अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४०३
प्रेता अपि जरायुजाः ॥ ९ ॥
अपिशब्दादप्युपपादुका इति। आयुष्मते महामौद्गल्यायनाय प्रती-
निवेदयते—
"पञ्च पुत्रानहं रात्रौ दिवा पञ्च तथा परान्।
भक्षयामि जनित्वा तान् नास्ति तृप्तिस्तथापि मे॥"
( )
कतमा योनिः सर्वसाध्वी ? उपपादुका।
अथ किमर्थं चरमभविको बोधिसत्त्वः प्राप्तोपपत्तिवशित्वेऽपि जरायुजां
योनिं भजते ? एवं हि क्रियमाणे महान्तमर्थं पश्यति—'ज्ञातिसम्बन्धेन महतः
शाक्यवंशस्य धर्मेऽवतरणार्थं चक्रवर्त्तिवंश्योऽयम्' इति चान्येषां बहुमानादरा-
वर्जनार्थम्, 'मनुष्यभूता अपि चैनां सिद्धिं गच्छन्ति' इति विनेयानामुत्साहार्थम्।
इतरथा ह्यप्रज्ञायमानकुलगोत्रः कोऽप्ययं मायापुरुषः—इत्येवं परिकल्पयेयुः, देवः
पिशाच इति वा। यथाऽन्यतीर्थ्या अपभाषन्ते—"कल्पशतस्यात्ययादेवंविधो
मायावी लोके प्रादुर्भूय मायया लोकं भक्षयति" ( ) इति।
अपरे त्वाहुः—'शरीरधातूनामवस्थापनार्थं येषु मनुष्या अन्ये च प्रजां
आयुष्मत इति विस्तरः। कथं गम्यते जरायुजत्वसिद्धयर्थमिति ?
रात्रौ पञ्चतां जनित्वेति वचनात्। ननु च सुतरामपपादुकत्वसिद्धयर्थमिति
गम्यते, "पञ्च रात्रौ, दिवा पञ्च तथाऽपरान्.........नास्ति तृप्तिस्तथापि
मे" इति वचनात् ? जरायुजैर्हि भक्षितैस्तृप्तिर्भवेत्। जरायुजसिद्धयर्थ-
मेव नोपपादुकसिद्धयर्थम्। रात्रौ पञ्चानां सकृज्जन्म दिवा चापरेषां
पञ्चानां सकृज्जन्म दिवा चापरेषां पञ्चानां न विरुध्यते; तावत्कालेन
तदात्मभावपरिपूरितः। क्रमेणापि च रात्रौ पञ्चानां दिवा परेषां पञ्चानां
जन्म न विरुध्यते; सत्त्वजातिः सा तादृशी, कर्मणां चाचिन्त्यो विपाक इति।
अभिप्रवृद्धजिघांसादोषत्वात्तु नापि तृप्तिरस्तीति।
प्राप्तोपपत्तिवशित्वेऽपीति। अनेन जरायुजोपपत्तौ कर्मबलात्कारायोगं दर्शयति।
यथान्यतीर्थ्या अपभाषन्त इति। यथोक्तं निर्ग्रन्थ-
शास्त्रे—"ऋद्धिं भदन्त को दर्शयति, मायावी गौतमः" इति। तथा भगवन्तमेवो-
द्दिश्यान्यत्रोक्तम्—कल्पशतस्यात्ययादेवंविधो लोके मायावी प्रादुर्भूय मायया लोकं
भक्षयतीति। उपजीवतीत्यर्थः।