते; गत्योरन्तरालत्वात्¹ ।
कथमयं जातश्च नाम न चोपपन्नो भवति :
गम्यदेशानुपेतत्वान्नोपपन्नोऽन्तराभवः ॥ १० ॥
उपपत्तिगतो हि 'उपपन्नः' इत्युच्यते; पदेर्गत्यर्थत्वात् । न चायं गम्यदेश-
मुपगतोऽन्तराभवः, तस्मान्नोपपन्नः ॥ १० ॥
कः पुनरसौ देशो गन्तव्यः ? यत्राक्षिप्तस्य विपाकस्याभिव्यक्तिः, समाप्तिश्च ।
विच्छिन्न एवोपपत्तिभवो मरणभवात् सम्भवतीति निकायान्तरीयाः ।
तदेतन्नेष्यते । किं कारणम् ? युक्तितश्च, आगमतश्च ॥ १० ॥
तत्र तावत् युक्तिं निश्चित्योच्यते—
व्रीहिसन्तानसाधर्म्यादविच्छिन्नभवोद्भवः ।
गत्योरन्तरालत्वात् । ननु चाव्याकृतेव गतिरिष्यते, उपपत्तिभवश्चैकान्तेन
क्लिष्टः, मरणभवोऽपि कदाचित् कुशलः क्लिष्टो वा भवति न गतिः, कथं
तयोर्ग[तिशब्दमा]रोप्य गत्यन्तरालत्वादित्युच्यते ? नैष दोषः; मरणोपपत्ति-
भवयोरनिवृताव्याकृतानां निकायसभागजीवितेन्द्रियजात्यादीनां गतिस्वभा-
वानां तत्काले विद्यमानत्वात् । कामरूपधात्वोश्च कायेन्द्रियस्याप्यवश्यम्भा-
वात् । न चोपपत्तिजन्ममरणभवोऽवश्यं क्लिष्टो नाप्यवश्यं कुशलः । तस्मात्तेषु
गतिशब्दमारोप्य गत्यन्तरालत्वादित्युक्तम् । पदेर्गत्यर्थत्वादिति । “पद गतो”
( मा० धा० ४.६०) इति पठ्यते, तेनोपपन्नशब्दस्योपगतार्थं दर्शयति ।
“नोपपन्नोऽन्तराभवः” । किं तर्हि ? उपपद्यमान इति । अभिव्यक्तिः समाप्तिश्चेति ।
आक्षेपकेण कर्मणा निकायसभागस्याभिव्यक्तिः, परिपूरकैः परिसमाप्तिः; सर्व-
स्मिन् जन्मनि कर्मद्वयस्य व्यापारात्, “एकं जन्माक्षिप्रत्येक मनेकं परिपूरकम्”
( अभि० ४.९५ ) इति वचनात् । अथवा—यत्र देशे आक्षिप्तस्य कर्मणा
नामरूपस्य विपाकस्य प्रादुर्भावोऽभिव्यक्तिः, षडायतनपूरितश्च समाप्तिः, स
देशोऽवगन्तव्यः ॥ १० ॥
“व्रीहिसन्तानसाधर्म्यात्” इति विस्तरः । संबध्नंस्तानः सन्तानः, व्रीहेः
१. गत्यन्तरा०—का० ।