सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

Varivasyarahasya of Bhaskararaya with Sarojini Hindi Commentary

भास्करराय मखी (टीकाकार: डॉ. श्यामकान्त द्विवेदी आनन्द) द्वारा

DevanagariHindipublished530 पृष्ठ

पृष्ठ 467, कुल 530 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 467

द्वितीयोंऽशः ३६५
'ई दीप्तौ' धातु से निष्पन्न 'ई' शब्द का अर्थ है कीर्ति और यह समस्त
दिशाओं में प्रकाशित है । 'म' का अर्थ है—इन दोनों (लहरी एवं ई) की उत्पत्ति।
'वाग्भवकूट' का अर्थ है—सूक्ष्मबुद्धि की विराट व्यापकता । 'कामराजकूट' का
अर्थ है—विक्रम, वित्त, नारी एवं यश की अतिशयता ।
(तृतीय कूटगत) 'स क ल' पद (उपर्युक्त मकारद्वय से प्रतिपादित) उनको
सङ्केतित करता है जो क्रियाओं का निष्पादन करते हैं ।
'ह हरणो' धातु से निष्पन्न “ह्रीं” पद हरणवाचक भी हो सकता है तथा उस
वर्ण का भी अर्थ होता है—'निःशेष संसार की संहर्त्री' ।
(उपर्युक्त ह के साथ) प्रश्लिष्ट संधि-उपहित 'ई' वर्ण—"सृष्टि स्थितिरूपात्मक
दीप्ति (प्रकाश) की विधायिका”—यह अर्थ द्योतित करता है । या 'ह्रीं' शब्द
'माता' का द्योतक है जो कि समस्त भयों को दूर करती हुई हृदय (दहराकाश) में
प्रकाशित होती है ।
'स क ल' वर्णों में पर्यवसित पद के साथ (स्थित) 'ह्रींकार' में कर्मधारय
समास लगाया जाना चाहिए ।। उसका विशेष्य 'मकार' नाद या संविद् (ज्ञान) अर्थ
का वाचक है ।। १२३, १३० ।।

  • प्रकाश *
    हन्यते ऽनेनेति हं शौर्यम् । 'अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो झलि
    क्ङिति' इति नलोपः । 'षो अन्तकर्मणि' इति 'षुञ् अभिषवे' इति वा धातोः करणार्थे
    डप्रत्यये सम् इति रूपम् । सीयत इति सूयत इति वा सं द्रव्यम् । काम्यत इति कं
    स्रक्चन्दनवनितादिकम् । हसकानां द्वन्द्वः । ततो हकारेण प्राप्त्यर्थकेन षष्ठीतत्पुरुषः ।
    ततो लहरीपदेन तत्पुरुषः । तत ईकारेण कीर्त्यर्थकेन द्वन्द्वः । ततो मकारेण तत्पुरुषः ।
    तथा च शौर्यधनस्त्रीप्राप्त्यतिशयस्य कीर्तेश्च निर्माणं द्वितीयकूटार्थः ॥ १२३, १२६ ॥
    तदेव तावद्वदति— स्पष्टम् ॥ १२७ ॥
    कूटद्वयस्य द्वन्द्वः । एते निर्माणे सम्यक् कलयतीति सकला । मकारलोपः ।
    हरतीति ह्र । 'ई दीप्तौ' इति धातोः ई दीप्तिः । दीप्तिर्नाम सृष्टिः स्थितिश्च । हकारे-
    ङ्कारयोः कर्मधारये यणि कृते ह्रीः सृष्ट्यादिपञ्चकृत्यकर्त्रीत्युपलक्षणविधयार्थः । यद्वा,
    हरति सर्वं विषयीकरोतीति हृ । क्विक्प् । आगमशास्त्रस्यानित्यत्वात् प्रकृते न तुक् ।
    तच्च दहराकाशम् । तत्र प्रकाशत इति ह्रीः । ह्रीकारान्तपदस्य मकारेण कर्मधारयः ।
    यद्यपि कूटत्रये ऽपि मकारो नास्त्येव, अनुस्वारस्यैव तन्त्रेषूद्धृतत्वात्; तथापि
    मकारस्यैव लक्षणवशादनुस्वार इति कूटद्वये सुवचम् । चरमकूटे त्वनुस्वार एव
    विशेष्यो ऽस्तु । ततश्च, बुद्धिशौर्यधनस्त्रीयशसामाधिक्यकर्तृ निखिलजगत्सृष्ट्यादिकर्तृ
    दहराकाशवर्ति नादरूपं चिद्रूपं ब्रह्मेति मन्त्रार्थः सिद्धः । अयं चार्थो ब्रह्मसूत्राणां शक्ति-
    परत्वेन योजनां प्रदर्शयद्भिस्तत्रभवद्भिर्भाष्यकारैर्विस्तरेण निरूपित इह संक्षिप्योक्तः ।
    तत्र क्वचित् क्वचिद् व्याकरणविरोधः प्रतीयते । स च मन्त्रस्य मन्त्रार्थस्य