अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

३७४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
वचरस्य चानिवृताव्याकृतस्य; धातुप्रत्यागमनात्। आरूप्यावचरस्य क्लिष्टस्य
शैक्षस्य च परिहाणितः।
आरूप्यावचरे तु क्लिष्टे द्वयोर्लाभः। परिहाणितस्तस्यैव क्लिष्टस्य
शैक्षस्य च।
शुभे।
त्रयाणां रूपजे
रूपावचरे कुशले त्रयाणां चित्तानां लाभः, तस्यैव कुशलस्य कामरूपा-
वचरयोश्चानिवृताव्याकृतयोः।
शैक्षे चतुर्णां
तस्यैव शैक्षस्य कामरूपावचरयोश्चानिवृताव्याकृतयोराप्यावचरस्य च
कुशलस्य। आर्यमार्गेण कामरूपधातुवैराग्ये।
रूपावचरान्तराभवप्रतिसन्धिश्चित्तेऽवश्यं क्लिष्टे रूपावचराणां त्रयाणां
कुशलस्योपपत्तिप्रतिलम्भिकस्य क्लिष्टस्यानिवृताव्याकृतस्य च निर्माणचित्त-
स्याग्रजप्राप्तिसद्भावात्। कामावचरस्य चानिवृताव्याकृतस्य निर्माणचित्तस्यैव।
आरूप्यावचरस्य क्लिष्टस्य शैक्षस्य च लाभः। परिहाणितो रूपावचरेण चित्ते-
नार्हत्त्वात् परिहीयमाणस्य तदसमन्वागतस्य।
एवं रूपावचरेऽपि क्लिष्टे षष्णां लाभ उक्तः।
आरूप्यावचरे तु क्लिष्टे द्वयोर्लाभस्ताभ्यामसमन्वागतस्य। परिहाणित
आरूप्यावचरेण चित्तेनार्हत्त्वात् परिहीयमाणस्यैव क्लिष्टस्य यस्यैकदेशः
सम्मुखीभूतः शैक्षस्य चेति।
“रूपावचरे कुशले त्रयाणाम्” इति। कुशल इति जातिनिर्देशः। कुशले
कस्मिंश्चिद् रूपावचरे त्रयाणां लाभः सम्भवः। कथम् ? आद्ये तावद् रूपावचरे
कुशले चित्ते सम्मुखीभूते तस्यैव कुशलस्य रूपावचरस्य लाभस्तेनासमन्वा-
गतस्य। मौलध्यानसंगृहीते तु कुशले चित्ते सम्मुखीभूते कामावचररूपावचर-
योरनिवृताव्याकृतयोर्निर्माणचित्तयोर्लाभस्ताभ्यामसमन्वागतस्य। इत्येवं कुशले
रूपावचरे चित्ते सम्मुखीभूते त्रयाणां लाभ इत्युच्यते, न तु युगपल्लाभ इति।
“शैक्षे चतुर्णाम्” इति। शैक्षे चित्ते सम्मुखीभूते दुःखे धर्म ज्ञानक्षान्तिचित्ते
तस्यैव शैक्षस्य दुःखधर्मज्ञानक्षान्तिकलापस्वभावस्य लाभस्तेनासमन्वागतस्य।
कामरूपावचरयोश्चानिवृताव्याकृतयोराप्यावचरस्य च कुशलस्य। कस्मिन् कलापे?
इत्याह—आर्यमार्गेण कामरूपवैराग्ये। कथमिति ? यदा अयमनागम्यभूमिकेनार्य-

मार्गेण कामवैराग्यं करोति, तदा नवविमुक्तिमार्गसंगृहीते शैक्षे चित्ते सम्मुखीभूते
कामारूपावचरयोरनिवृताव्याकृतयोर्निर्माणचित्तयोर्लाभस्ताभ्यामसमन्वागत -
स्य । यदा तु षड्भूमिकानामार्यमार्गाणामन्यतमेन रूपवैराग्यं करोति, तदाद्य-
प्रकारचित्ते शैक्षे सम्मुखीभूतेऽतीतानागतप्राप्तिन्यायेन। रूपावचरस्य कुशलस्य
लाभस्तेनासमन्वागतस्य । आर्यमार्गग्रहणं सास्रवचित्तनिरासार्थम् । शैक्षे चित्ते
सम्भूतेऽयं लाभो वर्ण्यते ।
अत्राचार्यगुणमतिर्व्याचष्टे—
“शैक्षे चतुर्णाम्” । तस्यैव शैक्षस्य कामरूपावचरयोश्चानिवृताव्याकृतयो-
रारूप्यावचरस्य च कुशलस्येति । कथम् ? इत्यतो ब्रवीति—आर्यमार्गेण
कामरूपवैराग्ये । यदा अयमनागम्यभूमिकेनार्यमार्गेण कामधातुवैराग्यं करोति,
तदा यो नवमो विमुक्तिमार्गस्तस्मिन् मौलध्यानभूमिकमपूर्वं शैक्षं लभत
इति शैक्षस्य लाभ उच्यते । कामरूपावचरयोरनिवृताव्याकृतयोर्निर्माण-
चित्तयोरेव तस्मिन् लाभः । षड्भूमिकेन त्वार्यमार्गेण कामरूपवैराग्ये । यो
नवमो विमुक्तिमार्गस्तस्मिन्नारूप्यावचरं कुशलं प्रतिलभत इति ।
तच्छिष्योऽप्याचार्यवसुमित्रस्तमेवार्थं तेन वाक्येन तैरेव पदव्यञ्जनैर्लिखति ।
तदेतदयुक्तं व्याख्यानम्; न ह्येवमेकवाक्येन व्याख्यातार्थो घटते, वाक्य-
भेदेन घटते । ‘तस्यैव शैक्षस्य लाभः’ इत्येतदेकं वाक्यम्, ‘कामरूपावचरयोश्च
यावत् कामरूपधातुवैराग्ये’ इत्यपरं वाक्यम् । आर्यमार्गेण कामरूपधातुवैराग्य
इत्येतेन विशेषेण तस्यैव शैक्षस्येत्येतत् पूर्वार्द्धं न विशेष्यम्; वाक्यान्तरत्वात् ।
अतद्धतो ह्ययं चित्तलाभो वर्ण्यते; “चित्तलाभो ह्यतद्धतः” ( अभि० को० २.७३ )
इति वचनात् । कथम् ? नवमे विमुक्तिमार्गे शैक्षचित्तवतः पुद्गलस्य शैक्षचित्त-
लाभो व्यवस्थाप्यते । ननु चोक्तम्—मौलध्यानभूमिकपूर्वकं शैक्षं लभ्यत इति ?
न; अतिप्रसङ्गात् । रूपावचरमपि कुशलं चित्तं मौलध्यानभूमिकमपूर्वं प्रति-
लभ्यत इति तस्यापि लाभ इति प्रसज्येत ।
आचार्यवसुमित्र आह—शैक्षचित्तस्थितस्य कामधातुवैराग्ये कुशल-
मूष्मगतावस्थायामेव रूपावचरं नियामावक्रान्तौ लब्धमिति कृत्वा न
गण्यत इति ।
तदयुक्तम्; शैक्षस्याप्यगणनाप्राप्तेः । शैक्षमपि हि दर्शनमार्गावस्थायां लब्ध-
मिति न भवता तथा स्थापयितव्यमिति प्राप्नोति । अतश्चेदमपव्याख्यानमिति
निश्चीयते । यस्मादाचार्येणैव मिश्रश्लोकव्याख्यान एवं लिखितम्—शैक्षस्या-
शैक्षस्य च नियामावक्रान्त्यर्हत्त्वयोरिति ।

३७६ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय -
तस्य शेषिते ॥ ७३ ।
शेषं कृतं शेषितम् । यत्र चित्ते लाभो न व्याख्यातः, तत्र तस्यैव लाभो
द्रष्टव्यः, नान्येषाम्¹ ।
अन्ये पुनरभेदेनाहुः—
“क्लिष्टे चित्ते नवानां हि लाभ इत्युच्यते बुधैः ।
षष्णां तु कुशले चित्ते तस्यैवाव्याकृते खलु ॥”
शेषं कृतं शेषितम् इति । प्रातिपदिकधातुरूपमेतदिति दर्शयति । यत्र चित्ते
लाभो न व्याख्यातस्तत्र तस्यैव लाभ इति । कथं कृत्वा ? कामावचरे तावत्
कुशलचित्त इयतां चित्तानां लाभ इति न व्याख्यातः, तत्र तस्यैव लाभो
नान्येषाम् । तद्यथा सम्यग्दृष्ट्या कुशलमूलप्रतिसन्धाने कामावचरे कुशले चित्ते
सम्मुखीभूते तस्यैव कुशलस्य चित्तस्य लाभस्तेनासमन्वागतस्य । नान्येषां क्लि-
ष्टानां त्रैधातुकानापि; पूर्वप्रतिलब्धत्वात् । न कामावचरस्यानिवृताव्याकृतस्य;
विपाकजादीनां सहजप्राप्तिकत्वात् । निर्माणचित्तस्य प्राप्त्यभावात् । न रूपा-
रूप्यावचराणां कुशलादीनां शैक्षाशैक्षयोश्च प्राप्त्यभावात् । अनिवृताव्याकृतेऽपि
कामावचरे चित्ते लाभो न व्याख्यातः । तत्र तस्यैव लाभस्तेनासमन्वागतस्य;
“अव्याकृताप्तिः सहजा” (अभि०को०२.३८) इति कृत्वा । नान्येषां कुशलादीनां
पूर्वप्रतिलब्धत्वात् । तथैव केषाञ्चित् प्राप्त्यभावाच्च । निर्माणचित्ते तु सम्मुखी-
भूते न कस्यचिल्लाभ इति न वक्तव्यम् । यत्र हि क्लिष्टेऽन्यत्र वा कस्यचि-
ल्लाभो नास्ति, न तदुच्यते । क्लिष्ट एव हि त्रैधातुके षष्णां यावद् द्वयो-
र्लाभो न त्ववश्यमित्यवधारणम्, रूपावचरेऽप्यनिवृताव्याकृते सम्मुखीभूते
तस्यैव लाभः, नान्येषाम् । पूर्ववद् वक्तव्यम् । तथारूप्यावचरे आकाशानन्त्या-
यतनसामन्तकाष्टप्रकारसंगृहीते कुशलचित्ते सम्मुखीभूते तस्यैव लाभस्तेनासम-
न्वागतस्य । नान्येषां केषाञ्चित्; पूर्वप्रतिलब्धत्वात्, केषाञ्चित् प्राप्त्यभावात् ।
एवमनिवृताव्याकृते शैक्षे च ।
अन्ये पुनरभेदेनाहुरिति । के ? मिश्रककाराः । अभेदेनेति त्रैधातुकानां
क्लिष्टादीनामपृथक्करणात् ।
“षष्णां तु कुशले चित्ते” इति यदुक्तं तन्न्यूनं लक्षणम् । कुशलं हि त्रैधातुकं
सास्त्रवमनास्रवं च ।
१. नान्यस्य—का० ।

Wait, does it have an 'े' matra on 'त्त'?
Look at line 1: "कुशले चित्त इति वक्तव्यम् ।"
Wait! There is NO 'े' on 'चित्त'! It is literally "चित्त इति" (sandhi: चित्ते + इति -> चित्त इति, where e drops before i in arsha/classical hiatus, or just printed without e).
Wait, look at line 5:
"तत्र सप्तानां कुशले चित्ते इति वक्तव्यं न षण्णामिति तद्दर्शयन्नाह—कामाव-"
Here in line 5, it DOES have 'े': "चित्ते इति"!
In line 1, it says: "चित्त इति"!

Wait, let's check line 10:
"यदाकाशानन्त्यायतन-"
Wait, is it यदाकाश or यदाकाश?
'य', 'द', 'ा', 'क', 'ा', 'श', 'ा', 'न', 'न', '्' 'त', '्' 'य', 'ा', 'य', 'त', 'न'
Wait: 'यदा' + 'आकाश...' = 'यदाकाश...'!
Yes: "यदाकाशानन्त्यायतन-"

Let's check line 12:
"धर्मज्ञानक्षान्तिकलापस्य लाभः ।"
Wait, line 12 ends with:
"तदा शै

३७८ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रियनिर्देशः
संग्रहश्लोकः—
उपपत्ति-समापत्ति-वैराग्य-परिहाणिषु ।
कुशलप्रतिसन्धौ च चित्तलाभो ह्यतद्वतः ॥ इति ॥ ७३ ॥
समाप्तः प्रत्ययप्रसङ्गः ॥
अभिधर्मकोशभाष्ये इन्द्रियनिर्देशो नाम
द्वितीयं कोशस्थानं समाप्तमिति¹
संग्रहश्लोक इति । सर्वम्—"उपपत्तौ" धातूपपन्नादिति वचनात् ।
"समापत्तौ" तस्यैव कुशलस्यैवमादिवचनात् ततस्त्यसमाधिलाभत इति
वचनात् । "वैराग्ये" कामरूपधातुवैराग्य इति वचनात् । "परिहाणौ" परि-
हाणित इति वचनात् । "कुशलप्रतिसन्धौ च" इति विचिकित्सया सम्यग्दृष्ट्या
च कुशलमूलप्रतिसन्धानादिति वचनात् । "चित्तलाभः" चित्तप्रतिलम्भः ।
"ह्यतद्वतः" पुद्गलस्य तैरसमन्वागतस्येति वचनादिति ॥ ७३ ॥
आचार्ययशोमित्रकृतायामभिधर्मकोशव्याख्यायाम्
इन्द्रियनिर्देशो नाम
द्वितीयं कोशस्थानं समाप्तम्
१. ०श्लोलामावाकस्य—का० ।

तृतीयं कोशस्थानम्
( लोकनिर्देशः )
इदमीदानीं वक्तव्यम् - कामरूपारूप्यधातुनैयम्येन१ चित्तादीनां कृतो
निर्देशः, तत्र कतमे ते कामरूपारूप्यधातव इति ? उच्यते—
नरकप्रेततिर्यञ्चो मनुष्याः षड् दिवौकसः ।
कामधातुः,
स्फुटार्थाव्याख्यायां
तृतीयं कोशस्थानम्
इदमीदानीं वक्तव्यमिति । द्वितीयस्य तृतीयस्य च कोशस्थानस्य सम्बन्ध-
प्रदर्शनार्थमिदमुक्तम् । चित्तादीनां कृतो निर्देश इति ।
नियमस्य भावो नैयम्यम्, नियम एव वा नैयम्यम्, तेन चित्तादीनां कृतो
निर्देशः;
“कुशलाकुशलं कामे निवृत्तानिवृत्तं मनः ।
रूपारूप्येष्वकुशलादन्यत्र” ( अभि० को० २.६७ ) इति वचनात् ।
आदिशब्देन चैत्तादीनां ग्रहणम्;
“यदवितर्कविचारत्वात् कुशले कामचेतसि ।
कौकृत्यमिद्धाकुशलानान्ये ध्याने न सन्त्यतः ॥ ( अभि० २.२८ )
“ध्यानान्तरे वितर्कश्च ' ( अभि० २.३१ )
इति वचनात् ।
इन्द्रियाणां कामादिनैयम्येन कृतो निर्देशः;
“कामाप्तममलं हित्वा रूपाप्तं स्त्रीपुमिन्द्रिये ।
दुःखे च हित्वा रूपाप्तं सुखं चापोह्य रूपि च ॥” ( अभि० २.१२ )
इति वचनात् ।
तेन कामरूपादिधातवोऽन्तर्लक्षणा — इत्यतः पृच्छति—तत्र कतमे ते
कामरूपारूप्यधातव इति । अत इदमुच्यते—“नरकप्रेततिर्यञ्चः” इति ।
१. रूप्यनैयम्येन—का० ।

३८० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
चतस्रो गतयः; षड्¹ देवनिकायाः, तद्यथा—चातुर्महाराजिकाः²,
त्रयस्त्रिंशाः³, यामाः, तुषिताः, निर्माणरतयः, परनिर्मितवशवर्तिनश्च—इत्येष
कामधातुः सह भाजनलोकेन ।
स एष कति स्थानानीति ? आह—
स नरकद्वीपभेदेन विंशतिः ॥ १ ॥
'स्थानानि' इति वाक्यशेषः सम्बध्यते । अष्टौ महानरकाः—सञ्जीवः,
विस्तरः—चतस्रो गतय इति । नरकप्रेततिर्यङ्मनुष्यगतयश्चतस्रः साकल्येन
कामधातावन्तर्गताः, देवगतिस्तु न साकल्येन । किं तर्हि ? षड् देवनिकाया
इति दर्शयति । तत्र नीयन्त इति "नृ नये" (मा० धा० ९.२६), न रञ्जयन्तीति
रञ्जेः (१.७२१) । नरेरिति "री गतिरेषणयोः" (मा० धा० ९.३२) इत्यस्य
प्रतिषेधपूर्वस्य रूपम्। नीयन्तेऽस्मिन् सत्त्वा अपुण्येनेति नरकाः। न रञ्जयन्त इति
नरका इत्यपरे । नरेरासादनार्थस्यैतद्रूपम् । रञ्जयन्ति प्रावन्ति नास्पृहयन्ति
त्राणमिति नरका इत्याचार्यसङ्घभद्रः । भृशमितोऽपुनरावृत्तेरिताः प्रेताः,
पिपासया परीता इत्यपरे । तिर्यग्गमनात् तिर्यञ्चः । मनस उद्भूतत्वा-
न्मनुष्याः । मनोरपत्या इति लौकिकाः । द्यौरौको येषामिति "दिवौकसः" ।
"कामप्रभावितो धातुः कामधातुः" (अभि० को० भा० ३ ३) इति
वक्ष्यति । चत्वारो महाराजानो लोकपालाः—विरूढकः, विरूपाक्षः, धृत-
राष्ट्रः, वैश्रवणश्च, तेषु भवाः चातुर्महाराजिकाः । तन्मध्यगता इत्यर्थः ।
तद् यथा देवेषूपपद्यते, देवमध्ये उत्पद्यत इत्यर्थः । चतुर्महाराजस्थाने भवाश्चा-
तुर्महाराजिकाः, मध्यमपदलोपो गोरथवदित्यपरे । सकृत्सुकृतैरत्रोपपद्यन्त इति
त्रयस्त्रिंशाः । समानपुण्यैरित्यर्थः । अष्टौ वसवः, द्वावश्विनौ, एकादश रुद्राः
द्वादशादित्या इति तावत् प्रमुखत्वात् त्रयस्त्रिंशा इति लौकिकाः । तदनुसारेण
प्रवचनेऽपि तथा नामव्यवहार इत्यपरे । दुःखाद् याताः पुण्येन नेति यामाः ।
दुःखानि वा यामयन्तीति यामाः । तुषा तुष्ट्या इताः, तुषो वा विद्यन्ते
एषामिति तुषिताः । स्वयं कृते निर्माणे रतिरेषामिति निर्माणरतयः । पर-
निर्मितान् भोगान् वशे वर्त्तयितुं शीलमेषामिति परनिर्मितवशवर्तिनः ।
स्थानानीति वाक्यशेष इति । यानि विंशतिस्थानानि स कामधातुः । यदि
तु विंशतिस्थानः “विंशतिः” इति उत्तरपदलोपः क्रियेत, तद्यथा—पीततोया
अश्वाः पीता इति, सुतरां श्लिष्यति । सञ्जीवः, यत्र सत्त्वान् म्रियमाणान्
१. षट् च—का० । २. चातुर्महाराजकायिकाः—का० ।
३. त्रायस्त्रिंशाः—का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ३८१
कालसूत्रः, सङ्घातः, रौरवः, महारौरवः, तपनः, प्रतापनः, अवीचिश्चेति; चत्वारो
द्वीपाः—जम्बूद्वीपः, पूर्वविदेहः, अवरगोदानीयः, उत्तरकुरुश्च; षट् चानन्तरोक्ता
देवनिकायाः; तिर्यञ्चः प्रेताश्च—इत्येतानि विंशतिः स्थानानि कामधातुः
परिनिर्मितवशवर्त्तिभ्यो यावदवीचिः, सभाजनग्रहणेन तु यावद् वायु-
मण्डलम् ॥ १ ॥
एतस्माच्च कामधातोः—
ऊर्ध्वं सप्तदशस्थानो रूपधातुः,
कथमिति ? आह—
पृथक् पृथक् ।
ध्यानं त्रिभूमिकं तत्र, चतुर्थं त्वष्टभूमिकम् ॥ २ ॥
प्रथमद्वितीयतृतीयध्यानानि प्रत्येकं त्रिभूमिकानि ।
तत्र प्रथमध्यानम्—ब्रह्मकायिकाः, ब्रह्मपुरोहिताः, महाब्रह्माणः; द्वितीयम्—
परीत्ताभाः, अप्रमाणाभाः, आभास्वराः; तृतीयम्—परीत्तशुभाः, अप्रमाणशुभाः,
वायवो जीवयन्ति । कालसूत्रः, यत्र कालसूत्राणि पातयित्वा सत्त्वास्तक्ष्यन्ते ।
सङ्घातः, यत्र मेषाकृतयः पर्वतादय उभयत आपतन्तः सत्त्वान् पीडयन्ति ।
रौरवः, यत्र सत्त्वाः पात्यमानाः परमविकृतं रुदन्ति । यत्र तु विशेषेण स महा-
रौरवः । तपनः, यत्राग्न्यादिभिस्तप्यन्ते सत्त्वाः । यत्र तु विशेषेण स प्रतापनः ।
अवीचिः, यत्रातिमात्राग्निज्वालालिङ्गितानां सत्त्वानां सुखवीचिरन्तरं नास्ति ।
जम्बुद्वीपः जम्बुचिह्नद्वीपो द्वीपः । पूर्वविदेहः सुमेरोः पूर्वेण । अवरगोदानीयः
पश्चिमेन । उत्तरकुरुरुत्तरेण । एवं नामान एते द्वीपा लोकप्रतीताः । षट्
चानन्तरोक्ता देवनिकायाः । इत्येतानि विंशतिः स्थानानीति । अष्टौ नरकाः,
चत्वारो द्वीपाः, षट् चानन्तरोक्ताश्चातुर्महाराजिकादयः, प्रेतास्तिर्यञ्चश्चाभिन्ना
इति विंशतिस्थानः कामधातुः । यावद् वायुमण्डलमिति । अधस्ताद् यत्राब्मण्डलं
भवति ॥ १ ॥
“रूपधातुः” इति । रूपप्रभावितो धातुः ।
“पृथक् पृथक् ध्यानं त्रिभूमिकं तत्र चतुर्थं त्वष्टभूमिकम्” इति । तत्र
रूपधातौ सर्वेषामपि ध्यानानां मृदुमध्याधिमात्रभेदेन प्रत्येकं त्रिभूमिकम् ।
ब्रह्मकायिका ब्रह्मपुरोहिता महाब्रह्मण इति प्रथमम् । परीत्ताभा अप्रमाणाभा
आभास्वरा इति द्वितीयम् । परीत्तशुभा अप्रमाणशुभाः शुभकृत्स्ना इति तृतीयम् ।

शुभकृत्स्नाः; चतुर्थम्—अनभ्रकाः, पुण्यप्रसवाः, बृहत्फलाः; अवृहाः, अतपाः,
सुदृशाः, सुदर्शनाः, अकनिष्ठाः—इत्येतानि सप्तदश स्थानानि रूपधातुः '
सह तन्निवासिभिः सत्त्वैः षोडशेति काश्मीराः । ब्रह्मपुरोहितेष्वेव किल
स्थानमुत्कृष्टतरं महाब्रह्मणः परिगण इवाभिनिर्वृत्तमेकनायकम्, न तु भूम्यन्तरमिति ।।
अनभ्रकाः पुण्यप्रसवा बृहत्फला इति चतुर्थम् । तस्य त्वधिमात्रस्यैवानास्रव-
ध्यानव्यवकिरणेन मृदुमध्याधिमात्राधिमात्रतराधिमात्रतमभेदभिन्नेन पुनः
पञ्च स्थानान्तराणि—अवृहा अतपाः सुदृशाः सुदर्शना अकनिष्ठाश्चेति ।
अतश्चतुर्थं ध्यानमष्टभूमिकमित्युच्यते । तत्र बृहत्कुशलमूलनिर्यार्तत्वात् ब्रह्मा ।
कश्चासौ ? यो महाब्रह्मेत्युच्यते । ध्यानान्तरलाभात् पश्चात् पूर्वच्युत्युपपत्ति-
लाभात् प्रमाणादिविशेषादिभिश्चास्य महान्, तस्य कायो निवास एषां
विद्यते इति ब्रह्मकायिकाः । ब्रह्मा पुरोधीयते एषामिति ब्रह्मपुरोहिताः ।
आयुर्वर्णादिभिर्विशेषैर्महान् ब्रह्मा एषामिति महाब्रह्माणः । परीत्तेषामभा
स्वभूमिमपेक्ष्येति परीत्ताभाः । नाभाप्रमाणमेषां शक्यं प्रभातुमित्यप्रमा-
णाभाः । कृत्स्नस्थानान्तरोद्भायनादाभास्वराः । मनोभूमिकं सुखं शुभ-
मित्यच्यते, तदेषां स्वभूमिमपेक्ष्य परीत्तमिति परीत्तशुभाः । अप्रमाणं
शुभमेषामप्रमाणशुभाः । शुभं कृत्स्नमेषामिति शुभकृत्स्नाः । न
तदुत्कृष्टतरमन्यत्रास्ति सुखमित्यभिप्रायः । अभ्रवदेषां भूमिसम्बन्धो नास्तीत्य-
नभ्रकाः । सह सत्त्वेन तद्विमानोदयव्ययादिति वचनान्नेषामुपरि भूम्यन्तर-
मस्तीत्यनभ्रकाः । अभ्रमिव ह्यपरि न भूमिसम्बन्ध इत्यपरे । आनिञ्ज्य-
कर्मसम्भूतत्वात् पुण्येभ्यः प्रसव एषामिति पुण्यप्रसवाः । स्थानान्तरप्रतिबद्धं
पार्थग्जनिकं सर्वोत्कृष्टं बृहदेषां फलमुद्भवति इति बृहत्फलाः । पृथग्जनामि-
श्रत्वाच्छुद्ध आवास एषामिति शुद्धावासाः । शुद्धावासान्तरेभ्योऽनुत्कृष्टत्वाद-
बृंहिता इत्यवृहाः । नाल्पेन वा कालेनात्मनः स्थानं वृंहन्ति जहतीत्यवृहाः ।
विशिष्टसमाधिलाभान्नात्र क्लेशास्तपन्तीत्यतपाः । कल्याणाशयत्वाद्वा न
परांस्तापयन्तीत्यतपाः । परिशुद्धदर्शनत्वात् सुष्ठु पश्यन्तोति सुदृशाः । शोभ-
दर्शनत्वात् सुदर्शनाः । तदुत्कृष्टतरभूम्यन्तराभावान्नेते कनिष्ठा इत्यकनिष्ठाः;
ज्येष्ठभूतत्वात् । स्थानिन एते निर्दिष्टाः, कथमिदमुच्यते—इत्येतानि सप्तदश
स्थानानीति ? स्थानिशब्देन स्थाननिर्देशाददोष एव । एवं बर्हिदेशकनयेन
सप्तदशस्थानान्येव रूपधातुः ।
षोडशेति काश्मीराः । षोडशस्थानानि रूपधातुरिति काश्मीराः । परिगण
इवेति । परिषण्ड इव । आटविककोट्ट इत्यपरे । न तु भूम्यन्तरमिति । न तु
भूम्यन्तरसम्बन्धमिति ॥ २ ॥

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ३८३
आरूप्यधातुरस्थानः
न ह्यरूपिणां धर्माणां स्थानमस्ति । अतीतानागताविज्ञप्त्यरूपिणो हि धर्मा
अदेशस्था इति नियमः । स तु—
उपपत्त्या चतुर्विधः ।
उपपत्तिभेदेन चतुर्विध आरूप्यधातुः । यदुत आकाशानन्त्यायतनम् ,
विज्ञानानन्त्यायतनम् , आकिञ्चन्यायतनम् , नैवसंज्ञानासंज्ञायतनमिति । न त्वेषां
देशकृतमौत्तराधर्यं विद्यते । यत्रैव हि देशे तत्सभापत्तिलाभिनश्च्यवन्ते तत्रै-
वोपपद्यन्ते इति । पुनश्च तस्माच्च्यवमानानां तत्रैवान्तरभवोऽभिनिर्वर्त्तते ॥
यथा रूपिणां सत्त्वानां रूपं निश्रित्य प्रवर्त्तते चित्तसन्ततिः, एवमारूप्येषु किं
निश्रित्य प्रवर्त्तते ?
निकायं जीवितं चात्र निःश्रिता चित्तसन्ततिः ॥ ३ ॥
(निकायसभागं जीवितेन्द्रियं च निश्रित्येत्यभिधार्मिकाः ।
रूपिणामपि तर्हि सत्त्वानां किमर्थं न तदेव द्वयं निश्रित्य प्रवर्त्तते चित्त-
सन्ततिः ? दुर्बलत्वात् ।
अतीतानागताविज्ञप्त्यरूपिणो हि धर्मा अदेशस्था इति । अतीतानागता-
रूपिणोऽप्यदेशस्थाः । अविज्ञप्तिः रूपिणी वर्त्तमानाप्यदेशस्था । अरूपिणो
वेदनादयस्तथैव वर्त्तमाना अप्यदेशस्थाः, किमङ्गातीतानागताः !
“उपपत्त्या चतुर्विधः” इति । कर्मनिवृत्ता जन्मान्तरे स्कन्धप्रवृत्तिः = उप-
पत्तिः, तया । आरूप्यधातुश्चतुर्विधः । चतुःप्रकारः । यदु[त आ]काशानन्त्यायतनमिति ।
विस्तरः—अनन्तमाकाशमिति समापत्तिप्रयोगकालाकारादाकाशानन्त्यम्, तस्य
तदेव चायतनम् । एवमनन्तं विज्ञानं नास्ति किञ्चिदिति तदाकाराद् विज्ञाना-
नन्त्यायतनम्, आकिञ्चन्यायतनं चोच्यते । संज्ञागण्डः = संज्ञाशल्यम्, आसंज्ञिकं
संमोह इति संज्ञामान्द्योत्पत्तेर्नैवसंज्ञानासंज्ञायतनमित्युच्यते । न त्वेषां देशकृत-
मौत्तराधर्यमिति । अदेशस्थत्वात् ।
यथा रूपिणामिति विस्तरः । कि कृतेयमाशङ्का ? इह नैरात्म्ये सति चित्त-
चैत्तानां कामरूपधात्वो रूपनिश्रयाप्रवृत्तिः कल्प्येत, आरूप्येषु तु रूपं
नास्तीति तत्र चित्तचैत्तप्रवृत्त्या न भवितव्यमित्याशङ्कानिवृत्त्यर्थमिदमुच्यते—
“निकायं जीवितं चात्र निःश्रिता चित्तसन्ततिः” इति । च-शब्देन पृथग्जन-
त्वासमन्वागमप्राप्तिजात्यादयः संगृह्यन्ते । दुर्बलत्वादिति ! कस्यचित् सन्ततेः ।

तस्याः केन बलवत्त्वम् ? समापत्तिविशेषजत्वात् । सा हि समापत्ति-
र्विभूतरूपसंज्ञा ।
तत एव तर्हि बलवत्त्वात् प्रवर्त्तिष्यते, किं पुनर्निश्रयेण ? इदं चापि
वक्तव्यम्— यथा रूपिणां सत्त्वानां रूपं निश्रित्य प्रवर्त्तते निकायसभागः,
जीवितेन्द्रियं च; एवमरूपिणां सत्त्वानां किं निश्रित्य प्रवर्त्तते ? तदेतद् १ द्वय-
मन्योऽन्यम् । रूपिणामपि तर्हि किमर्थं न तदेव द्वयमन्योन्यम् ? दुर्बलत्वात्
तयोः । तत्रेदानीं केन बलवत्त्वम् ? समापत्तिविशेषजत्वात् । तदेतच्चित्तसन्ततौ
समानं चित्तचैत्तेषु वा । तस्मान्नास्त्यरूपिणां सत्त्वानां चित्तसन्ततेरन्योन्यं निश्रय
इति सौत्रान्तिकाः ।
अपि तु यस्याश्चित्तसन्ततेराक्षेपहेतुरवीततृष्णः, रूपे तस्याः सह रूपेण
रूपिणां सत्त्वानां दुर्बला चित्तसन्ततिर्विभूतरूपसंज्ञत्वाद् विना रूपेण न वर्त्तते,
ततो रूपं निश्रित्य वर्त्तते ।
तस्याः केन बलवत्त्वमिति। तस्या आरूप्यावचर्याः केन कारणेन बलवत्त्वम् ?
अत आह—समापत्तिविशेषजत्वादिति विस्तरः । विभूतरूपसंज्ञेति । विगतरूप-
संज्ञेत्यर्थः । अतस्तज्जा आरूप्या चित्तसन्ततिरपि रूपनिरपेक्षा प्रवर्त्तते । तत
एव तर्हि बलवत्वात् समापत्तिविशेषजनितात् प्रवर्त्तयिष्यते । किञ्चिदनिश्रित्ये-
त्यभिप्रायः ।
यथा रूपिणामिति विस्तरः । यथा रूपिणां रूपनिश्रिते निकायसभाग-
जीवितेन्द्रिये, एवमरूपिणां किंनिश्रिते इति वाक्यार्थः ।
तदेतदेतद् द्वयमन्योन्यमिति । निकायसभागो जीवितेन्द्रियं निश्रित्य प्रवर्त्तते,
जीवितेन्द्रियं च निकायसभागमिति । किमर्थं न तदेव द्वयमन्योन्यमिति । किं
रूपनिश्रयेणेत्यभिप्रायः । तत्रेदानीमिति । तत्रारूप्यधातौ केन बलवत्त्वं तयो-
र्निकायसभागजीवितेन्द्रिययोः । तदेतत् चित्तसन्ततौ समानमिति । असावपि
चित्तसन्ततिः समापत्तिविशेषाज्जाता भवतीति न द्वयं निश्रित्य प्रवर्त्तयिष्यते ।
अनाश्रिते प्रवर्त्तयिष्यत इति चित्तचैत्तेषु वा समानमिति प्रकृतम् । किं पुनः
समानमन्योन्यनिश्रयत्वम् ? यथा निकायसभागो जीवितेन्द्रियं निश्रित्य प्रवर्त्तते,
जीवितेन्द्रियं च निकायसभागं निश्रित्य प्रवर्त्तते; तथा चित्तं निश्रित्य चैत्ताः
प्रवर्त्तयिष्यन्ते, चैत्तांश्च निश्रित्य चित्तं प्रवर्त्तयिष्यत इति । तदन्योन्याश्रयकल्पना
निष्प्रयोजनेति । यस्याश्चित्तसन्ततेरिति । विस्तरः—चित्तसन्ततेराक्षेपाय हेतुरा-

१. तदेव--का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ३८५
सम्भवाद् रूपं निश्रित्य प्रवृत्तिः; यस्यास्तु हेतुर्वीततृष्णः, रूपे तस्या अनपेक्ष्य
रूपं प्रवृत्तिः; हेतोस्तद्विमुखत्वादिति ।
अथ कस्मादेते कामरूपारूप्यधातव इत्युच्यन्ते ? स्वलक्षणधारणाद् धातुः ।
कामप्रतिसंयुक्तो धातुः कामधातुः, रूपप्रतिसंयुक्तो धातू रूपधातुः; मध्यमपदलोपाद्
वज्रवालकवत्, मरिचपानकवच्च । नात्र रूपमस्तीत्यरूपः, अरूपस्य भाव
आरूप्यम्; रूपणीयो वा रूप्यः, न रूप्योऽरूप्यः, तद्भाव आरूप्यम्, तत्प्रति-
संयुक्तो धातुरारूप्यधातुः ।
कामानां वा¹ धातुः कामधातुः, कामान् यो दधाति । एवं रूपारूप्यधातू
वेदितव्यौ ॥
कोऽयं कामो नाम ?
समासतः कवडीकाराहारमैथुनोपसंहितो रागः ।
क्षेपहेतुः कर्मक्लेशलक्षणः । विगता तृष्णा अस्येति वीततृष्णः, न वीततृष्णोऽ-
वीततृष्णः । क्व ? रूपे । तस्याः चित्तसन्ततेः सह रूपेण सम्भवाद् रूपं निश्रित्य
प्रवृत्तिः । हेतोस्तद्विमुखत्वादिति । आक्षेपहेतो रूपविमुखत्वादित्यर्थः ।
वज्रवालकवदिति । वज्रेण प्रतिसंयुक्तो वालकोऽङ्गुलीयकः कटको वा
वज्रवालकः; मरिचपानकवच्च । यथा मरिचैः प्रतिसंयुक्तं पानकं मरिचपानकम्
मध्यमपदलोपात्, तद्वत् कामप्रतिसंयुक्तो धातुः कामधातुरित्यादिः । रूपणीयो
वेति । बाधनीय इत्यर्थः । रूपयोगाच्च स शक्यते बाधितुम् । तद्भाव आरूप्यमिति ।
यद्वा धातूत्तरपदमेतद्भवति तदारूप्यधातुरिति युज्यते । यदा तु निरुत्तरपद
आरूप्यशब्दप्रयोगः, तद्यथा—अतिक्रम्य रूपाण्यारूप्या इति, तदा आरूपा
एवारूप्या इति स्वार्थे तद्धितात् परिग्रहः कार्यः । आरूप्ये वा साधव आरूप्या
इति पश्यामः ।
कामानां वा धातुरिति । षष्ठीसमासेनेव साध्यते विनापि प्रतिसंयुक्तशब्द-
लोपेन । कश्चासौ कामानां धातुः ? इत्याह—कामान् यो दधातीति । एवं रूपा-
रूप्यधातू वेदितव्याविति । रूपाणां धातु रूपधातुरिति, रूपाणि यो दधातीति ।
आरूप्यस्य धातुरारूप्यधातुः, आरूप्यं यो दधातीति ।
कवडीकाराहारमैथुनोपसंहितो राग इति । कवडीक्रियत इति कवडीकारः,
स एवाहारः कवडीकाराहारः । मिथुने भवः मैथुनम्=द्वन्द्वालिङ्गनादि । कवडी-
काराहारमैथुनाभ्यामुपसंहितः सम्बद्धो जनित इति वा कवडीकाराहारमैथु-
नोपसंहितो रागः । कामः, काम्यतेऽनेनेति काम इति कृत्वा ।
१. का० पुस्तके नास्ति ।

“न ते कामा यानि चित्राणि लोके संकल्परागः पुरुषस्य कामः ।
तिष्ठन्ति चित्राणि तथैव लोके अथात्र धीरा विनयन्ति कामम्” ॥
( )
इति गाथाभिधानात् ।
आजीवक आर्यशारिपुत्रं प्रत्याह--
“न ते कामा यानि चित्राणि लोके संकल्परागं वदसीह कामम् ।
भिक्षुर्भविष्यत्यपि कामभोगी संकल्पयन् सोऽकुशलान् वितर्कान्” ॥
( )
आर्यशारिपुत्र आह--
“ते चेत् कामा यानि चित्राणि लोके सङ्कल्परागो यदि ते न कामः ।
शास्ताऽपि ते भविता कामभोगी दृष्ट्वैव रूपाणि मनोरमाणि” ॥
किं पुनर्यै केचन धर्माः कामरूपारूप्यधातुषु समुदाचरन्ति, सर्वे ते
कामरूपारूप्यप्रतिसंयुक्ताः ? नेत्याह । किं तर्हि ? येषु कामरूपारूप्यरागा
कथमेवं गम्यत इति ? स्थविरशारिपुत्रभाषितया गाथया तमर्थं दर्शयति-
“न ते कामा यानीति” इति विस्तरः । आजीवकेन यदुक्तं गाथान्तरेण “भिक्षो
कामवितर्कं विकल्पयनः कामभोगित्वम्” इति, तदभ्युपगतं स्थविरेण । त्रिविधो
हि कामोपभोगः--कायेन, वाचा, मनसा च । तत्रावीतरागो मनसा कामोप-
भोगित्वेऽपि सति नाभिक्षुर्भवति । केवलं त्वस्य शीलमपरिशुद्धं वर्त्तते ।
यस्तु कायेन वाचा ताथागतीं शिक्षापदलेखां लङ्घयित्वा कामान् परिभुंक्ते,
स कामोपभोग्यभिक्षुर्भवतीति । तस्मात् स दोषान्तरमाह--
“ते चेत् कामाः” इति विस्तरः । यदि तव ‘चित्राः’ रूपादयो विषयाः
‘कामाः’ इति पक्षः, ‘शास्ता ते अवीतरागः’ इत्यभ्युपगतः । तेन ‘शास्तापि
ते भविता’ भविष्यति । ‘कामभोगी दृष्ट्वैव रूपाणि मनोरमाणि’ कायेनाप्युप-
भुंजानोऽपि तान् विषयान् इति प्रसक्तम् । न चैवमिष्यते, तस्मात् ‘सङ्कल्प-
रागः पुरुषस्य कामः’ इति सिद्धम् ।
केचनेति । केचिदित्यर्थः । नेत्याहेति । प्रतिषेधयति । यस्माद् धात्वन्तर-
धर्माः धात्वन्तरे समुदाचरन्त्यधातुपतिताश्च । कामधातौ हि त्रैधातुकानास्स्रवा
धर्माः समुदाचरन्ति, एवं रूपधातौ कामावचरं हि निर्माणचित्तं तत्र समुदा-
चरति, आरूप्यधातावारूप्यावचरा अनास्रवाश्च । तस्मात् प्रतिषेधयति--

अनुशेरते । के पुनरमी कामरूपारूप्यरागाः ? ये कामरूपारूप्यधातुष्वनुशेरते ।
इदमिदानीं तदश्वबन्धीयम्-- कस्यायमश्वबन्धः ? यस्यायमश्वः, कस्याय-
मश्वः ? यस्यायमश्वबन्धः-- इत्युभयमपि न ज्ञायते ?
नेदमश्वबन्धीयम् ; कृतनिर्देशानि हि स्थानानि कामधातौ, तेष्ववीत-
रागस्य यो रागः स कामरागः । यत्रानुशेते सोऽपि धर्मः कामप्रतिसंयुक्तः ।
एवं रूपारूप्यरागावधोवीतरागस्य यथायोगं वेदितव्यौ ।
असमाहितभूमिको वा रागः कामरागः । ध्यानारूप्येषु रागो रूपारूप्यरागः ।
नेति । किं तर्हि ? येषु कामरूपारूप्यरागा अनुशेरते । येषु कामरागोऽनुशेते
आलम्बनतः संप्रयोगतो वा यथासम्भवम्, ते कामप्रतिसंयुक्ताः । येषु रूपारूप्य-
रागावनुशयाते ते यथाक्रमं रूपारूप्यप्रतिसंयुक्ता इति । इदमिदानीं तदश्वबन्धीय-
मिति । १अश्वश्चाश्वबन्धश्चाश्वबन्धम्, अश्वबन्धमिवाश्वबन्धीयम् । अथवा-- अश्व-
बन्धस्येदमश्वबन्धीयमिति । कस्यायमश्वबन्ध इति कश्चित् पृच्छति । तस्येतरः
कथयति-- यस्यायमश्व इति । स पुनः पृच्छति-- कस्यायमश्व इति । इतर
पुनः कथयति-- यस्यायमश्वबन्ध इति । उभयमपि न ज्ञायते । अश्वबन्धः, अश्व
इति च । यथेदमुभयमसिद्धेनान्योन्येन न परिच्छिद्यते, तथेहापि न रागैर्धातवः
साध्यन्ते, धातुभिश्च रागा इत्युभयमप्येतन्न सिध्यति ।
कृतनिर्देशानि हि स्थानानि कामधाताविति ।
नरकप्रेततिर्यञ्चो मनुष्याः षड्दिवौकसः ।
कामधातुः स नरकद्वीपभेदेन विंशतिः ॥ ( अभि० ३.१ )
इति कामधातौ कृतनिर्देशानि स्थानानि ।
तेषु स्थानेष्ववीतरागस्य यो रागः स कामराग इति । एवं रूपारूप्य-
रागाविति । कृतनिर्देशानि हि स्थानानि, कामधातोः “ऊर्ध्वं सप्तदशस्थानो रूप-
धातुः” ( अभि० ३.२ ) इति । तेष्ववीतरागस्य यो रागः स रूपरागः । तथा
कृतनिर्देशोपपत्तिरारूप्यधातोः-- “आरूप्यधातुरस्थान उपपत्त्या चतुर्विधः”
( अभि० को० ३.२ ) इति । तेषु वीतरागस्य यो रागः स आरूप्यराग इति ।
यथायोगमिति । स्थाननिर्देशापेक्षम् ।
ध्यानारूप्येषु राग इति । समापत्ति-उपपत्तिध्यानेषु रागो रूपरागः ।
एवमारूप्यरागः ।
१. ०दमश्वबन्धीयमश्वबन्धीयमिति मुद्रितः पाठः ।

३८८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
निर्माणचित्ते कथं कामरागः ? श्रुत्वा परिहाय च तदास्वादनात् । निर्माण-
वशेन वा निर्माणकचित्तोऽपि^१ रागः । गन्धरसनिर्माणान् वा तस्य कामा-
वचरत्वम्; रूपावचरेण तयोर्निर्माणात् ।
किं पुनरेकमेव त्रैधातुकम् ? त्रैधातुकानामान्तो नास्ति। यावदाकाशं तावन्तो
धातवः । अत एव च नास्त्यपूर्वसत्त्वप्रादुर्भावः । प्रतिबुद्धोत्पादं चासंख्येय-
सत्त्वपरिनिर्वाणेऽपि नास्ति सत्त्वानां परिक्षयः, आकाशवत् ।
कथमवस्थानं लोकधातूनाम् ?
तिर्यक्सूत्र उक्तम्, तद्यथा—“ईषाधारे देवे वर्षति नास्ति वीचिर्वा
अन्तरिका वा अन्तरिक्षाद्^२ वारिधाराणां प्रपतन्तीनाम्; एवं पूर्वस्यां दिशि नास्ति
वीचिर्वा अन्तरिका वा लोकधातूनां संवर्तमानानां विवर्तमानानां च । यथा
पूर्वस्यां दिशि, एवं दक्षिणस्याम्, पश्चिमायाम्, उत्तरस्याम्” ( ) इति ।
निर्माणचित्ते कथं कामराग इति । कामावचरे निर्माणचित्ते ध्यानफले
कथं कामवीतरागाणां कामरागः, यतस्तस्य न कामावचरत्वम्; यदा
ह्यसाववीतरागस्तदा निर्माणचित्तं न समुदाचरन्ति, यदा निर्माणचित्तं
समुदाचरति तदा न तस्य राग उत्पद्यते, कथमस्य कामरागेण विना कामा-
वचरत्वं व्यवस्थाप्यत इत्यर्थः । श्रुत्वा परिहाय च तदास्वादनादिति । श्रुत्वा
तत्परतो निर्माणचित्तेऽस्य राग उत्पद्यते, परिहाय वा आत्मीयान्निर्माण-
चित्तात्, तस्यास्वादनादिति । एवं ध्यायिनः कामावचरेण निर्माणचित्तेन
कामावचरं निर्माणं निर्मिण्वन्तीति श्रुत्वा तदालम्बनो राग उत्पद्यते । अनुस्मृत्य
चात्मीयं तत्र राग उत्पद्यते । निर्माणवशेनेति । मनोहरं निर्माणं दृष्ट्वा निर्माणके
चित्ते निर्माणकस्य वा चित्ते रागः, दर्शयतीत्यं निर्माणचित्तं यस्येदृशं निर्माण-
मिति । गन्धरसनिर्माणाद्वेति । यत् कामावचरनिर्माणनिर्माणकं कामावचरं
तच्चित्तम्; कामावचरधर्महेतुत्वाद्, घटहेतुचित्तवत् । यत्तु न कामावचरं
न तत् कामावचरधर्महेतुः, तद्यथा रूपावचरं चित्तम् । अत एवाह—रूपावचरेण
तयोर्निर्माणादिति । कस्मात् पुना रूपावचरेण चित्तेन तयोर्गन्धरसयोर-
निर्माणम् ? तयोर्गन्धरसयोः कवड्डीकाराहारस्वभावत्वात् । रूपधातूपपन्नं च
तद्वीतरागत्वादिति ।
ईषाधार इति । ईषाप्रमाणवर्षधारः । नास्ति वीचिर्वा अन्तरिका वेति ।
१. निर्माणक०—का० । २. अन्तरिक्षाद्—का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ३८९
न तूक्तम्—ऊर्ध्वमधश्चेति ।
ऊर्ध्वमप्यधोऽपीत्यपरे; निकायान्तरपाठाद् । अकनिष्ठादूर्ध्वं पुनः
कामधातुः । कामधातोश्चाधः पुनरकनिष्ठाः । यश्चैकस्मात् कामधातोर्वीतरागः
स सर्वेभ्यः । एवं रूपारूप्येभ्यः ।
यश्च प्रथमध्यानसंनिश्रयाद्धि उत्पादयति, स यत्र लोकधातौ जात उत्पादयति
तत्रत्यमेव ब्रह्मलोकमुपागच्छति, नान्यम् ॥ ३ ॥
य एते त्रयो धातव उक्ताः—
नरकादिस्वनामोक्ता गतयः पञ्च तेषु,
नरकाः, तिर्यञ्चः, प्रेताः, देवाः, मनुष्याः—इति स्वैरेव नामभिस्तेषु पञ्च
गतयः प्रोक्ताः । कामधातौ चतस्रो गतयः, पञ्चम्याश्च प्रदेशः । रूपारूप्य-
धात्वोरेकस्या देवगतेः प्रदेशः ।
किं पुनर्गतिनिर्मुक्ताः सन्ति धातवो यत एता धातुष्वित्युच्यन्ते ? सन्ति
कुशलक्लिष्टभाजनान्तराभवस्वभावा अपि धातवः ।
यास्तु पञ्च गतयः—
ताः।
अक्लिष्टाव्याकृता एव सत्त्वाख्या नान्तराभवः ॥ ४ ॥
अनिवृताव्याकृता एव गतयः । अन्यथा हि गतिसम्भेदः स्यात् ।
नैरन्तर्यं दर्शयति— न तूक्तमूर्ध्वमधश्चेति । अतो लोकधातूनां तिर्यगेवास्थानमिति
दर्शयति ॥ ३ ॥
पञ्चम्याश्च प्रदेश इति । देवगतेः षट् कामावचरा देवा उक्ताः । शेषा
रूपारूप्यावचराः ।
अन्यथा हि गतिसम्भेदः स्यादिति । गतिमिश्रिता । यदि कुशलक्लिष्टा
अपि स्युर्गतिसम्भेदः स्यात् । मनुष्यो नरकसंवर्तनीयं कर्म करोति, यावद्
देवोपपत्तिसंवर्तनीयम्—इत्यतो मनुष्यगतिर्नरकगतिरपि स्यात्, यावद् देव-
गतिरपि; तेषां कर्मणां तद्गतिपर्यापन्नत्वात् । कामधातूपपन्नश्चोर्ध्वभूमिकैः क्लेशैः
समन्वागतः कामावचरेण च सार्वगतिकेन क्लिष्टेन समन्वागत इति स एव
मनुष्यो नारको यावद् देव इति स्यात् ।

सत्त्वाख्या एव च, न चान्तराभवस्वभावाः । प्रज्ञप्त्युक्तम्—"चतसृ-
भिर्योनिभिः पञ्च गतयः संगृहीताः, न तु पञ्चाभिर्गतिभिश्चतस्रो योनयः । किम-
संगृहीतम् ? अन्तराभवः" ( ) इति ।
धर्मस्कन्धेऽपि चोक्तम्—"चक्षुर्धातुः कतमः ? चत्वारि महाभूतान्यु-
पादाय यो रूपप्रसादश्चक्षुश्चक्षुरिन्द्रियं चक्षुरायतनं चक्षुर्धातुर्नारकस्तैर्यग्योनिकः
पैतृविषयको देव्यो मानुष्यको भावनामयोऽन्तराभविकश्च" ( ) इति ।
सूत्रेऽपि च बहिष्कृतोऽन्तराभवो गतिभ्यः । कस्मिन् सूत्रे ? "सप्त
भवाः—नरकभवस्तिर्यग्भवः प्रेतभवो देवभवो मनुष्यभवः कर्मभवोऽन्तराभवः"
( ) इति । अत्र हि पञ्च गतयः सहेतुकाः सगमनाश्चोक्ताः¹ । अत एव
चानिवृताव्याकृताः सिध्यन्ति; तद्धेतोः कर्मभवस्य ताभ्यो बहिष्करणात् ।
काश्मीरकाश्च² सूत्रं पठन्ति—"स्थविरशारिपुत्रेणोक्तम्—नारका-
णामायुष्मन्नास्रवाणां सम्मुखीभावान्नारकवेदनीयानि कर्माणि करोत्युपचि-
नोति । तेषामायुष्मन् कायवाङ्मनोवङ्कानां कायवाङ्मनोदोषकषायाणां नरकेषु
रूपं संज्ञा वेदना संस्कारो विज्ञानं विपाको विपच्यते । निर्वृत्ते विपाके
नारक इति संख्यां गच्छति । तत्रायुष्मन् नारको नोपलभ्यते, अन्यत्र तेभ्यो
धर्मेभ्यः" इति । अतोऽप्यनिवृताव्याकृता एव गतयः ।
सत्त्वाख्या एवेति । कर्मानुरूपेणात्मभावतस्तद्गमनात् । अत एवोक्तम्—
"यथाकर्म गमिष्यन्ति पुण्यपापफलोपगाः" ( ) इति । न भाजन-
स्वभावा इति ।
न चान्तराभवस्वभावा इति । अस्य प्रतिपादनार्थं ज्ञापकमानयन्ति ।
प्रज्ञप्तिसूक्तमिति विस्तरः ।
सहेतुकाः सगमना इति । हेतुः कर्मभवः, गमनमन्तराभवः, गम्यतेऽनेनेति
कृत्वा । गतिस्तु गम्यत इति गतिः । तद्धेतोः कर्मभवस्य ताभ्यो बहिष्करणात् ।
कुशलाकुशलस्य कर्मभवस्य ताभ्यो गतिभ्यो बहिष्करणात् ।
कश्मीरे भवाः काश्मीरकाश्च सूत्रं पठन्तीति । मुक्तकं तत्सूत्रं त एव पठन्ति,
नान्ये इत्यभिप्रायः । नारकाणामिति विस्तरः । नरकानुकूला नारकाः,
तेषामिति विस्तरः। कायवाङ्मनोवङ्कानां शाठ्यसमुत्थितानां कर्मणां दोषकषायाणां
१. सहागमनाः--का० । २ काश्मीराश्च--का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ३९१
प्रकरणग्रन्थस्तर्हि परिहार्यः—"गतिषु सर्वेऽनुशया अनुशेरते” इति ?
सन्धिचित्तानि¹ हि गतीनां पञ्चप्रकाराणि सन्ति, अतः सप्रवेशगतिमहणाददोष
एव ग्रामग्रहणे ग्रामोपविचारग्रहणवत्² ।
कुशलक्लिष्टा अपीत्यपरे ।
यत्तूक्तम्—"कर्मभवस्य ताभ्यो बहिष्करणात्” ( ) इति ?
नावश्यं पृथग्वचनाद् बहिष्कृतो भवति । तद्यथा—पञ्चसु कषायेषु
क्लेशदृष्टिकषायौ पृथगुक्तौ, न च दृष्टयो न क्लेशाः । एवं कर्मभवोऽपि गतिश्च
स्यात् । पृथक् चास्य वचनं स्याद् गतिहेतुज्ञापनार्थम् ।
अन्तराभवेऽप्येष प्रसङ्गः ? नायोगात् । गच्छन्ति तामिति गतिः ।
न चान्तराभवो मन्तव्यः, च्युतिदेश एवोत्पादनात् ।
द्वेषरागसमुत्थितानाम् । अतोऽप्यनिवृताव्याकृता एव गतय इति । यस्मादुक्तम्—
'निर्वृत्ते विपाके नारक इति संख्यां गच्छति' इति ।
गतिषु सर्वेऽनुशया अनुशेरत इति प्रकरणग्रन्थः परिहार्यः । वक्तव्यः परिहार
इत्यर्थः; विरोधप्रसङ्गात् । यदि हि पञ्चप्रकारा धर्माः गतिस्वभावा भवेयुः,
सर्वेऽनुशया अनुशीयुरन् । यदि त्वव्याकृता एव गतयः स्युः, एवं वक्तव्यं स्यात्—
भावना प्रहातव्याः सर्वत्रगाश्चेति । अनिवृताव्याकृता हि संस्कृता धर्मा
भावनाप्रहातव्या एव । तेषु च भावनाप्रहातव्या एव सर्वत्रगाश्चानुशया
अनुशेरते आलम्बनतः प्रयोगतो वा, नान्ये । तेन ज्ञायते—नानिवृताव्याकृता
एव गतय इति । सन्धिचित्तानि हि गतीनां पञ्चप्रकाराणीति । सन्धिचित्तानि
गतीनां प्रवेशाः; तेषां पञ्चप्रकारत्वात् । दुःखदर्शनप्रहातव्यं यावद् भावना-
प्रहातव्यमिति । तत्र सर्वेऽनुशया अनुशेरत इति युक्तम् । ग्रामोपविचारग्रहण-
वदिति । ग्रामपरिसामन्तकग्रहणवदित्यर्थः¹ ।
पञ्चसु कषायेष्विति । पञ्चकषायाः—आयुःकषायः, क्लेशकषायः, दृष्टिकषायः,
कल्पकषायः, सत्त्वकषायश्च, तेषु । क्लेशदृष्टिकषायौ पृथगुक्तौ । क्लेशकषायाद्
दृष्टिकषायः पृथगुक्त इत्यर्थः । अनयो पृथग्वचनं गृहस्थप्रव्रजितपक्षाधिकारात् ।
गतिहेतुज्ञापनार्थमिति । गतीनां कर्मोद्भवो हेतुरिति ।
अन्तराभवेऽप्येष प्रसङ्ग इति । एवमन्तराभवोऽपि गतिश्च स्यात् । पृथक्
चास्य वचनं स्यात्—गतिगमनज्ञापनार्थमिति । गच्छन्ति तामिति । कर्मसाधन-
परिग्रहः । न चान्तराभव एवं युज्यत इति न गतिः ।
१. प्रतिसन्धि०—का० । २. ग्रामोपचार०--का० ।

३९२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
आरूप्या अपि गतिर्न भविष्यन्ति; च्युतिदेश एवोत्पादात् ? एवं
तर्ह्यन्तराभवत्वादेवान्तराभवो न गतिः; गत्यन्तरालत्वात् । यदि हि गतिः
स्याद्, अन्तराभव इत्येव न स्यात् ।
यत्तर्हि स्थविरशारिपुत्रेणोक्तम्—“निर्वृत्ते विपाके नारक इति संख्यां
गच्छति” इति ? निर्वृत्ते विपाक इत्युक्तम्, न तु^१ विपाक एवेति ।
यत्त्वर्हदुक्तम्—“तत्रायुष्मन्नारको नोपलभ्यतेऽन्यत्र तेभ्यो धर्मेभ्यः” इति ?
गतिगामिनः पुद्गलद्रव्यस्य प्रतिषेधं करोति—नान्यत्र स्कन्धेभ्य उपलभ्यते नारक
इति, न तु स्कन्धान्तरप्रतिषेधम् ।
अव्याकृता एव तु गतयो वर्ण्यन्ते वैभाषिकैः । ताश्च विपाकस्वभावा
एवेत्येके । औपचयिकस्वभावा अपीत्यपरे ॥ ४ ॥
अत्रैव पञ्चगतिके धातुत्रये यथाक्रमं वेदितव्याः—
नानात्वकायसंज्ञाश्च नानाकायैकसंज्ञिनः ।
विपर्ययाच्चैककायसंज्ञाश्चारूपिणस्त्रयः ॥ ५ ॥
आरूप्या अपीति । विस्तरः आरूप्या न गतिः स्युः; च्युतिदेश एवोत्पा-
दात् । आरूप्यगा हि यत्र च्यवन्ते—विहारे वा वृक्षमूले वा यावच्चतुर्थ्यां ध्यान-
भूमौ, तत्रैवोत्पद्यन्त इति । अन्तराभववन्न गतिः स्यात् । एवं तर्हीति । पूर्व-
पक्षं परित्यज्य पक्षान्तरमाश्रीयते । गत्योरन्तरा अन्तराले भवतीति अन्तराभव
इत्यन्वर्थसंज्ञाकरणाद्वान्तराभवो गतिरिति ।
वैभाषिका आहुः—यत्तर्हीति । विस्तरः—निर्वृत्ते विपाक इति । विपाक-
शब्दवचनाद्विपाकस्वभावा गतिरिति तदभिप्रायः । इतर आह—निर्वृत्ते विपाके
नारक इति नारको व्यवस्थाप्यते । न तूक्तं विपाक एवेति । न तूक्तं विपाक-
स्वभावैव गतिरिति । किं तर्हि ? विपाकाविपाकस्वभावा गतिः । तस्मात्
कुशलक्लिष्टा अपि गतयो भवन्तीत्यभिप्रायः । वैभाषिकः पुनराह—यत्तर्ह्युक्तं
तत्रेति विस्तरः । अन्यत्र तेभ्यो धर्मेभ्य इति । विपाकजेभ्यः । न तु स्कन्धान्तर-
प्रतिषेधम् । करोतीत्यधिकृतम् । ताश्चेति विस्तरः । अव्याकृतत्वपक्षेऽपि द्वैविध्यम् ।
औपचयिकस्वभावा अपीति । अपिशब्दाद्विपाकस्वभावा अपीति । यथोक्तम्—
“विपाको जीवितं द्वेधा द्वादश” ( अभि० २।१० ) इति । नैष्यन्दिकास्तु
न गृह्यन्ते । विपाकस्वभावा एवेत्याचार्यसङ्घभद्रः पूर्वमेव पक्षमिच्छति ॥ ४ ॥
१. तूक्तम्—का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ३९३
विज्ञानस्थितयः सप्त,
सूत्रे उक्तम्—“रूपिणः सन्ति सत्त्वा नानात्वकाया नानात्वसंज्ञिनः, तद्यथा
मनुष्यास्तदेकत्याश्च देवाः । इयं प्रथमा विज्ञानस्थितिः । कतमे पुनस्ते
तदेकत्या देवाः ? कामावचराः षट् प्रथमध्यानिकाश्च¹ प्रथमाभिनिर्वृत्तवर्ज्याः” ।
नानात्वेन काय एषामिति नानात्वकायाः, अनेकवर्णलिङ्गसंस्थानत्वात् । नानात्वेन
संज्ञा नानात्वसंज्ञा, सैषामस्तीति नानात्वसंज्ञिनः; सुखदुःखादुःखासुखसंज्ञित्वात् ।
“रूपिणः सन्ति नानात्वकाया एकत्वसंज्ञिनः, तद्यथा—देवा ब्रह्म-
कायिका ये तत्प्रथमाभिनिर्वृत्ताः । इयं द्वितीया विज्ञानस्थितिः ।”
ते हि प्रथमाभिनिर्वृत्ताः सर्व एकैकसंज्ञिनो भवन्ति—‘अनेन वयं ब्रह्मणा
सृष्टाः’ इति, ब्रह्मणोऽप्येवं भवति—‘मयैते सृष्टाः’ इत्यभिन्नकारणसंज्ञानादेकत्व-
संज्ञिनः । अन्यथैव तु महाब्रह्मण आरोहपरिणाहौ², आकृतिविग्रहः, वाग्भाषा,
चीवरधारणं च; अन्यथा तत्पर्षद इति नानात्वकायाः ।
यदिदमुक्तं सूत्रे—‘तेषामेवं भवति—इमं वयं सत्त्वमद्राक्ष्म दीर्घायुषं
दीर्घमध्वानं तिष्ठन्तं यावदहो बतान्येऽपि सत्त्वा इहोपपद्येरन्मम सभागतायामिति ।
अस्य च सत्त्वस्यैवं चेतः प्रणिधिर्वयं चोपपन्नाः³” इति ।
कथं तमद्राक्षुः ? आभास्वरस्था इत्येके ।
ततो हि ते प्रच्युताः कथमिदानीमलब्धायां द्वितीयध्यानसमापत्तौ तद्भूमिकां

कामावचराः षट् प्रथमध्यानिकाश्च । कतमे ते ? वहिर्देशकनयेन ब्रह्मकायिकाः
ब्रह्मपुरोहिता महाब्रह्माणश्च प्रथमाभिनिवृत्तवर्ज्याः । काश्मीरनयेन पुनर्ब्रह्म-
कायिका ब्रह्मपुरोहिताश्च प्रथमाभिनिवृत्तवर्ज्याः । ब्रह्मपुरोहितेष्वेव हि तेषां
नयेन महाब्रह्माणो न स्थानान्तरनयाः । अनेकवर्णलिङ्गसंस्थानत्वादिति । वर्णो
नीलत्वादिः, लिङ्गम् वस्त्राभरणादि, संस्थानं दैर्ध्यादि । आरोह उच्चतता,
परिणाहस्तिर्यक्प्रमाणम् । आकृतिविग्रहः । आकृतिलक्षणो विग्रह आकृति-
विग्रहः । एवं विशेषिते वेदनादीनां विग्रहः पर्युदस्तो भवति; नासावाकृति-
लक्षण इति । विग्रहः पुनः शरीरम् । वाग्भाषा वागुच्चारणम् ।
कथमिदानीमिति विस्तरः । प्रथमध्यानप्रत्यागमनेन तद्द्वितीयं व्यक्तम् ।
तद्भूमिकां द्वितीयध्यानभूमिकम् । पूर्वनिवासं कथमन्वस्माषुः ? न तावत्
१. ॰ध्यानभूमिकाश्च—का० । २. आरोहपरिणाहः—का० ।
३. चेहोपन्नाः—का० ।