वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)
Varivasyarahasya of Bhaskararaya with Sarojini Hindi Commentary
भास्करराय मखी (टीकाकार: डॉ. श्यामकान्त द्विवेदी आनन्द) द्वारा
द्वितीयोंऽशः ३६३
पंचदशी का लकार = 'लकारः क्षितितत्त्वं' ॥ सकार = 'सकारः चन्द्रबीजं' ।
'लकारः इन्द्रबीजं' ॥ 'ल' = पृथ्वी । इन्द्रबीज ॥ 'स' = चन्द्रबीज ॥¹
'क' = सृष्टि = विधायक ब्रह्मा ।
'ए' = स्थिति = स्थिति-संरक्षक, व्यवस्थापक = विष्णु ॥
'अ' = संहार = संहार विधायक शिव ॥
‘विधिऽहरि-शिव-वचना अपि ककार एकारकोऽकारः ।
सृष्टि-स्थिति भङ्गात्मकतत्तज्जनकत्वलाक्षणिकाः ॥ १४१ ॥
ईश्वरवाचीकारो वक्ति उकारः सदाशिवं ताभ्याम् ।
लक्षणकया तत्र तिरोधानानुग्रहण कृत्यता गदिता ॥ १४२ ॥²
ककार का अर्थ “वरेण्य” भी है—'ककारस्य वरेण्यमर्थः ॥'
ककार का अर्थ—'कामयते स ककारः कामो ब्रह्मैव तत्पदस्यार्थः—'ॐतत्
सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः ॥’’³ 'तदिति ब्रह्म शाश्वतम्' के अनुसार
गायत्री का 'तत्' पद एवं पंचदशी का 'क' शब्द दोनों 'ब्रह्म' के वाचक है।
भास्करराय भी यही कहते हैं—'तत्पदार्थो ब्रह्म । तदेव च ककारार्थः ।' 'कं ब्रह्म'—
कहकर श्रुतियों ने भी इसी तथ्य की पुष्टि की है ।
‘कामयते कामी जायते स एव निरञ्जनोऽकामत्वेनोज्जंभते कामोऽभिधीयते,
तत्परिभाषाया कामः ककारं व्याप्नोति ॥’’ (श्रुति) ॥ अतः 'क' का अर्थ है
‘कामेश्वर’—‘‘कामेश्वर इति तु पर्यवसितम् ॥’’४
प्रस्तुत श्लोक में आचार्य भास्कर ने 'क' का अर्थ मात्र ('कन् दीप्तौ', धातु
से निष्पन्न मानकर) प्रकाश कहा है । 'एकार' का अर्थ है—अध्ययन का साधन ॥
वर्णद्वयमेलनतः प्रकाशिका बुद्धिरित्यर्थः ।
ई व्याप्ताविति धातोस्तस्या व्याप्तिस्तृतीयवर्णार्थः ॥ १२२ ॥
(मंत्राक्षर 'क' 'ए' एवं 'ई' का अर्थ)
दोनों अक्षरों के सम्मिलन का अर्थ है प्रकाशिका बुद्धि । ‘ई व्याप्तौ’—इस
धातु से निष्पन्न तृतीयाक्षर ‘ई’ का अर्थ है ‘व्याप्ति’ ॥ १२२ ॥
- सरोजिनी *
दीप्ति अर्थ प्रदान करने वाले कन् धातु से ककार को निष्पन्न मानने पर 'क'
का अर्थ होगा प्रकाश का साधन—‘कन्यते प्रकाश्यते अनेनेति क प्रकाशकम् । 'क'
= प्रकाशक ॥ 'इङ्ग् अध्ययने' धातु से एकार व्युत्पन्न हुआ । एकार का अर्थ है—
१. वरिवस्यारहस्यम् (श्लोक १४१-१४२) २. भास्करराय—‘प्रकाश’ (६२-६३)
३. वरिवस्यारहस्यम् (श्लोक ६०) ४. भास्करराय—‘प्रकाश’ (६०)
३६४ वरिवस्यारहस्ये
अध्ययन का साधन (बुद्धि) । ‘क + ए’ = इन दोनों का सम्मिलित अर्थ हुआ—
प्रकाशिका बुद्धि ।
'वर्णद्वय मेलनतः प्रकाशिका बुद्धिरित्यर्थः ।।'
‘ई व्याप्तौ’ धातु से निष्पन्न तृतीय वर्ण ‘ई’ का अर्थ है—“व्याप्ति” ।।
तस्य लहर्याधिक्यं तन्निर्माणं मकारार्थः ।
हन हिंसायामिति हं शौर्य प्रत्यर्थिहननकरणत्वात् ॥ १२३ ॥
सं भोगसाधनं धनमुपभोगार्थात् स्यतेः सुनोतेर्वा ।
कमु कान्ताविति धातोरिच्छाविषयो ऽङ्गनादिः कम् ॥ १२४ ॥
एषां गमनं प्रापणमोहाङ्-गत्यर्थधातुजन्यं हम् ।
तस्यातिशयो लहरी तत्र श्लिष्टः सवर्णदीर्घेण ॥ १२५ ॥
ईकारस्तस्यार्थः कीर्तिः सर्वासु दिक्षु दीप्तत्वात् ।
ई दीप्ताविति धातौर्निर्मितिरनयोर्मकारार्थः ॥ १२६ ॥
तदेव तावद्वदति—
वाग्भवकूटस्यार्थः सूक्ष्ममतिव्यापनाधिक्यम् ।
शौर्यधनस्त्रीयशसामाधिक्यं कामराजार्थः ॥ १२७ ॥
एते सम्यक् कलयति सकला हरतेर्हकारः स्यात्।
निखिलजगत्संहर्त्रीत्यर्थस्तस्यापि वर्णस्य ॥ १२८ ॥
ईकारः प्रश्लिष्टः सृष्टिस्थितिरूपदीप्तिकर्त्रर्थः ।
यद्वा हृदि खेदहरे प्रकाशते तेन माता ह्रीः॥ १२९ ॥
सकलान्तेन पदेन ह्रीकारे कर्मधारयः कार्यः ।
तस्य विशेष्यो मः स्यान्नादार्थः संविदर्थो वा ॥ १३० ॥
(लहरी, ह, क, ई, स, म कूटत्रय एवं ह्रीं
आदि का रहस्यार्थ)
उसकी (बुद्धि की) प्रमुखता ‘लहरी’ है । इस प्रमुखता का निर्माण—मकार का
अर्थ है । ‘हन हिंसायाम् धातु’ से निष्पन्न ‘ह’ शब्द शत्रु का हनन करने का कारण
होने के कारण शौर्यार्थक है ।। भोगार्थवाची षो या सु अभिषवार्थवाची सु से निष्पन्न
‘स’ शब्द भोग के साधन धन का वाचक है । ‘कमु कान्तौ’ धातु से निष्पन्न ‘क’
शब्द कामिनी आदि इच्छित पदार्थों का वाचक है ।। गमनार्थी ओहाङ् धातु से
निष्पन्न ‘ह’ का अर्थ इनका (भोगों का) गमन या प्राप्ति है । उनकी (इन सभी
की) प्रभूत प्राप्ति ‘लहरी’ है जिसके साथ ईकार की सवर्ण दीर्घ संधि हुई है ।
द्वितीयोंऽशः ३६५
'ई दीप्तौ' धातु से निष्पन्न 'ई' शब्द का अर्थ है कीर्ति और यह समस्त
दिशाओं में प्रकाशित है । 'म' का अर्थ है—इन दोनों (लहरी एवं ई) की उत्पत्ति।
'वाग्भवकूट' का अर्थ है—सूक्ष्मबुद्धि की विराट व्यापकता । 'कामराजकूट' का
अर्थ है—विक्रम, वित्त, नारी एवं यश की अतिशयता ।
(तृतीय कूटगत) 'स क ल' पद (उपर्युक्त मकारद्वय से प्रतिपादित) उनको
सङ्केतित करता है जो क्रियाओं का निष्पादन करते हैं ।
'ह हरणो' धातु से निष्पन्न “ह्रीं” पद हरणवाचक भी हो सकता है तथा उस
वर्ण का भी अर्थ होता है—'निःशेष संसार की संहर्त्री' ।
(उपर्युक्त ह के साथ) प्रश्लिष्ट संधि-उपहित 'ई' वर्ण—"सृष्टि स्थितिरूपात्मक
दीप्ति (प्रकाश) की विधायिका”—यह अर्थ द्योतित करता है । या 'ह्रीं' शब्द
'माता' का द्योतक है जो कि समस्त भयों को दूर करती हुई हृदय (दहराकाश) में
प्रकाशित होती है ।
'स क ल' वर्णों में पर्यवसित पद के साथ (स्थित) 'ह्रींकार' में कर्मधारय
समास लगाया जाना चाहिए ।। उसका विशेष्य 'मकार' नाद या संविद् (ज्ञान) अर्थ
का वाचक है ।। १२३, १३० ।।
- प्रकाश *
हन्यते ऽनेनेति हं शौर्यम् । 'अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो झलि
क्ङिति' इति नलोपः । 'षो अन्तकर्मणि' इति 'षुञ् अभिषवे' इति वा धातोः करणार्थे
डप्रत्यये सम् इति रूपम् । सीयत इति सूयत इति वा सं द्रव्यम् । काम्यत इति कं
स्रक्चन्दनवनितादिकम् । हसकानां द्वन्द्वः । ततो हकारेण प्राप्त्यर्थकेन षष्ठीतत्पुरुषः ।
ततो लहरीपदेन तत्पुरुषः । तत ईकारेण कीर्त्यर्थकेन द्वन्द्वः । ततो मकारेण तत्पुरुषः ।
तथा च शौर्यधनस्त्रीप्राप्त्यतिशयस्य कीर्तेश्च निर्माणं द्वितीयकूटार्थः ॥ १२३, १२६ ॥
तदेव तावद्वदति— स्पष्टम् ॥ १२७ ॥
कूटद्वयस्य द्वन्द्वः । एते निर्माणे सम्यक् कलयतीति सकला । मकारलोपः ।
हरतीति ह्र । 'ई दीप्तौ' इति धातोः ई दीप्तिः । दीप्तिर्नाम सृष्टिः स्थितिश्च । हकारे-
ङ्कारयोः कर्मधारये यणि कृते ह्रीः सृष्ट्यादिपञ्चकृत्यकर्त्रीत्युपलक्षणविधयार्थः । यद्वा,
हरति सर्वं विषयीकरोतीति हृ । क्विक्प् । आगमशास्त्रस्यानित्यत्वात् प्रकृते न तुक् ।
तच्च दहराकाशम् । तत्र प्रकाशत इति ह्रीः । ह्रीकारान्तपदस्य मकारेण कर्मधारयः ।
यद्यपि कूटत्रये ऽपि मकारो नास्त्येव, अनुस्वारस्यैव तन्त्रेषूद्धृतत्वात्; तथापि
मकारस्यैव लक्षणवशादनुस्वार इति कूटद्वये सुवचम् । चरमकूटे त्वनुस्वार एव
विशेष्यो ऽस्तु । ततश्च, बुद्धिशौर्यधनस्त्रीयशसामाधिक्यकर्तृ निखिलजगत्सृष्ट्यादिकर्तृ
दहराकाशवर्ति नादरूपं चिद्रूपं ब्रह्मेति मन्त्रार्थः सिद्धः । अयं चार्थो ब्रह्मसूत्राणां शक्ति-
परत्वेन योजनां प्रदर्शयद्भिस्तत्रभवद्भिर्भाष्यकारैर्विस्तरेण निरूपित इह संक्षिप्योक्तः ।
तत्र क्वचित् क्वचिद् व्याकरणविरोधः प्रतीयते । स च मन्त्रस्य मन्त्रार्थस्य
३६६ वरिवस्यारहस्ये
चर्षिप्रोक्तत्वेन प्रामाणिकत्वे सिद्धे 'प्रयोगशरणा वैयाकरणाः' इत्युक्तेरेतदनुसारेणैव
व्याकरणलक्षणानां कल्प्यत्वात् परिहार्यः ॥ १२८, १३० ॥
तत्प्रकारमेव प्रदर्शयति—
धातोर्बह्वर्थत्वाद् बहुलग्रहणात् पृषोदरादित्वात् ।
आकृतिगणपाठेन स्वेच्छानुगुणादुणादिकल्पनतः ॥ १३१ ॥
छन्दसि सर्वविधीनां वैकल्पिकतावशादमुष्य मनोः ।
सिद्धैः कथिते ऽर्थे ऽस्मिन् वैयाकरणानुशासनानुमतिः ॥ १३२ ॥
(सिद्धों द्वारा स्थापित मंत्रार्थों की व्याकरण द्वारा पुष्टि
की अनिवार्यता का प्रतिपादन)
धातुओं के अनेकार्थक होने के कारण, बहुल को (मान्य परम्परा के रूप में)
ग्रहण करने के कारण, पृषोदरादि में विभिन्न प्रकरणों को सम्मिलित करने के
कारण, (पाणिनीय व्याकरण में) आकृतिगणपाठ होने के कारण, उणादिसूत्रों के
अर्थों को स्वप्रयोजनार्थ स्वेच्छापूर्वक कल्पित करने के कारण, वैदिक ग्रंथों में समस्त
शास्त्रीय विधियों के विकल्पित होने के कारण सिद्धों द्वारा निर्धारित मंत्रों के अर्थ
को वैयाकरणों द्वारा भी स्वीकृति प्रदान की गई है ॥ १३१-१३२ ॥
- प्रकाश *
'कुर्दखूर्दगुर्दगुद क्रीडायामेव' इत्येवकारेण 'तनूकरणे तक्षः' इत्यत्रार्थनिर्देश-
बलाच्च सत्ताद्यर्थनिर्देशस्योपलक्षणमात्रत्वेन धातवो ऽनेकार्थाः । तेन स्यतेरन्तकर्म-
वाचकत्वे ऽप्युपभोगार्थकत्वमविरुद्धम् । अत एव चेडो ऽधिपूर्वत्वात् केवलप्रयोगासंभवे
ऽपि 'इट्किटक्टी गतौ' इत्यत्र प्रश्लिष्ट ईकार एवैतदर्थको भविष्यति, गत्यर्थानां
सर्वेषामपि ज्ञानार्थकत्वात् । बहुलेति ।
'क्वचित् प्रवृत्तिः क्वचिदप्रवृत्तिः क्वचिद् विभाषा क्वचिदन्य एव ।
विधेर्विधानं बहुधा समीक्ष्य चतुर्विधं बाहुलकं वदन्ति ॥'
इति बहुलपदार्थः । तेन ल्हीत्यत्राकारलोपः सिद्धः । 'रण्डः' इत्यादिसिद्ध्यर्थ-
मडितो ऽपि जमन्ताड्डस्य डित्त्वमपि सिद्धम्' गत्यन्तरमप्याह—पृषोदरादित्वादिति ।
'पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम्' पृषोदरादयः शब्दा यथैव शिष्टैः प्रयुज्यन्ते तथैव साधवः, न
तत्र लक्षणान्तरं मृग्यमित्यर्थः । न चैवं सति स्थलान्तरे ऽपि ल्ह्रीति प्रयोगापत्तिः
पृषोदरशब्दवदिति वाच्यम्, अत्रैव साधुरिति नियमस्वीकारात् । अत एव 'गूढोऽऽत्मा'
इति न स्थलान्तरे प्रयुज्यते । अत एव च विष्णुसहस्रनामभाष्ये 'न्यग्रोधोदुम्बरो ऽश्वत्थः'
इत्यत्र पृषोदरादित्वात् संधिरित्युक्तं शङ्करभगवत्पादैः । गणपाठाभावे त्वाह—आकृतीति ।
षुञ्धातोर्डप्रत्ययादर्शनादाह—स्वेच्छेति ।
'संज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे ।
कार्याद्विद्यादनूबन्धमेतच्छास्त्रमुणादिषु ॥'
द्वितीयोंऽशः ३६७
इति वचनाट्टिलोपार्थं डित्त्वकल्पनेत्यर्थः । छान्दसत्वसमाधानं तु निरङ्कुश-
मित्याह—छन्दसीति ॥ १३१-१३२ ॥
- सरोजिनी *
पंचदशी मंत्र के जो विभिन्न अर्थ बताए गए हैं उनकी पुष्टि अनेक प्रकार से
होती है यथा—
१. धातुओं के अनेकार्थक होने के कारण ।
२. बहुल को मान्य परम्परा के रूप में ग्रहण होने के कारण ।
३. पृषोदरादि में विभिन्न प्रकरणों को सम्मिलित करने के कारण ।
४. आकृतिगणपाठ होने के कारण ।
५. उणादि सूत्रों के स्वप्रयोजनार्थ स्वेच्छापूर्वक कल्पित करने के कारण ।
स्वच्छन्दता के अनेक उदाहरण हैं—“क्वचित् प्रवृत्ति क्वचिदप्रवृत्तिः क्वचिद्
विभाषा क्वचिदन्य एव । विधेर्विधानं बहुधा समीक्ष्य चतुर्विधं बाहुलकं वदन्ति ॥”
अतः मंत्रों के भी अनेक अर्थ भी हो सकते हैं । ‘बहुल’ का यही उदाहरण है ।
‘पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम्’ के अनुसार पृषोदरादिक शब्दों को सभ्य एवं शिष्ट लोगों
द्वारा जिन अर्थों में प्रयुक्त किया जाता है उन्हें उन्हीं अर्थों में समाज में स्वीकृति
मिल जाती है । ‘संज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे । कार्याद्विद्यादनूबन्ध-
मेतच्छास्त्रमुपादिषु” के अनुसार टि के लोपार्थ डित्व की कल्पना की गई है ।
छान्दसत्वसमाधान निरंकुश, नियमों के संयम से परे है । ‘विष्णु सहस्रनाम’ के
भाष्य में ‘न्यग्रोधोदुम्बरोऽश्वत्थः’—प्रसङ्ग में पृषोदरादि के कारण संधि है—ऐसा
शङ्कराचार्य ने स्वीकार किया है । गणपाठ में परिगणित न होने वालों को ‘आकृति’
कहकर स्मरण किया गया है ।
समस्तार्थपदनिरुक्तिपूर्वकमुपसंहरति—
बहुतरसमासयोगात् समस्तपुरुषार्थसाधनत्वोक्तेः ।
संक्षेपात् सारोक्तेः श्रीविद्यायाः समस्तार्थः ॥ १३३ ॥
(मंत्र के ‘समस्तार्थ’ के स्वरूप का विवेचन)
(श्रीविद्या के ‘समस्तार्थ’ के अन्तर्गत) अनेक पदों को समास-युक्त करने के
कारण, समस्त पुरुषार्थों का साधनत्व निष्पादित करने के कारण तथा संक्षिप्त
रूप में श्रीविद्या का सारांश बताने के कारण—इसे श्रीविद्या का ‘समस्तार्थ’ (कहा
गया) है ॥ १३३ ॥ - प्रकाश *
समस्तपदस्यार्थ इति वा, समस्ताः सकला अर्थाः पुरुषार्था यस्मिन्निति वा,
समस्तः संक्षिप्तो ऽर्थ इति वा निरुक्तिः ॥ १३३ ॥
"? It's "ब्रह्मविष्णुपरो" or "परौ"?
Wait, ककारैकारौ is dual masculine (dvandva, tau), so the adjective must be "ब्रह्मविष्णुपराै" -> "ब्रह्मविष्णुपरो" with an extra slant, i.e., "परौ". Wait, look at 'रो' in 'ककारैकारौ': 'रौ' has one vertical and two slants.
Look at 'परो' / 'परौ': it has one vertical and two slants! So it is "परौ"!
Wait, let's look at the first part: "ब्रह्मविष्णुपराै"? No, "ब्रह्मविष्णू"?
Look at 'विष्णु': it's 'विष्णु' with short u? No, look at the hook below 'ष्ण': it's short u: "ब्रह्मविष्णुपराै" or "ब्रह्मविष्णुपरो"?
Wait, let's look at L28 again:
"इति चैकाक्षरनिघण्टूक्तब्रह्मविष्णुपरो ककारैकारौ" or "ब्रह्मविष्णुपराै ककारैकारौ"? It looks like "ब्रह्मविष्णुपराै" with a typo or "ब्रह्मविष्णुपरो". Let's look at the matra: it's definitely 'ौ' or 'ो' - wait, in "ककारैकारौ", it has 'ौ'. Before that, "ब्रह्मवि
द्वितीयोंऽशः ३६९
इत्यत्र वज्रपाणिशब्देन लकार एवोद्धृतो न ळकारः तथापि लळयोरभेदाभिप्रायेणेदम् ।
अत एव क्वचित्तन्त्रे त्रिखण्डीगतास्त्रयो ऽपि मोहार्णपदेन ळकारा एवोद्धृताः ।
नपुंसकमिति । अव्ययमित्येव युक्तम्, स्वरादेराकृतिगणत्वात् । अत एव त्रिशत्यामेकोन-
शततमस्य नाम्नो नमोयोगे चतुर्थ्यां प्राप्तायामपि 'ह्रीं नमः' इत्येव सांप्रदायिकानां
प्रयोगः सङ्गच्छते ॥ १३४-१३६ ॥
- सरोजिनी *
“कः प्रजापतिरुद्दिष्टः” = ‘क’ = ब्रह्मा ॥
“एकार उच्यते विष्णुः ॥” = ‘ए’ = विष्णु ॥
“अकारो ब्रह्मविष्ण्वीशकमठेषु” = ‘अ’ = ईश ॥
प्रथमकूट = ऋग्वेदात्मक । “कामराजकूट” = यजुर्वेदात्मक ॥
तृतीयकूट = सामवेदात्मक ॥
अनुत्तर अकार
२४ वरि.
३७० वरिवस्यारहस्ये
‘अ’ = १. परमात्मा । परमशिव
२. आत्मा
३. चराचर जगत का बीज
४. समस्त वर्णमाला में अनुस्यूत एवं उसका जनक
५. वर्णमाला की आत्मा एवं सर्वसार तत्त्व
६. शब्द ब्रह्म ] तान्त्रिक योग की चरमोपलब्धि है—‘अहं’ =
७. प्रथम स्पन्द ] ‘पूर्णहन्ता’ । ‘पूर्णहन्ता’ है—पूर्ण ‘अ + ह’
८. शिव + शक्ति से अभिन्न अहं ही मन्त्र है । यही अहं अपरिमेय
पूर्णहन्ता में परिणत हो जाता है ।
अबिन्दुविसर्गं च अकारं जपतो महान् ।
उदेति देवि सहसा ज्ञानौघः परमेश्वरः ॥ (विज्ञान भैरव)
हसकं तु हसद्वदनं मतं ककारस्य वदनवाचित्वात् ।
यद्वा हस आनन्दः कः सूर्यो हस्तु चन्द्रः स्यात् ॥ १३७ ॥
एतौ लौ नयने यस्य तत्तु कहलं रवीन्दुनेत्रमिति ।
तेन प्रकाशकत्वाच्चिद्रूपत्वं च निगदितं भवति ॥ १३८ ॥
विधिहरिगिरिशेड्यत्वे हेतू एते हसत्वकहलत्वे ।
तेनात्यमितानन्दं चिद्ब्रह्मेति द्वितीयकूटार्थः ॥ १३९ ॥
(ह स क ह ल का अर्थ)
ककार के मुखार्थक होने के कारण ‘ह स क’ (वर्णों) का अर्थ ‘हँसता हुआ
मुख’ समझना चाहिए । या ‘ह स’ का अर्थ ‘आनन्द’, ‘क’ का सूर्य एवं ‘ह’ का
अर्थ चन्द्रमा हो (है) । ये दोनों (क एवं ह अर्थात् सूर्य एवं चन्द्रमा) जिसके नेत्र
(ल) हैं वह सूर्यचन्द्रनयनी ‘क ह ल’ है । अतः प्रकाशक होने के कारण (उसकी)
चैतन्यरूपता कही गई है ।
ये दोनों ‘हसत्व’ एवं ‘कहलत्व’ (ही) ब्रह्मा, विष्णु एवं रुद्र के द्वारा ब्रह्म के
स्तुत्य होने में (मूलभूत) कारण हैं । अतः द्वितीयकूट का अर्थ हुआ—‘अपरिमेय
आनन्द एवं चिद्रूप ब्रह्म’ ॥ १३७-१३९ ॥
- प्रकाश *
हसो हास्यम् । अर्शादित्वान्मत्वर्थीयो ऽच् । ततः ककारेण मुखवाचकेन
बहुव्रीहिः । हसः को यस्य तदिति विग्रहः । यद्वा हासस्यानन्दजन्यत्वादानन्दे हसपदस्य
लक्षणा । कश्च हश्च कहौ, कहौ लौ यस्य तत् कहलम् । ‘मुखे सूर्ये ऽपि कः स्मृतः’
‘हः कोपे वरुणे चन्द्रे’ ‘इन्द्रे ऽपि लोचने लः स्यात्’ इत्येकाक्षरनिघण्टुः । हसपद-
द्वितीयोऽंशः ३७१
कहलपदयोः कर्मधारयः । एतदर्थप्रतिपादकं मूलमाह—हेतू इति । यतो ह्रीं हसकहलँ
ततो ह्रीं कएईलमित्यन्वयः ॥ १३७-१३९ ॥
- सरोजिनी *
इन श्लोकों में द्वितीयकूट का अर्थ समझाया गया है । 'ह स क' =
हँसता हुआ मुख ॥ 'ह स' = आनन्द । 'क' = सूर्य ॥ 'ह' = चन्द्रमा ॥
'क + ह' = (सूर्य एवं चन्द्र) जिसके नेत्र हों वही है = सूर्यचन्द्रनयनी
अर्थात् 'क ह ल' । 'क ह ल' = सूर्यचन्द्रनयनी ॥ (प्रकाशक)
द्वितीयकूट का सम्पूर्ण अर्थ—'अपरिमेय आनन्द एवं चिद्रूप ब्रह्म ।'
सकलकलाभिः सहितं सकलं ब्रह्म तु तृतीयकूटार्थः ।
इत्थं गुणगणकथनाद्विद्याया एष सगुणार्थः ॥ १४० ॥
(तृतीयकूट एवं सगुणार्थ के स्वरूप का विवेचन)
समस्त कलाओं से युक्त ब्रह्म 'स क ल' है—यही तृतीय कूट का अर्थ है ।
इस प्रकार (समस्त) गुणसमूह के कथन द्वारा विद्या का यह 'सगुणार्थ' (कहा गया)
है ॥ १४० ॥ - प्रकाश *
— अत्र सर्वत्र सुलोपः । स्पष्टमन्यत् ॥ १४० ॥ - सरोजिनी *
प्रस्तुत श्लोक में 'तृतीयकूट' का अर्थ समझाया गया है । और विद्या के
'सगुणार्थ' की व्याख्या की गई है ।
“स क ल”—समस्त कलाओं से युक्त ब्रह्म ।
चरमोद्दिष्टं महावाक्यार्थमाह—
विधिहरिशिववचना अपि ककार एकारको ऽकारः ।
सृष्टिस्थितिभङ्गात्मकतत्तज्जनकत्वलाक्षणिकाः ॥ १४१ ॥
ईश्वरवाचीकारो वक्ति डकारः सदाशिवं ताभ्याम् ।
लक्षणया तत्र तिरोधानानुग्रहणकृत्यता गदिता ॥ १४२ ॥
(मंत्रगत 'ककार', 'एकार' एवं 'अकार' की त्रिदेवों से तदात्मता का प्रतिपादन)
ब्रह्मा, विष्णु एवं शिव शब्द भी ककार, एकार एवं अकार से अभिन्न हैं
(उनका), सृष्टि-स्थिति-संहार का कारकत्व एवं (उनका) इन कार्यों को उत्पन्न करना
लाक्षणिक है ॥ १४१ ॥
३७२ वरिवस्यारहस्ये
ईकार ईश्वर का वाचक है तथा उकार सदाशिव का वाचक है । लक्षणा वृत्ति
से इन दोनों (वर्णों) के द्वारा उन (देवताओं) में (क्रमशः) तिरोधान एवं अनुग्रह
करने की क्षमता होना द्योतित किया गया है (कहा गया है।) ॥ १४२ ॥
- प्रकाश *
ईकारस्य नामैकदेशन्यायेनेश्वरबोधकत्वम् । 'डो महेशः समाख्यातः' इति वचने
ऽपि प्रकृते सदाशिव एवानुग्रहकर्ता विवक्षितः । एतेन 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते'
इत्यादिश्रुतावुक्तं ब्रह्मणस्तटस्थलक्षणमुक्तं भवति ॥ १४१-१४२ ॥ - सरोजिनी *
ककार = ब्रह्मा । एकार = विष्णु । अकार = शिव ॥ त्रिदेवों के लाक्षणिक
कारकत्व—ब्रह्मा = सृष्टि । विष्णु = स्थिति । शिव = संहार ॥
“अः इति ब्रह्म तत्रागतमहमिति” (ऐ०उ०)—“अः ही ब्रह्म है तत्रागतम् इस
विग्रह के अनुसार 'अहं' रूप निष्पन्न होता है ।”
'ई' का अर्थ—नामैकदेशन्याय के अनुसार 'ई' का अर्थ है—'ईश्वर' ।'
'डो महेशः समाख्यातः' के प्रमाण के आधार पर 'ड' का अर्थ अनुग्रहकर्ता
सदाशिव स्वीकार किया गया है ।
'ई' = ईश्वर ॥ 'ड' = सदाशिव ॥
'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' आदि कहकर ब्रह्म का लक्षण जो स्रष्टा,
पालक एवं संहारक कहा गया है वह उसका तटस्थ लक्षण है जबकि अनुग्रह
उसका मुख्य लक्षण होने के कारण 'ड' अनुग्रह करने वाले सदाशिव का वाचक
स्वीकार किया गया है ।
'ई' एवं 'ड' वर्ण = ईश्वर एवं सदाशिव की तिरोधान एवं अनुग्रह क्षमता के
प्रतीक या वाचक हैं ॥ १४१-१४२ ॥
अथ 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इत्युक्तं स्वरूपलक्षणं द्वितीयकूटेनाह—
हस आनन्दः सत्यं कं हमनन्तं च लं ज्ञानम् ।
इत्थं ब्रह्म तटस्थस्वरूपलक्षणयुगेन निर्णीय ॥ १४३ ॥
तदभेदं जीवगणे वक्ति तृतीयेन कूटेन ।
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्याख्यकलात्रितयेन १साहित्यात् ॥ १४४ ॥
सकलपदं जीवपरं ब्रह्मपरं शक्तिबीजं स्यात् ।
सामानाधिकरण्यात् तल्लक्षितशुद्धयोरभेदार्थः ॥ १४५ ॥
१. सहित्वात्
द्वितीयोऽंशः ३७३
अत्यल्पमिदं कथितं यत् सर्वं खल्विदं ब्रह्म ।
इत्येवं बोधयितुं सकलपदं वा तृतीयकूटगतम् ॥ १४६ ॥
एवमवान्तरवाक्यैर्जीवब्रह्मस्वरूपमभिधाय ।
तद्भेदो वर्णित इत्येष महापूर्ववाक्यार्थः ॥ १४७ ॥
(पंचदशी मंत्रगत 'ह स क ह ल' के अर्थ का विवेचन)
(पंचदशी मंत्रगत) 'ह' एवं 'स' (वर्ण) आनन्द, 'क' सत्य, 'ह' अनन्त एवं
'ल' ज्ञान (के वाचक) हैं । इस प्रकार (ब्रह्म के) तटस्थ एवं स्वरूप दो लक्षणों के
द्वारा ब्रह्म का निर्णय करके... ॥ १४३ ॥
(तृतीयकूट द्वारा जीवब्रह्मैक्य की स्थापना का प्रतिपादन)
तृतीयकूट (शक्तिकूट) द्वारा ब्रह्म एवं जीव-समूह में अभिन्नता कही गई है ।
जागृति, स्वप्न एवं सुषुप्ति इन तीन कलाओं से युक्त होने के कारण ॥ १४४ ॥
(मन्त्रगत 'स क ल' पद का अर्थ)
पंचदशीमंत्रगत 'स' 'क' 'ल' (वर्णों की समष्टि) जीव का वाचक है ।
शक्ति-बीज ('ह्रीं') ब्रह्म का वाचक है । (उन दोनों में) सामानाधिकरण्य होने के
कारण उनके द्वारा सङ्केतित शुद्ध वस्तुएँ अभिन्न हैं ॥ १४५ ॥
('स' 'क' 'ल'-मंत्राक्षर का अर्थ)
यहाँ तक अत्यन्त कम कहा गया है । तृतीयकूट के 'स' 'क' एवं 'ल'
वर्ण, 'निश्चय ही यह सब ब्रह्म ही है—इस अर्थ को ही बोधित करने के लिए
प्रयुक्त किए गए हैं ॥ १४६ ॥
(मन्त्रगत महावाक्यार्थ का स्वरूप)
इस प्रकार आन्तर वाक्यों द्वारा जीव एवं ब्रह्म के स्वरूप पर प्रकाश डालकर
उनमें (जीव एवं ब्रह्म में) अभिन्नता (अभेदात्मकता) का वर्णन किया गया है और
यही है महावाक्यार्थ ॥ १४७ ॥
- प्रकाश *
'सखा कश्च बुधैः प्रोक्तः' इति कोशात् ककारः सखिवाचकः । सखित्व-
माप्तत्वम् । तच्च यथार्थवक्तृत्वमिति शक्यसंबन्धेन प्रकृते सत्यमेव विवक्षितम् । एवं
हकारस्य व्योमबीजत्वेन व्योम्नो ऽनन्तत्वादनन्तमित्यर्थः । प्रत्यक्षज्ञानजनकलोचनवाचि-
लकारस्य ज्ञानमर्थः ।
'तत्त्वमसि' इति महावाक्ये तत्पदार्थत्वंपदार्थयोरेकविभक्तिमत्त्वरूपसामानाधि-
करण्यादभेदो बोध्यते । स च वाच्यार्थयोरसंभवाज्जहदजहल्लक्षणया लक्ष्यपदार्थयोरिति
स्थितिः । तत्र तत्पदस्य वाच्यार्थः सृष्ट्यादिकृत्यपञ्चकजनकः । स च 'यतो वा इमानि
भूतानि जायन्ते' इत्यादिना श्रुतावुक्तः । लक्ष्यार्थस्तु कृत्यातीतं निर्विशेषं ब्रह्म । तदपि
३७४ वरिवस्यारहस्ये
'सत्यं ज्ञानम्' इत्यादिना प्रतिपादितम् । एवं त्वंपदस्य वाच्यार्थो जाग्रदाद्यवस्था-
पञ्चकविशिष्टः । स च 'तद्यथा ऽस्मिन्नाकाशे श्येनो वा सुपर्णो वा विपरिपत्य श्रान्तः
संहत्य पक्षौ संलयायैव ध्रियत एवमेवायं पुरुष एतस्मा अन्ताय धावति । तद्यथा
महामत्स्यः' इत्यादिश्रुतिभिरुक्तः । लक्ष्यार्थस्त्ववस्थाद्यतीतं ब्रह्म । तदपि 'यो ऽयं
विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः, न दृष्टेर्द्रष्टारं पश्येः' इत्यादिभिः प्रतिपादितम् ।
एवमवान्तरवाक्यैर्वाच्यार्थलक्ष्यार्थयोर्निर्णये सति, तथा महावाक्ये लक्ष्यार्थयोरभेद-
बोधः । यद्यपि श्रुतिषु कृत्यत्रयमवस्थात्रयमेव वर्ण्यते, तथापि तन्त्रानुसारात्
तत्पञ्चकोपलक्षणपरत्वेन व्याख्येयं त्रिवृत्करणस्य पञ्चीकरणपरत्वमिव । एवं च प्रकृते
तृतीयकूटस्थसकलपदेन कलाभिरवस्थाभिः सहित इत्यर्थकेन वाच्यार्थस्योक्तावपि
लक्ष्यार्थानुक्तेर्न्यूनता । तदर्थं च कूटद्वयमेवावृत्त्या त्वंपदस्य वाच्यार्थलक्ष्यार्थयोः
समर्पकत्वेन व्याख्येयम् । अथ वा, तान्त्रिकाणां मते वाच्यार्थयोरप्यत्यन्ताभेदस्य
शांभवानन्दकल्पलताकारादिभिरुपपादनात् कूटद्वयेन सृष्टिकर्तृत्वादिविशिष्टस्यावस्थादि-
विशिष्टस्यैव वाच्यार्थस्य समर्पणम्; तृतीयकूटे तु तयोरभेदो जगतो वा संपूर्णस्याभेदो
बोध्यते । इह यावान् वक्तव्यो ऽशस्तावत्ः सर्वस्याप्युक्तौ वेदान्तशास्त्रस्यैव कृत्स्नस्या-
रम्भणीयतापद्योपरम्यते । महापूर्वेति । महांश्चासौ पूर्वश्च वाक्यार्थ इति, महाशब्दः पूर्वो
यस्मिन् वाक्ये शब्दे तस्य महावाक्यस्यार्थ इति वा निरुक्तिः । एते चार्था उपलक्षण-
भूताः तेन तन्त्रेषु तत्र तत्रोक्तानामन्येषामप्यर्थानां संग्रहः । तथा हि—योगिनीहृदये तावत्
'आत्मनः स्फुरणं पश्येद् यदा सा परमा कला' इत्यारभ्य कांश्चिचतुरश्चतुरः
पदार्थानुक्त्वा तद्वाचकत्वं कूटत्रयं तुरीयविद्या चेति चतुर्णां शब्दानां प्रतिपादितम्—
'कूटत्रितययुक्तस्य सकलस्य मनोः पुनः ।
एतानि वाच्यरूपाणि कुलकौलमयानि तु ॥'
इति । एवं च यावन्ति चतुष्काणि तावन्तो मन्त्रार्थाः । तानि च प्रथमे ऽंशे
'पुटधाम—' इत्यादिश्लोकोक्तानि । तत्र हि यद्यपि कूटानां पुटाद्यभेद एवोक्तः, तथापि
स वाच्यवाचकभाव एव पर्यवस्यति, शब्दार्थयोस्तादात्म्यस्यैव शक्तिरूपत्वेन पातञ्जले
मञ्जूषायां च स्फुटतरमुपपादनात् । एवं कादिमते पञ्चत्रिंशे पटले चतुर्विंशादिभिस्त्रि-
भिर्व्याकुलाक्षरैः श्लोकैरर्थो वर्णितः—
'र्णैः यामिलिर्वतास्त्रिल तेर्थोधीकयलाऽभिस ।
णदेरूपेपेणवीशे तम् दीमिनरिस्त्यादते ॥ १ ॥
त्वंतोगशेत्कृषजंअ तमूत्ममील्लेरिखाकह ।
तःर्थकस्याथिश्चास्तुत तःत्रेगोर्वपितुषुस ॥ २ ॥
त्वङ्गामान्मानप्रशव्यो नानमसग्निमात्वग्र ।
रोमईद्योकार्विशति नमृतभान्दुलनान्त्रिबि ॥ ३ ॥
इति । एतेषां वाचनक्रमो यथा—
'देवतारथगोमूक (८४६२७३५१) इति यो वेत्ति न क्रमम् ।
स व्याकुलाक्षरे मूको देवतारथगो ऽपि सन् ॥'
द्वितीयोंऽशः ३७५
इति¹। तृतीयकूटे वर्णत्रयं सर्वार्थकम्; तुर्यमक्षरं देव्यर्थकम्; तेनायमर्थः संपन्न
इति प्रथमश्लोकस्यार्थः । सर्वं जगद्देवीरूपमेवेत्यर्थस्तन्त्रान्तरेषु गोपित-
इति द्वितीयश्लोकस्य । लज्जाबीजस्थैश्चतुर्भिरक्षरैर्यत् प्रकाशकं यच्च ग्रसिष्णु,
तयोर्यत् सामरस्यं तत्तादात्म्यं द्वितीये प्रतिपाद्यत इति तृतीयस्य । प्रकाश-ग्रासशब्दौ
तूत्पत्तिसंहारयोर्विद्याविद्ययोर्वा वाचकाविति । अयमप्यर्थः 'अत्यल्पमिदं कथितम्' इति
श्लोके सूचितः । एवं चात्र 'पुटधाम-' इति श्लोके त्रयोदशार्थाः; गायत्र्यादि-
पञ्चदशार्थेषु भावार्थाश्चत्वारः, नामार्थास्त्रयः, शाक्तार्थौ द्वौ, कौलिकार्थेऽपि गणेशादि-
रूपत्वस्य देवीविद्याचक्रभेदेन त्रैविध्यम्, महावाक्यार्थे ऽपि द्वैविध्यमिति चतुर्दश; शेषा
दश; इति मिलित्वा सप्तत्रिंशदर्थाः । नामैकदेशार्थे त्वनन्ता भेदा उक्ताः । एवं
बहुतन्त्रद्रष्टृभिरन्ये ऽप्यर्थाः संग्राह्याः ॥ १४३-१४७ ॥
- सरोजिनी *
'ह' + 'स' = आनन्द । 'क' = सत्य । 'ह' = अनन्त ॥ 'ल' =
ज्ञान ॥ ('ह स आनन्दः सत्यं कं हमनन्तं च लं ज्ञानम्')
'क' = 'सखा कश्च बुधैः प्रोक्तः' । “ककारः” = सखि ॥ 'ककार'
सखि वाचक है । (सखित्व, आप्तत्व) ॥ “हकार”—व्योम बीज होने के कारण
'अनन्त' अर्थ का वाचक है क्योंकि व्योम अनन्त है । प्रत्यक्ष ज्ञान-जनक लोचन
का वाचक होने के कारण “लकार” का अर्थ-'ज्ञान' है । इस प्रकार ब्रह्म के जो
दो लक्षण होते हैं—१. 'स्वरूप लक्षण' २
'तृतीयकूटगत'—शक्तिकूट में निहित ।। 'स क ल ह्रीं' ही शक्तिकूट है ।
'सकल पद'—' स, क, ल, ह्रीं ।' 'स क ल ह्रीं' का अर्थ—'अहं ब्रह्मास्मि' ।
देवी कूटत्रयात्मिका है?
'कूटत्रयात्मिकां देवीं समष्टिव्यष्टिरूपिणीम्' ।
आद्यां शक्तिं भावयन्तो भावार्थमिति मन्वते ।।१
आचार्य भास्करराय कहते हैं—
'अथ तार्तीये वर्णद्वितयं त्रिपदीषडक्षरी गमकम् ।।'
अर्थात् तृतीयकूट के प्रथम दो वर्ण (स क) उन्हीं तीनों पदों एवं छः वर्णों
का बोध कराते हैं । भाव यह कि—'तुर्या हकारस्तदुपरि पदत्रयोपरि विद्यमाना या
षडक्षरी 'भर्गो देवस्य धी' इति तदर्थबोधकः । तृतीयकूटे वर्ण द्वितयं सकेति ।
ताभ्यां धीयन्त गायत्र्याः अर्थः प्रतिपाद्यः ।'२ भास्करराय कहते हैं कि तुर्याक्षर हकार
के साथ षडक्षरी 'भर्गो देवस्य धी' की तुलना की जा सकती है क्योंकि तृतीयकूट
में स्थित 'स' 'क' वर्ण उसके अर्थ का प्रतिनिधित्व करते हैं । भाव यह कि—
गायत्री मंत्र में जो 'भर्गो देवस्य धी' शब्दावली है उसका वही अर्थ है जो कि
'पंचदशाक्षरी मंत्र' के तृतीयकूटगत पद 'स क' का अर्थ है । सारांश—'स क' =
'भर्गो देवस्य धी' (गायत्रीमंत्र) ।। 'स'—सकार का अर्थ है—'सविता' (गायत्रीमंत्र)
'सकारस्य सविता अर्थः ।३ 'ह' = 'हृदयागारवासिनी हल्लेखा'—श्रुति 'क'—
ककार का अर्थ वही है जो कि गायत्री के 'वरेण्य' का अर्थ है—'ककारस्य
वरेण्मर्थः ।।'४ 'ह' = हृदय । 'हकाररस्य हृदयमर्थः'—भास्कर ।। 'ल' = पंचभूत ।
'ल' = पृथ्वी अर्थात् पृथ्वी आदि पाँचों भूतों का उपलक्ष या द्योतक ।। 'उभयांत्रापि
लकार हल्लेखाभ्यां पंचभूताद्यात्मनेत्यादिरर्थ' ।५ आचार्य भास्करराय कहते हैं कि
आद्यविद्या पंचदशी का जो अर्थ है—वही 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म' (श्रुति) रूप अर्थ—
गायत्रीमंत्र एवं पंचदशीमंत्र दोनों का प्रतिपाद्य है? 'अत्र ह्याद्यायाः श्रीविद्याया एव
ब्रह्मरूपत्व गायत्र्यादिप्रतिपाद्यत्वं विद्याप्रतिपाद्यत्वादिकं च तदर्थ व्याख्यानदर्शिनां
स्पष्टम् ।।६
'त्रिपुरातापनीयोपनिषद' में 'शक्तिकूट' एवं गायत्री का निम्न रूप से समन्वय
प्रदर्शित किया गया है—"अथैतस्मादपरं तृतीयं शक्तिकूटं प्रतिपद्यते द्वात्रिंशदक्षर्या
गायत्र्या ।। २३ ।।
'तत् सवितुर्वरेण्यं तस्मादात्मन आकाश आकाशाद्वायुः स्फुरते तदधीनं वरेण्यं
समुदीयमानं सवितुर्वा योग्यो जीवात्मपरमात्म समुद्भवस्तं प्रकाशशक्तिरूपं जीवाक्षरं
स्पष्टमापद्यते ।। २४ ।।
१. योगिनी हृदय २-५. भास्करराय—'प्रकाश'
६. भास्करराय—'प्रकाश'
"हयग्रीव ब्रह्मविद्या वृत्रवधस्तथा । गायत्र्या च सभारम्भस्तद्वै भागवतं विदुः ।।"
द्वितीयोऽंशः ३७७
भर्गो देवस्यधीत्यनेनाधाररूप शिवात्माक्षरं गण्यते महीत्यादिना शेषं काम्यं
रमणीयं दृश्यं काम्यं रमणीयं शक्तिकूटं स्पष्टीकृतमिति ॥ २५ ॥
पंचदशी मंत्र गायत्री मंत्र
('स' का समानार्थी है गायत्री का 'सवितुर्वरेण्यं')
'स' का समानार्थी 'सवितुर्वरेण्यम्'
'क' का समानार्थी 'भर्गो देवस्य धी'
'ल' का समानार्थी 'महि' (धीमहि)
‘ह्रीं’ का समानार्थी— ┌ 'धियो योनः प्रचोदयात परो रजसेऽसावदोम्'
“शेषं धियो यो नः प्रचोदयात् │ “तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो
परो रजसेऽसा वदोमिति काम्यं │ नः प्रचोदयात् परो रजसेऽसा वदोम् ॥”
रमणीयं दृश्यं काम्यं रमणीयं │ —(त्रिपु० ता० ३०)
हल्लेखाऽपि समन्विता स्यात् । │ 'ह्रीं' (पं०मंत्र) प्रणव या ओम = (गा०मंत्र)—
एवं शक्तिकूटमपि स्पष्टीकृत- │ 'परोजसेऽसावदोम् ॥'
मित्यर्थः ॥”
'परोरजसे सावदोम' में 'परोरजसे' [ = 'रजसः परं परोरजसे ॥'
रजेऽतीतम् । निर्मलमिति निर्गुणमितिवार्थः । रजः शब्दस्य धूली वाचकत्ववद्
गुणत्रयोपलक्षकत्वसंभवात् । त्रिगुणातीतमिति यावत् ॥
भाव यह कि—यावत् “भाव यह कि—'रज' का अर्थ है धूल, कल्मष,
गुणत्रय। 'परो रजसे' का अर्थ है। 'रज' से परे' 'रजातीत' अर्थात निर्मल, निर्गुण,
त्रिगुणातीत । गायत्री के 'ओम' का अर्थ भी 'हीं' ही है—'एतावान व्यर्थो
हल्लेखायाः' (—आचार्य भास्करराय)
'सावदोम' का अर्थ—'सवदोऽवदश्च यः प्रणवः । 'वक्तु शक्यो वक्तुम-
शक्यश्चेति ।।' अर्थात् कथनीय एवं अकथनीय सवद एवं अवद ।। सवद एवं
अनद—अर्थात् प्रणव = ओंकार ।। शब्द की एक मर्यादा (सीमा) है अतः ओंकार
सीमा में बँध न सकने के कारण अकथ्य है । ('शब्दैः शक्तिमर्यादया न बोध्यः ।
शक्यतावच्छेदकधर्ममात्रस्य पर तत्वेविरहात्')
इसीलिए कहा गया है—“यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह” 'लक्षणा'
के द्वारा इसका जानना शक्य भी है क्योंकि सत्य ज्ञान आदि पदों का उसके लिए
प्रयोग किया गया है । 'वेदैश्च सर्वैरहमेववेद्यः' होते हुए भी वह 'लक्ष्यार्था
लक्षणागम्या' (स्मृति) कहे जाने के कारण 'अवद' होते हुए भी 'सवद' भी है ।
'ओम' = 'प्रणव' । 'ओम्' = परमतत्त्व । अकार-उकार-मकार के वाचक
ब्रह्मा-विष्णु-महेश से युक्त । यही हल्लेखा का अर्थ है ।
३७८ वरिवस्यारहस्ये
| 'पंचदशी मंत्र' | 'गायत्रीमंत्र' | |
|---|---|---|
| 'ह्रीं' का अर्थ है ॐ | 'परोरजसेऽसावदोम' | 'ह्रीं' एवं 'ओम' |
| यह देवी प्रणव है | (रजातीत, अवद ओम्) ॥ | दोनों ही प्रणव |
| 'ह्रीं' प्रणवार्थः परतत्त्वमकारो | 'ओम' | हैं एवं |
| कारमकारैर्ब्रह्मविष्णु रुद्रात्मकम् । | (ब्रह्मविष्णुरुद्रात्मक) | समानार्थक हैं । |
| एवावान्तरार्थो हृल्लेखायाः ॥ | ||
| (ब्रह्मविष्णुरुद्रात्मक) |
- सरोजिनी *
'महावाक्यार्थ' का स्वरूप—आचार्य भास्करराय का कथन है कि जीव एवं
ब्रह्म में अभिन्नता एवं अभेदात्मकता की, तार्किक पुष्टि द्वारा, स्थापना करना ही
महावाक्यार्थ का आशय है ।
'योगिनीहृदय' में महावाक्यार्थ नामक अर्थ का तो उल्लेख नहीं है प्रत्युत्
[L1
द्वितीयोंऽशः ३७९
‘स्वरूप लक्षण’ है तो “यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते” ब्रह्म का ‘तटस्थ लक्षण’
है। इस प्रकार ‘त्वं’ पद का वाच्यार्थ होगा—‘जाग्रत आदि अवस्था पंचक
विशिष्ट”—“तद्यथाऽस्मिन्नाकाशे श्येनो वा सुपर्णो वा विपरिपत्य संहृत्यपक्षौ संलयायैव
ध्रियत एवमेवायं पुरुष एतस्मा अन्ताय धावति। तद्यथा महामत्स्यः ।। इस प्रकार भी
ब्रह्म का स्वरूप निरूपित किया गया है। यहाँ लक्ष्यार्थ होगा—‘अवस्थाद्यतीत
ब्रह्म’ । फिर भी “योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योति पुरुषः, न दृष्टेर्द्रष्टारं
पश्येः”—कहा गया है। इस प्रकार अवान्तर वाक्यों द्वारा—वाच्यार्थ एवं लक्ष्यार्थ
दोनों का निर्णय होने पर महावाक्य में लक्ष्यार्थों का अभेद सिद्ध हो जाता है।
यद्यपि श्रुतियों में कृत्यत्रय, अवस्थात्रय का ही वर्णन पाया जाता है तथापि तंत्र के
अनुसार उसके पंचकोपलक्षणपरक् होने के कारण उसका पंचकोपलक्षण वर्णित
करना चाहिए यथा—त्रिवृत्करण का पंचीकरण परत्व प्रतिपादित किया गया है। इस
प्रकार प्रकृत प्रसङ्ग में तृतीय कूटस्थ ‘स क ल’ पद के द्वारा कलाओं एवं
अवस्थाओं के सहित इस अर्थ को ग्रहण करते हुए वाच्यार्थ का कथन करने पर
भी लक्ष्यार्थों को कहने में न्यूनता आएगी। कूटद्वय आवृत्ति द्वारा ‘त्वं’ पद का
वाच, तात्च्यार्थ एवं लक्ष्यार्थ—दोनों का समर्पणाभाव से व्याख्यान किया जाना
चाहिए।। तांत्रिकों के मतानुसार दोनों वाच्यार्थों में अभेद होने से शांभवानन्द
कल्पलताकार आदि के द्वारा उपपादन किये जाने के कारण कूटद्वय द्वारा
सृष्टिकर्तृत्वादिकविशिष्ट अवस्थाविशिष्ट वाच्यार्थ का ही समर्पण अभिप्रेत है।
तृतीयकूट में उन दोनों में अभेद एवं ब्रह्म जगत् में अभेद—सम्पूर्ण अभेद—
सङ्केतित है। यहाँ जो भी वक्तव्य प्रस्तुत है, वह सब वेदान्तानुमोदित है। १
‘महावाक्य’ की = “महाशब्दः पूर्वो यस्मिन् वाक्ये शब्दे तस्य महावाक्यार्थ’—
यही निरुक्ति है। ये अर्थ उपलक्षणभूत हैं। उसके द्वारा तंत्रों में अनेक अर्थों का
संग्रह प्राप्त होता है—“तत्रोक्तानामन्येषामव्यर्थानां संग्रहः”। ‘योगिनीहृदय’ में कहा
गया है—“आत्मनः स्फुरणं पश्येद् यदा सा परमा कला” —इस वाक्य से प्रारंभ
करके ‘कांश्चिच्वतुश्चतुरः’ पदार्थों को कहने के कारण ‘चतुर’ शब्दों का वाचकत्व
प्रतिपादित किया गया है। कूटत्रितय तुरीय विद्या का स्वरूप—
‘कूटत्रितययुक्तस्य सकलस्य मनोः पुनः ।
एतानि वाच्यरूपाणि कुलकौलमयानि तु ।।' २
जितने चतुष्क हैं उतने मंत्रार्थ हैं। ‘पुटधाम’ आदि श्लोकों में इसे प्रतिपादित
किया गया है। वहाँ कूटों की पुटो अ के साथ अभेदात्मकता प्रतिपादित की गई
है। यद्यपि वहाँ कूटों की पुटादिक से अभेदात्मकता प्रतिपादित की गई है तथापि
उसका पर्यवसान वाच्यवाचकभाव में ही है। ३ पांतञ्जल मञ्जूषा में दोनों प्रकार के
शब्दार्थों के तादात्म्य की शक्ति के रूप में संपुष्टि भी की गई है अतः उपर्युक्त +
कथन स्वयमेव संपुष्ट हो जाता है।
१-३. भास्करराय—‘प्रकाश’
३८० वरिवस्यारहस्ये
कादि मत के ३५ वें पटल में व्याकुलाक्षरों द्वारा श्लोकों का अर्थ वर्णित
किया गया है—
'णैःयामिलिर्वतास्त्रिल तेर्थोधीकयलाऽभिस ।
णदेरूपेपेणवीशे तम् दिमीनरिस्त्यादते ॥ १ ॥
त्सनतोगशेत्कृषअ त्मत्ममील्लेरिखाकह ।
तःर्थकस्याथिश्चास्तुत तःन्ग्रेगोर्वपितषुरु ॥ २ ॥
त्वङ्गामाम्नानप्रशव्यो नानमसग्निामात्वग्र ।
रोमईयोकार्विशंत न्मृतभान्दुलनान्त्रिबि ॥ ३ ॥
इनका वचनक्रम देखें—"देवतार्थगोमूक (८४६२७३५१) इति यो वेत्ति न
कमम् । स व्याकुलाक्षरे मूको देवतारथगोऽपि सन् ।।" १
तृतीयकूट में वर्णत्रय सर्वार्थक हैं, तुर्य अक्षर देव्यर्थक है, इससे यह अर्थ
प्रतिपादित किया गया—यही प्रथम श्लोक का अर्थ होगा । 'समस्त जगत् देवी का
रूप ही है'—यह अर्थ तंत्रान्तर में गुप्त रखा गया है । द्वितीय श्लोक का यही
अभिप्राय है । लज्जाबीज में स्थित चार अक्षरों द्वारा जो प्रकाशक है—जो ग्रसिष्णु
है—उन दोनों का सामरस्य तत्तादात्म्य द्वितीय में प्रतिपादित किया गया है । २ प्रकाश
ग्राम शब्द उत्पत्ति एवं संहार, विद्या एवं अविद्या के वाचक हैं । 'अत्यल्पमिदं
कथितं' (१४६) कहकर यही सङ्केतित किया गया है । 'पुटधाम'—वाले श्लोक में
१३ अर्थ, गायत्री आदि के १५ अर्थ, भावार्थ ४, नामार्थ ३, शाक्तार्थ २,
कौलिकार्थ (गणेशरूपादि, देवी विद्याचक्र भेद से) ३, महावाक्यार्थ में १४, शेष
१०—सब मिलाकर ३७ अर्थों का प्रतिपादन किया गया है । 'नामैकदेशार्थेत्वनन्ताः
भेदाः उक्ताः' नामैकदेशार्थ में अनन्त अर्थों की संभावनायें हैं । इसी प्रकार अन्य
तंत्रों में अनेक अन्य अर्थों का प्रतिपादन किया गया है—"एवं बहुतंत्रद्रष्टृभिरन्ये
ऽप्यर्थाः संग्राह्याः ।।" ३
शक्त्या लक्षणया वा ये ये ऽर्था दर्शिता मनोरस्य ।
तेषु न को ऽपि विवादः प्रत्यक्षेणैव सिद्धत्वात् ॥ १४८ ॥
(मन्त्रार्थ विषयक सर्वमान्यता का प्रतिपादन)
इस मन्त्र के शक्ति (अभिधाशक्ति) या लक्षणाशक्ति के द्वारा जो-जो अर्थ
प्रदर्शित किये गये उनके विषय में, उनके प्रत्यक्षतया सिद्ध होने के कारण, कोई
विवाद नहीं है ॥ १४८ ॥
- प्रकाश *
मनोर्मन्त्रस्य । प्रत्यक्षेणेति । शक्तिग्राहकव्याकरणकोशादेः शक्य-संबन्धस्य च
स्फुटं प्रदर्शनादिति भावः ॥ १४८ ॥
१-३. भास्करराय—'प्रकाश'
द्वितीयोऽंशः ३८१
- सरोजिनी *
'शक्त्यालक्षणाया' = लक्षणा शब्द शक्ति के द्वारा । शब्दों से अर्थावगाहन
कराने वाली शक्तियों को साहित्य में 'शब्द-शक्ति' कहते हैं । ये तीन प्रकार की
हैं— १. अभिधा शक्ति = अभिधेयार्थ, सङ्केतितार्थ, शक्यार्थ
२. लक्षणा शक्ति = लक्ष्यार्थ
३. व्यञ्जना शक्ति = व्यंग्यार्थ
'लक्षणा' के निम्न भेद हैं—
१. जहल्लक्षणा ॥ २. अजहल्लक्षणा ॥ ३. जहज्जहल्लक्षणा ॥
किसी भी पद का अभिधा शक्ति से अर्थावगाहन हो पाना संभव न होने पर
वहाँ लक्षणा शक्ति का प्रयोग किया जाता है ।
ये पुनरिह भावार्थादयः षडर्था मनोरुक्ताः ।
तेषु यदि शक्तिभक्ती न हि संभवतस्तदापि का हानिः ॥ १४९ ॥
(भावार्थादिक अर्थ-प्रकारों का महत्व)
जो यहाँ पुनः मंत्र के भावार्थ आदि छः अर्थ कहे गए हैं यदि उनमें
शक्ति-भक्ति (अभिधेयार्थ-लक्ष्यार्थ) (का ग्रहण) संभव न भी हो तथापि क्या हानि
है? ॥ १४९ ॥ - प्रकाश *
शक्तिग्राहकव्याकरणाद्यभावान्न शक्तिः; अत एव च न शक्यसंबन्धरूपा
भक्तिरपि । व्यक्तिरूपा तृतीया वृत्तिर्भविष्यति,
'वक्तृबोद्धव्यकाकूनामन्यसंनिधिवाच्ययोः ।
प्रस्तावदेशकालादेवैशिष्ट्यात् प्रतिभाजुषाम्' ॥
इत्यत्रादिपदेनोपासनापि ग्रहीष्यत इत्याशयेन समाधत्ते—का हानिरिति ॥ १४९ ॥ - सरोजिनी *
ग्रन्थकार का कथन है कि यदि भावार्थ प्रभृति जो छः अर्थ बताए गए हैं
यदि अभिधा एवं लक्षणा शब्द शक्तियों द्वारा उनका अर्थ-साङ्गत्य सिद्ध न भी
हो सके तथापि किसी असङ्गति अनौचित्य एवं अप्रामाणिकता की दोषापत्ति नहीं
आएगी ॥ १४८ ॥
व्यञ्जनाया बहुभिरनङ्गीकारादाह—
आस्तामन्या वृत्तिर्विलक्षणा तद्ग्रहस्तु मनोः ।
शिववचनेन भविष्यति यद्वैषा शक्तिरेवास्तु ॥ १५० ॥
३८२ वरिवस्यारहस्ये
एतस्मादयमर्थो बोद्धव्य इतीश्वरेच्छात्वात् ।
प्रतिपदमर्थविशेषाज्ञाने ऽप्यास्तामखण्डवाक्यस्य ॥ १५१ ॥
अर्थो ऽप्यखण्डरूपो विशिष्टमतिरिक्तमिति हि सिद्धान्तः ।
आसेचनकव्याप्त्यादिपदवदास्तां पदत्वमपि ॥ १५२ ॥
(मन्त्र के अर्थ के निर्णय के विषय में भगवान् शिव के वचनों की
निर्णायक भूमिका का प्रतिपादन)
(शक्ति-भक्ति-व्यक्ति से) भिन्न कोई अन्य विलक्षण प्रक्रियाशालिनी वृत्ति
मान ली जाय (किन्तु) मन्त्र के किसी ऐसे अर्थ का ग्रहण भगवान् शिव के
वचनानुसार ही (मान्य) होगा या तो इस शक्ति (अभिधा शक्ति) को ही गृहीत किया
जाय ॥ १५० ॥
(शब्द के अर्थग्रह में ईश्वरेच्छा की भूमिका)
अमुक-अमुक शब्द से अमुक-अमुक अर्थ (ही) बोधित हो—यह (मात्र) ईश्वर
की इच्छा के कारण (ही होता है।) प्रत्येक पद का विशेषार्थ न भी परिज्ञात हो तो
क्या अन्तर पड़ता है यदि समस्त वाक्य का समस्त भाव (हस्तामलकवत) परिज्ञात
हो जाय तो ॥ १५१ ॥
(वर्ण एवं उनके अर्थ का अन्तर्संबंध)
(इस संदर्भ में) प्रस्थापित सिद्धान्त यही है कि अखण्डरूप अर्थ वर्णों से
नितान्त भिन्न है । यदि आवश्यक हो तो समस्त मंत्र को एक इकाई के रूप में
गृहीत कर लिया जाय तथा 'आसेचनक' 'व्याप्ति' आदि पदों (के संबंध) में (किया
जाता है ।) ॥ १५२ ॥
- प्रकाश *
अन्या शक्तिभक्तिव्यक्तिभ्यो विलक्षणा शक्त्यादित्रितयप्रक्रियातो विलक्षण-
प्रक्रियाशालिनी । उच्छृङ्खलस्य पन्थानं परित्यज्याह—यद्वेति । शिवनैवास्यायमर्थ इति
स्पष्टमुक्तत्वादिति भावः ॥ १५० ॥
इदं पदमिममर्थं बोधयत्वितीच्छायामर्थबोधजनकत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्य-
ताशालित्वेन पदस्यापि विषयत्वात् प्रकृते प्रतिपदमर्थानुक्तेः कथं शक्तिरिति चेन्न; इदं
वाक्यमिममखण्डार्थं बोधयत्वित्याकारिकाया एवेच्छायाः कल्पनात् । वाक्यस्याखण्डत्वं
वैयाकरणानामिष्टमेव । अर्थस्याखण्डत्वम् 'प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्रः' इत्यादिवाक्यार्थं वर्णय-
तामौपनिषदानामिष्टमेव । तच्च विचार्यमाणे विशिष्टस्यातिरिक्तत्व एव पर्यवस्यति । तथा
च यत्र प्रतिपदमर्थविवेकस्तत्रेयं रीतिः; यत्र यत्र न स तत्र संपूर्णस्यैकपदत्वमेवास्तु । न
चैकस्य पदस्य विशिष्टबह्वर्थवाचकत्वमदृष्टमिति वाच्यम्, घटत्वघटसमवायानां घटपद-
वाच्यत्वात्, 'तदासेचनकं तृप्तेर्नास्त्यन्तो यस्य दर्शनात्' इति कोशात्, हेतुसमानाधि-
करणात्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यसामानाधिकरण्यस्य व्याप्तिपदार्थत्वाच्चेत्याह—