वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

२६८ वरिवस्यारहस्ये
गुणानां गुणिबोधकाक्षरबोध्यत्ववत् तज्जनकाक्षरजन्यत्वस्यापि सत्त्वादभेदः
संभवतीत्याह—
तत्तज्जनकैर्वर्णैस्तत्तत्संख्यैस्तु तद्गुणा जाताः ।
कामकलाभिश्चतसृभिरासीत् स्पर्शश्चतुर्विधो न तु कैः ॥ ७५ ॥
(वर्णों द्वारा गुणोत्पत्ति एवं कामकला द्वारा स्पर्शोत्पत्ति का प्रतिपादन)
उन-उन उत्पादक अक्षरों द्वारा तथा (तद्गत) उन-उन संख्याओं द्वारा (उनके)
वे गुण उत्पन्न हुए हैं । (अर्थात् इनकी संख्या इनके जनक वर्णों की संख्या
के समतुल्य है ।) स्पर्श चतुष्टय तीन कामकलाओं एवं तृतीय ईकार द्वारा उत्पन्न
हुए हैं ॥ ७५ ॥

• प्रकाश *
  तत्तज्जनकैर्व्योमादिजनकैः । तत्तत्संख्यैः पञ्चादिसंख्याकैः । तद्गुणा
  व्योमादिगुणाः । पञ्चादिसंख्याका इति शेषः । विद्यायां हि मायात्रये हकारत्रयम्,
  मध्यमकूटे हकारौ द्वौ, एवं पञ्चभिर्हकारैः पञ्च शब्दा उत्पन्नाः । अत एव तेषामर्थाः
  शब्दा एव, 'ये ये यद्यज्जनकास्तेषां तेषां त एवार्थाः' इति वक्ष्यमाणत्वात् । उक्तं च
  'व्योमबीजैस्तु विद्यास्थैर्लक्ष्येच्छब्दपञ्चकम्' इति । ननु भावार्थप्रकरणे मध्यमहकारस्य
  विद्यामूलबीजात्मककामकलार्थरूपत्वमुक्तमिति तस्य शक्तिवाचकत्वमेव युक्तं न पुनः
  शब्दलक्षकत्वमिति चेत्; न ह्येकवाचकत्वमपरलक्षकत्वे तन्त्रम्, वृत्तिद्वयविरोधस्य
  परिहृतत्वात् 'गङ्गायां घोषमत्स्यौ' इत्यादौ तस्येष्टत्वाच्च । वस्तुतस्तु, शिवशक्त्यात्मक-
  मूलबीजात्मकावकारहकारौ तु सूक्ष्मतमादप्यत्यन्तसूक्ष्मरूपावित्युक्तम् । इह तु
  वैखरीत्मकस्थूलरूपये रेवार्थान्तरपरत्वमुच्यते । अत एव मध्यप्राणोत्थनेन तादृशसूक्ष्म-
  रूपतां द्योतयित्वा तस्य प्रथारूपो यः स्पन्दः स्थूलात्मिका सृष्टिस्तद्रूपे व्योम्नि हकारे
  स्थितेत्युक्तं न पुनः स्थूलहकार एव शक्तिरिति । उक्तं च 'तेषां कारणरूपेण स्थितं
  ध्वनिमयं परम्' इति । तेषां शब्दानाम् । शब्दसृष्टेः सर्वस्यापीत्यर्थः । कारणं शक्तिः,
  तस्या रूपं सूक्ष्मतमादपि परम् । तादृशेन रूपेणोपलक्षितं सद् ध्वनिमयम् । ध्वन्यभिन्नं
  सत् स्थितं परं परब्रह्मेत्यर्थः । सर्वेष्वपि वर्णेषु वर्णांशध्वन्यंशौ परस्परसंसृष्टौ वर्तेते
  सुवर्णे परस्परसंसृष्टपार्थिवतैजसांशवत्, कत्वादिवर्णधर्माणां तारत्वमन्द्रत्वषड्जत्वादि-
  ध्वनिधर्माणां च सर्ववर्णेष्वनुभूयमानत्वात् । अत एव शारीरकभाष्ये स्फोटनिरासाय
  वर्णानामेव नित्यत्वमङ्गीकर्तुं तेषामेकैकव्यक्तिरूपत्वमुपपाद्य वैलक्षण्यप्रतीतिः सर्वापि
  ध्वन्यालम्बनत्वेनोपपादिता देवताधिकरणे । तथा च मध्यमहकारे ध्वन्यंशः
  परब्रह्मवाचकः, वर्णांशस्तु शब्दलक्षक इति विवेक इति भावः । ये तु हादिविद्या-
  पक्षपातिनो योगिनीहृदयस्य सम्पूर्णतन्त्रस्यापि हादिविद्यायामेव तात्पर्यमिति मन्यमाना
  इहान्यथा व्याचक्षते—'परं षष्ठं हाक्षरं तेषां पञ्चानामपि शब्दानां कारणभूतो यो
  ध्वनिर्नार्दस्तन्मयं तद्वाचकम्' इति, तेषां तत्र ग्रन्थस्वारस्यभङ्गेन क्लृप्ततरं व्याख्यानमेव
  शरणमिति तत्र तत्र स्पष्टीकरिष्यामः । ननु तथा सति वायुजनककाराणामेव
  चतुर्विधस्पर्शजनकत्वस्यावश्यकत्वात् ककाराणां च चतुर्णामभावादनुपपन्नमिद-
  मित्याह—कामकलाभिरिति । महामायायां त्रय ईकारा एकस्तृतीयाक्षररूपश्चेति

नाभ्यां द्वित्वमेव स्पष्टीकृतम् । ननु—व्योमबीजेन १व्योमगुणलक्षणा युक्ता,
शक्यसंबन्धात् । चन्द्रवाचकबीजस्य तु चन्द्रगतामृतलक्षकत्वमेव वाच्यं न पुनर्जलग्रत- -> wait, let me look at line 26: पुनर्जलग्रत- or पुनर्जलगत-?
In line 26: पुनर्जलगत-: पु, न, र्ज, ल, ग, त, -. Definitely पुनर्जलगत-.
रसलक्षकत्वम्, असंबद्धलक्षणायामतिप्रसङ्गात् । न च व्योमवाचकस्यापि वाय्वादिगत-
शब्दलक्षकत्ववदुपपत्तिः, तत्रापि नभोगुणस्य व्यापकत्वेन स्वशक्यसमवेतव्याप्यत्व-
रूपसंबन्धस्य सत्त्वात् । अत एव 'प्रधानं तेजसो रूपं तद्बीजेन हि जन्यते' इत्यनेन
वचनेन तेजोरूपस्य व्यापकत्वलक्षणं प्राधान्यं शक्यसंबन्धप्रदर्शनायैवोक्तम् । तन्न्यायस्य
हकारादावपि तुल्यत्वेनादोषात् । न च तथामृत

२७० वरिवस्यारहस्ये
हादिविद्यापक्षपातिनस्तु, 'चन्द्रबीजै:' इति बहुवचनस्य स्वानुगुणत्वं मत्वा तुष्यन्तस्त्रिभिः
सकारै रसा लक्ष्यन्त इति व्याख्याय, ननु रसस्य द्वैविध्यात् तृतीयसकारः किमर्थ
इत्याशङ्क्य, अमृतं गतो ऽप्येको रसो ऽस्तीति तल्लक्षकत्वेनोद्ग्रन्थमेव समावाय, नन्वेवं
सति तृतीयरसाधारत्वेन भूजलभेदात् षष्ठमहाभूतस्यापत्तिरित्याशङ्कायाम् 'संबन्धो
विदित:' इति ग्रन्थमवतार्य, जलामृतयोः संबन्धो हि लोकप्रसिद्धः, तस्य जलनिधावे-
वोत्पन्नत्वात्, अतो जल एवान्तर्भाव इत्याशयपरत्वेन व्याचक्षते । तेषां रसस्येति पदस्य
जलनिधौ लक्षणा, स्थूलसूक्ष्मपदाभ्यां प्रत्येकैकत्ववत्त्वेन लब्धद्वित्वविरोधश्च, जले
ऽन्तर्भवे सिद्धे पुनर्वैयर्थ्यतादवस्थ्यं च । प्रत्युत जलामृतयोरभेदात् प्रातिस्विकम-
मृतवाचकः सकारो नापेक्षित इत्येवार्थः संभवतीति । एवं लकारस्य गन्धबोधकत्वम्
'वसुंधरागतो' गन्धस्तल्लिपिर्गन्धवाचिका' इति वचनात् ॥ ७५ ॥

• सरोजिनी *
  वर्णों से गुणों की उत्पत्ति होती है ।
  वर्ण—गुण । गुणों की संख्या (इनके जनक) वर्णों की संख्या के तुल्य है ।
  ३ कामकला + तृतीय ईकार—चारों प्रकार के स्पर्श ॥
  “तत्तज्जन्कैर्वर्णैः” = व्योमादि को जन्म देने वाले अक्षरों के द्वारा ॥
  'तत्तत्संख्यैः' = पञ्चादिसंख्याकों द्वारा । 'तद्गुणा' = 'व्योमादिगुणाः ॥ व्योमादि के
  १५ गुण । विद्या में स्थित मायात्रय में हकारत्रय स्थित हैं । 'मध्यकूट' में २ हकार
  हैं । ५ हकारों से—५ शब्द ॥ कहा भी गया है—"व्योमबीजैस्तु विद्यास्थै-
  र्लक्ष्येच्छब्दपञ्चकम् ॥"
  नन्वेकेनैव लकारेणैकविधगन्धबोधोपपत्तेरितरद्वयवैयर्थ्यम्; अत आह—
  भुवनत्रयसंबन्धादासीत् त्रेधा लकारोऽपि ।
  ये ये यद्यज्जनकास्तेषां तेषां त एवार्थाः ॥ ७६ ॥
  (वर्ण एवं उनके अर्थ में तादाम्यभाव)
  लोकत्रय से संबंधित होने के कारण लकार भी (मन्त्र में) तीन बार आता है।
  जो-जो वर्ण जिनके-जिनके स्रष्टा हैं वे ही उनके-उनके संसृष्ट अर्थ हैं ॥ ७६ ॥
• प्रकाश *
  भुवनत्रयेण सह वाच्यवाचकभावसंबन्धाल्लकारस्य त्रैविध्यं जन्यजनकभाव-
  संबन्धाद्वा, 'भुवनत्रयसंबन्धात् त्रिधात्वं तु महेश्वरि' इति वचनात् । स्पष्टमन्यत् ॥ ७६ ॥
• सरोजिनी *
  'भुवनत्रय' = लोकत्रय ॥ 'एवार्थः' = ही अर्थ हैं । अर्थात् शब्द ही (अक्षर
  ही) पदार्थ भी हैं । 'पदार्थ' वस्तु को (या 'अर्थ' को) कहते हैं । वस्तु (पदार्थ) हैं
  १. सुंधरागुणो

द्वितीयोंऽश: २७१
क्या? वस्तु है पद (शब्द) का अर्थ (Meaning of the word) जगत् एवं उसके
पदार्थ केवल शब्द के वाच्य हैं—शब्द के अर्थ हैं—शब्दार्थ (Interpret°kion of
word) हैं । शब्द (कारण) जगत् (कार्य) हैं । “ये ये यद्यज्जनकास्तेषां तेषां त
एवार्थाः ॥’’—जो जो वर्ण जिनके-जिनके उत्पादक हैं वे ही उनके-उनके उत्पन्न
(उत्पाद्य) पदार्थ भी हैं । चूँकि ‘कारण’ ही ‘कार्य’ के रूप में उत्पन्न होता है अतः
विश्व के समस्त अर्थों का मूल कारण अक्षर (शब्द) होने के कारण सारे अर्थ
उसके विवर्त हैं—
“अनादिनिधनं ब्रह्म शब्द तत्त्वं यदक्षरं ।
विवर्ततेऽर्थभावेन प्रक्रिया जगतो यतः ॥”
अक्षर या शब्द उपादान कारण है और पदार्थ एवं पदार्थमय जगत् उसके
कार्य हैं । यहाँ तक कि जगत् का परात्पर, तत्वातीत परब्रह्म एवं उसकी शक्ति भी
अक्षर ही है—
‘अकारः सर्ववर्णाग्र्यः प्रकाशः परमः शिवः ।
हकारोऽन्त्यः कलारूपो विमर्शाख्यः प्रकीर्तितः ॥’१
‘अ’ = प्रकाश = परमशिव ‘ह’ = कला विमर्श शक्ति ‘अ’ ही समस्त
वर्णसमुदाय एवं पदार्थ-जगत् का कारण है । ‘परात्रिंशिका’ एवं शब्दसृष्टिवाद—
‘परात्रिंशिका’ की दृष्टि के अनुसार ‘अहं’ शब्द की आद्य, ध्वन्यात्मक अभिव्यक्ति के
साथ ही अ से ह तक की समस्त मातृकाओं का आविर्भाव हुआ ।
(क) ‘अहं’—अ से ह = (अर्थात् समस्त स्वर एवं समस्त व्यञ्जन रूप
अशेष मातृकाओं का जन्म ॥)
(ख) इसके बाद ‘इच्छाशक्ति’ में शाखायें निकली—१. ज्ञानशक्ति २. क्रिया
शक्ति ।
१. ज्ञानशक्ति—अन्तःकरण चतुष्टय एवं पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ
२. क्रियाशक्ति—दस प्राण एवं पाँच कर्मेन्द्रियाँ
‘अहं’ = वर्णमाला का सार (निचोड़) = यही अहं ही है ‘प्रथमस्पंद’
भैरवी भगवान् भैरव से प्रश्न करती है कि—‘ओ प्रपञ्च के स्वामी अनुत्तर
शब्द तत्त्व का क्या महत्व है? यह ज्ञानाप्ति में सहायक कैसे बनता है?
साधक उसके द्वारा तुमसे ऐकात्म्य कैसे अधिगत करता है? परमशिव रुद्र
कहते हैं—वर्णमाला के दो भेद हैं—(क) स्वर (२) व्यञ्जन ।
३. ‘अ’ से ‘अनुस्वार’ तक के अशेष वर्ण—पन्द्रह तिथियाँ
४. ‘क’ से ‘म’ तक के अशेष वर्ण—पृथ्वी से पुरुष तत्त्व तक के समस्त
पच्चीस तत्त्वों का जन्म ॥
१. संकेतपद्धति

२७२ वरिवस्यारहस्ये
५. क—पृथ्वी, ख—जल, ग—अग्नि, घ—वायु, ङ—आकाश ।
६. 'ट' से 'ण'—कर्मेन्द्रियाँ
७. 'त' से 'न'—ज्ञानेन्द्रियाँ ८. य, र, ल, व—राग, विद्या, कला माया ॥
इदानीं वायुजनकानामपि ककाराणामर्थान्तरमस्तीति पूर्वोक्तस्य 'ये ये
यद्यज्जनकाः' इत्यस्यौत्सर्गिकस्य नियमस्यापवादमाह—
ककारत्रयवाच्यास्तु सकलाः प्रलयाकलाः ।
विज्ञानकेवलाश्चेति त्रिप्रकारा उपासकाः ॥ ७७ ॥
(ककारत्रय एवं 'सकल', 'प्रलयाकला तथा 'विज्ञानाकल' की अभेदात्मकता)
सकल, प्रलयाकल एवं विज्ञानाकल (नामक) तीन प्रकार के उपासक
(आराधक, साधक) (मन्त्रगत) ककारत्रय के वाच्य हैं । (अर्थात् ककारत्रय सकल,
प्रलयाकंल एवं विज्ञानाकल के वाचक हैं ।) ॥ ७७ ॥

• प्रकाश *
  प्रमातारः साधकाः पशव इत्यादिपदाभिधेया उपासकास्त्रिविधाः—अधमा मध्यमा
  उत्तमाश्चेति । त एवाशुद्धमिश्रशुद्धपदैः सकलादिपदैश्च क्रमेण व्यवह्रियन्ते । तत्र
  भेदैकदृष्टयः शिवाहंभावभावनाहीनाः कर्मैकरताः प्रथमाः । सुपक्कमलकर्माणः
  'चितिश्चैत्यं च चैतन्यं चेतनं द्वयकर्म च ।
  जीवः कला शरीरं च सूक्ष्मं पुर्यष्टकं भवेत् ॥'
  इति श्लोकोक्तसूक्ष्मपुर्यष्टकसंबन्धशालिनः कर्मज्ञानमार्गयोः साधारणा द्वितीयाः ।
  निरस्तभेदाः सर्वत्र शिवैकदृष्टयः पूर्णज्ञानिनस्तृतीयाः । एते च स्वच्छन्दसंग्रहे विस्तरेण
  प्रपञ्चिताः । ते त्रयाणां ककाराणां वाच्याः । तदुक्तम्—
  'अशुद्धशुद्धमिश्राणां प्रमातॄणां परं वपुः ।
  क्रोधीशत्रितयेनास्य¹ विद्यास्थेन प्रकाश्यते ॥'
  इति । क्रोधीशः ककारः । न चाकराणां पार्थक्यस्याग्रे वक्ष्यमाणत्वेनैकैक-
  हलात्मका एव हकारककारादयो वाचका वक्तव्याः, तथा च ककारे जश्भावेन
  गत्वापत्तिरिति वाच्यम्; एकहल एव पदत्वेन पदान्तत्वाभावात्, व्यपदेशिवद्भावस्य
  'टकितौ', 'सुप्पिप्तौ' इत्यादिज्ञापकेनानित्यत्वात् ॥ ७७ ॥
• सरोजिनी *
  ककारत्रय जीवों के वाचक हैं ।
  १. वाग्भव का 'क' २. कामराज कूट का 'क' ३. शक्तिकूट का 'क'—
  तीनों मिलाकर ३ 'क' हैं ।
  १. त्रितयेनात्र

द्वितीयोंऽशः २७३
१. प्रथम ‘क’ का अर्थ—‘सकल’
२. द्वितीय ‘क’ का अर्थ—‘प्रलयाकल’
३. तृतीय ‘क’ का अर्थ—‘विज्ञानाकल’
उपासकों के तीन भेद हैं—१. ‘अधम’ २. ‘मध्यम’ ३. ‘उत्तम’ :
‘उसकास्त्रिविधाः अधमा मध्यमा उत्तमाश्च’ ये १. अशुद्ध २. मिश्र ३. शुद्ध
सकल-प्रलयाकल-विज्ञानाकल के नाम से अभिहित किए जाते हैं—
प्रथम उपासक—शिवाहंभाव-भावनाहीन, कर्मैकरत भेदबुद्धि वाले । ‘शिवाहंभाव-
भावनाहीनाःकर्मैकरताः प्रथमा ॥ द्वितीय उपासक—साधारण । कर्मज्ञानमार्गी,
सूक्ष्मपुर्यष्टकसंबंध शाली उपासक । तृतीय उपासक—निरस्तभेद एवं सर्वत्र .शिवैक
दृष्टिवाले एवं पूर्णज्ञानी ॥१ ये तीनो उपासक ही ककारत्रय के वाच्य हैं—‘ते त्रयाणां
ककाराणां वाच्याः ॥’ इसीलिए कहा भी गया है—
अशुद्ध-शुद्ध-मिश्राणां प्रमातृणां परं वपुः ।
क्रोधीशत्रितयेनास्य विद्यास्थेन प्रकाश्यते ॥
क्रोधीश = ककार ॥
अकारैर्दशसंख्याकैरुच्यन्ते जीवराशयः ।
विद्यायाः प्राणभूतः संस्तद्वाच्येकादशः स्वरः ॥ ७८ ॥
(अकार एवं जीवों में अभेदात्मकता तथा एकार का विद्यागत महत्त्व)
दशसंख्याक अकारों द्वारा जीव-समूह (उनके वाच्य के रूप में) कहे गए हैं ।
ग्यारहवाँ स्वर (एकार) विद्या का प्राण होता हुआ भी उसका वाच्य है ॥ ७८ ॥

• प्रकाश *
  पञ्चदश्यां द्वितीयतृतीयवर्णौ हल्लेखात्रयं च मुक्त्वा अवशिष्टेषु दशस्वक्षरेष्वकारा
  दश । तेषां जीवराशय एव वाच्याः । एकेनाप्यभिधानसंभवे दशभिरभिधानं
  जीवानामानन्त्यद्योतनाय । तृतीयकूटाद्याकारे तु ध्वनिरूपस्यैव भावार्थप्रकरणे
  मूलबीजांशरूपत्वमुक्तमिति न विरोधः । एकादशः स्वर एकारः । स च विद्यालक्षणस्य
  मूलबीजोत्थवृक्षस्यान्तरः प्राणः सन्नपि स्वयं स्ववाची, लोके ऽपि क्षतस्य पुनः
  प्ररोहणादिना अनुमीयमानस्याध्यात्मिकवायुसंबन्धस्य वृक्षादावङ्गीकारात् । उक्तं च—
  ‘श्रीकण्ठदशकं तद्वदव्यक्तस्य हि वाचकम् ।
  प्राणभूतः स्थितो देवि तद्वदेकादशः स्वरः ।
  एकः सन्नेव पुरुषो बहुधा जायते हि सः’ ॥
  इति । श्रीकण्ठा अकाराः । अव्यक्तो जीवः । एकादश एकारः, ‘संधिरेकादशो
  भद्रा पद्मनाभः कुलाचकः’ इति कोशात्,
  १. भास्करराय—‘प्रकाश’ (स्वच्छन्दसंग्रह)
  १८ वरि.

२७४ वरिवस्यारहस्ये
'यदेकादशमाधारं बीजं कोणत्रयात्मकम् ।
ब्रह्माण्डादि कटाहान्तं जगत् . . . . . ॥'
इति प्रयोगाच्च योगरूढो ऽयं शब्दः । तस्य च शुद्धयोगापेक्षया परत्वमस्त्येव । स
च प्रकृत एको ऽपि दृश्यमानो बहुरूपः परिणमते । उक्तं च कादिमते—
'यदेकादशमाधारं बीजं कोणत्रयात्मकम् ।
ब्रह्माण्डादि कटाहान्तं जगद्यद्यापि दृश्यते ॥'
इति । हादिपक्षे तु शुद्धयौगिकत्वमङ्गीकृत्य श्रीकण्ठपरत्वेनैकादशपदं व्याख्याय
परो द्वादशः पुरुषः परः शिवः, तद्वाचक इति व्याचक्षते । तत्क्लिष्टमिति स्वर इति
विशेषेणाकाख्यावर्तकेन सूचितम् । ननु श्रीकण्ठदशकस्यैकस्मिन्नेव श्लोके प्रति-
संबन्धित्वेन निर्दिष्टस्योपस्थित्या, एकादशो ऽपि श्रीकण्ठ एवेति चेन्न, रूढिप्राबल्ये
तादृशोपस्थितेरप्रयोजकत्वात् । कथमन्यथा ज्ञानार्णवे—
'आद्यं वाग्भवमुच्चार्य कामबीजं द्वितीयकम् ।
कुमार्यास्तु तृतीयं तु त्रिपुरा परमेश्वरी ॥'
इति त्रिपुराचक्रेश्वरीमन्त्रोद्धारः सङ्गच्छताम्? तत्र हि कुमार्याः प्रतिसंबन्धित्वेन
निर्देशे ऽप्याद्यद्वितीयपदाभ्यां मातृकासंबन्धिनावेव प्रथमद्वितीयौ वर्णौ विवक्षितौ,
दक्षिणामूर्तिसंहितादौ 'अं आं सौः' इत्यस्यैव प्रथमचक्रेश्वरीमन्त्रस्योद्धृतत्वात् । अन्यथा
बालाया एव त्रिपुराचक्रेश्वरीत्वमापद्येत । तस्मान्मातृकायामेकादश एवात्र ग्राह्य इति ।
तार्तीयप्रथमस्य पूर्वमभिहितत्वान्नेह पुनरुट्टङ्कनमित्यपि हादिपक्षे सुवचम् । परं तु न तथा
सांप्रदायिकैर्व्याख्यातम् । तथापि कः प्राणवाचको ऽकारः को वा जीववाचक
इत्यनिर्धारणं तत्पक्षे दुरुद्धरम् ॥ ७८ ॥

• सरोजिनी *
  क + अ, ल् + अ, ह् + अ, स् + अ, क् + अ, ह् + अ, ल् + अ,
  स् + अ, क् + अ, ल् + अ = ये ही १० 'अ' ॥
  पञ्चदशी मन्त्र में द्वितीय एवं तृतीय वर्ण एवं तीन हल्लेखाओं को छोड़कर
  अर्थात् 'क ए ई ल ह्रीं । ह स क ह ल ह्रीं । स क ल ह्रीं' में से द्वितीय वर्ण
  (ए) एवं तृतीय वर्ण (ई) छोड़कर शेष—क, ल, ह, स, क, ह, ल, स, क, ल
  में १० अकार स्थित हैं—
  ('पञ्चदश्यां द्वितीयतृतीय वर्णौ हल्लेखायां च मुक्त्वा अवशिष्टेषु
  [

द्वितीयोंऽशः २७५
इस प्रसङ्ग में कहा भी गया है—
'श्रीकण्ठदशकं तद्वदव्यक्तस्य हि वाचकम् ।
प्राणाभूतः स्थितो देवि तद्वदेकादशः स्वरः ।
एकः सन्नैव पुरुषो बहुधा जायते हि सः ॥'
श्रीकण्ठाः = अकार समूह । अव्यक्त = जीव । एकादशः = एकार ।
'यदेकादशमाधारं बीजं कोणत्रयात्मकम् । ब्रह्माण्डादि काहान्तं जगत्....॥' 'कादिमत'
में कहा गया है—
'यदेकादशमाधारं बीजं कोणत्रयात्मकम् ।
ब्रह्माण्डादि कटाहान्तं जगद्व्यापि दृश्यते ॥
'हादिमत' में शुद्धयौगिकत्व को अङ्गीकृत करके श्रीकण्ठपरत्वेन एकादश पद
की व्याख्या करके द्वादश पुरुष पर शिव उसका वाचक है—ऐसा समझना चाहिए ।
'एकार' की एकादश स्वर कहा गया है ।
१० अकार = जीव-समूह । एकादश स्वर (एकार) = विद्या का प्राण एवं
जीव का वाचक ।
योगिनीहृदयस्थमेव पद्यं लाघवात् स्पष्टत्वाच्च निबध्नाति—
बिन्दुभिस्त्रिभिरुच्यन्ते रुद्रेश्वरसदाशिवाः ।
शान्तिः शक्तिश्च शम्भुश्च नादत्रितयबोधनाः ॥ ७९ ॥
(बिन्दुत्रय के साथ रुद्र, ईश्वर तथा सदाशिव की अभेदात्मकता तथा शान्ति,
शक्ति एवं शम्भु की नाद के साथ अभेदात्मकता)
बिन्दुत्रय के द्वारा रुद्र, ईश्वर एवं सदाशिव (बिन्दु के वाच्य के रूप में) के
कहे गए हैं । नादत्रय शान्ति, शक्ति एवं शिव के बोधक (वाचक) हैं ॥ ७९ ॥

• प्रकाश *
  रुद्रस्तेजस्तत्त्वम्, 'रुद्रो वा एष यदग्निः' इति श्रुतेः । तेन पुरुषनियतिकालराग-
  विद्याकलामायानां परिग्रहः, 'पुरुषादिकमायान्तं तेजस्तत्त्वं महेश्वरि' इति स्वच्छन्द-
  संग्रहोक्तेः । शान्तिः प्रकृतिः शुद्धविद्या च । अर्धचन्द्राद्युन्मनान्तवर्णाष्टकं नादपदेनोच्यते ।
  नादगितयमेव बोधनं येषां ते । करणे ल्युट् ॥ ७९ ॥
• सरोजिनी *
  १. बिन्दुत्रय = रुद्र, ईश्वर एवं सदाशिव ॥
  २. नादत्रय = शान्ति, शक्ति एवं शम्भु ॥
  'रुद्र' = तेजस्तत्व 'रुद्रस्तेजस्तत्वम् ॥'

२७६ वरिवस्यारहस्ये
'रुद्रो वा एष यदग्निः ॥' (श्रुति) ॥
'स्वच्छन्दसंग्रह' में कहा गया है कि—“तेन पुरुषनियति कालरागविद्याकला
मायानां परिग्रहः पुरुषादिकमायान्तं तेजस्तत्वं महेश्वरि” । नादत्रितय = शान्ति, शक्ति
एवं शम्भू ।
“शान्तिः प्रकृतिः शुद्धविद्या च । अर्धचन्द्राद्युन्मनान्तं वर्णाष्टकं नादपदेनो-
च्यते ॥” (भास्करराय) ॥
‘नादत्रितयबोधनाः' = नादत्रितयमेव बोधनं येषां ते ॥”
बिन्दुभिस्त्रिभिरुच्यन्ते रुद्रेश्वरसदाशिवाः ।
शान्तिः शक्तिश्च शंभुश्च नादत्रितयबोधनाः ॥
एवं सप्तत्रिंशत्संख्याकपदैर्महाविद्या ।
षट्त्रिंशत्तत्त्वानां तत्त्वातीतस्य चाभिधात्रीयम् ॥ ८० ॥
(महाविद्या एवं सैतिस तत्त्वों में अभेदात्मकता का प्रतिपादन)
इस प्रकार सैतिस पदों द्वारा यह महाविद्या (विभिन्न) छत्तीस तत्त्वों एवं
(सैतिसहवें) तत्त्वातीत की अभिधात्री है ॥ ८० ॥

• प्रकाश *
  एवमित्यस्यानन्तरोदीरितश्लोकषट्कोक्तरीत्येत्यर्थः । तत्र हि व्योम-बीजपञ्चकम्,
  कामकलाश्चतस्रः, चन्द्रबीजे द्वे, रेफभूबीजक्रोधधीशबिन्दुनादास्त्रयस्त्रयः, श्रीकण्ठ-
  दशकम्, एकादशः स्वर एकः, इति संहत्य सप्तत्रिंशत् पदान्युपपादितानि । तेषां च
  तत्त्वानि षट्त्रिंशत्तत्त्वातीतं ब्रह्मैकमित्यर्थः । तानि च यथा—शिवः, शक्तिः, सदाशिवः,
  ईश्वरः, शुद्धविद्या, माया कला, विद्या, रागः, कालः, नियतिः, पुरुषः, प्रकृतिः,
  अहङ्कारः, बुद्धिः, मनः, श्रोत्रम्, त्वक्, चक्षुः, जिह्वा, घ्राणम्, वाक्, पाणिः, पादः,
  पायुः, उपस्थः, शब्दः, स्पर्शः, रूपम्, रसः, गन्धः, आकाशः, वायुः, तेजः, आपः,
  पृथिवी । एतेषां स्वरूपमुत्पत्तिक्रमश्च सौभाग्यसुधोदये द्रष्टव्यः, विस्तरभयान्नेह लिख्यते ।
  तत्र शिवशक्तिशुद्धविद्याप्रकृतयो बिन्दर्थाः । सदाशिवादिपुरुषान्ता नव नादार्थाः ।
  शब्दादय आकाशादयः श्रोत्रादयो वागादयश्च पञ्च-पञ्च हकारादेरर्थाः । अहङ्कारादित्रयं
  तु ककारत्रयस्य श्रीकण्ठानां वार्थः । एकादशस्वरस्य तत्त्वातीतमर्थ इति विवेकः ।
  यद्यपि हकारादेः शब्दाद्यर्थकत्ववदिन्द्रियाद्यर्थकत्वं नोक्तम्, तथापि
  'स्वरव्यञ्जनभेदेन सप्तत्रिंशत्प्रभेदिनी ।
  सप्तत्रिंशत्प्रभेदेन षट्त्रिंशत्तत्त्वरूपिणी ।
  तत्त्वातीतस्वभावा च विद्यैषा भाव्यते मया' ॥
  इति वचनबलात् तत्तदर्थकत्वमवश्यकल्पनीयम् । न च सप्तत्रिंशतो वर्णानां
  सप्तत्रिंशति तत्त्वेषु क्रमेण शक्तिरस्त्विति वाच्यम्, हकारादौ क्लृप्तशक्तिपरित्यागस्य
  शक्त्यन्तरस्वीकारस्य चापत्तेः । न च भवत्पक्षे ऽप्येकस्यानेकार्थकत्वं दोष इति

वाच्यम्, एकत्र शक्तिः परत्र लक्षणेति सुवचत्वात् । न च युगपद्वृत्तिद्वयविरोधः,
एतद्वचनबलादेव सप्तत्रिंशत्त्वस्य शक्ततावच्छेदकत्वाङ्गीकारेण पूर्ववत् तस्यादोषत्वात्,
केवलहकारस्यैव व्योमवाचकत्वादिना प्रमितत्वेन तद्विरोधस्याद्भावने तु वृत्तिद्वयविरोधे
ऽकिंचित्करत्वस्य सुवचत्वाच्च; प्रमाणप्रमितत्वाविशेषादापततोऽनेकार्थत्वस्यापि हर्यादि-
पदवददोषत्वाच्च । क्लृप्तशक्तिपरित्यागस्तु न सर्वथा प्रमाणिकः । ननु प्रथमेऽंशे
विद्यायामष्टपञ्चाशद्वर्णा उक्ताः, कथमिह सप्तत्रिंशत्त्वेन गण्यन्त इति चेत्, सत्यम् । न
पुनरत्र वर्णगतेयं संख्या कण्ठरवेणोक्तवचने श्रूयते येनैवमुच्येत । श्रूयमाणं संख्यामात्रं तु
पदनिष्ठत्वेनाप्युपपन्नम्, अर्धचन्द्रादिवर्णाष्टकस्यैकपदत्वात्, चतुरवयवककामकला-
वन्नादस्याष्टावयवकैकवर्णत्वाङ्गीकारेऽ

२७८ वरिवस्यारहस्ये
वाच्यम्, कूटानां पार्थक्येनोच्चारणे स्वरपरत्वान्मिलित्वोच्चारणे तु बिन्द्वादि-
नवकस्योत्तरकूटे प्रवेशविधानेन हकारादिपूर्वत्वाभावात् । वस्तुतस्तु, हलत्वमेव हि
व्यञ्जनत्वम् । कथमन््यथा 'हलो ऽनन्तराः संयोगः' इति सूत्रोक्ता संयोगसंज्ञा 'हंसः'
इति सकारे स्यात्? तदभावे च हकारीयाकारे 'संयोगे गुरु' इति सूत्रेण गुरुसंज्ञा न
सिध्येत् । इष्टा हि सा । तदेतच्छन्दःशास्त्रीये 'ध्रादिपरः' इति पिङ्गलसूत्रे छन्दोभास्करे
प्रपञ्चितमस्माभिः । तथा च 'संयोगादि' इति प्रातिशाख्यसूत्रेण संयुक्ताक्षरादि-
मव्यञ्जनस्य पूर्वाङ्गत्वं विदधतैव चारितार्थ्यात् 'अनुस्वारः—' इति पृथग्योगो व्यर्थः ।
न ह्यवसाने स्वरे वा परे लोकवेदयोरनुस्वारः क्वापि दृश्यते, येन तत्सार्थक्यं भवेत् ।
तस्मात् पृथक्सूत्रकरणस्य श्रीविद्यानुसार एव विषय इत्यवश्यं वक्तव्यम् । तेन च
कामकलानामेव बिन्दवो ऽङ्गानि, नादस्तु द्वितीयतृतीयस्वरवद्व्यञ्जनाङ्गक एव स्वरो
भविष्यतीति दिक् । अयं चाङ्गाङ्गिभावः 'चतुर्विंशत्यक्षरा गायत्री' इत्यादौ वेदे
लौकिकच्छन्दः सु प्रकृतेऽपि पञ्चदशत्वषोडशत्वाद्युपपत्त्यर्थमुपयुज्यते, अङ्गाङ्गिनोर-
भेदविवक्षया तदभिन्नप्रधानाक्षरगणनयैव संख्यापूर्तेरावश्यकत्वादिति वस्तुस्थितिः ।
तदपवादाय 'स्वरव्यञ्जनभेदेन' इत्युक्तम् । अङ्गाङ्गिनोर्भेद एव प्रकृतार्थे कार्यों न
पुनरभेदो विवक्षणीय इत्यर्थः । हादिविद्यायां हि द्वितीयतृतीयक्षरयोरपि सव्यञ्जनकत्वेन
षष्टिरक्षराणि । अर्धचन्द्रादेरेकवर्णत्वाङ्गीकारेऽपि तावदेकोनचत्वारिंशत् । बिन्दूनामपि
नादेषु मेलनेनैकवर्णत्वस्वीकारे तु षट्त्रिंशत् । शक्तानि तु तत्र चत्वारिंशत्,
व्योमबीजषट्कं मायात्रयं कारणबिन्दुरेको रेफचन्द्रबीजभूबीजक्रोधीशबिन्दुनादानां त्रयं
त्रय द्वादश श्रीकण्ठा इत्येव तदर्थोपपादनादि न कथञ्चन सप्तत्रिंशत्ता संपद्यते । यद्यपि
स्वराः पञ्चदश व्यञ्जनान्यष्टादश बिन्दवस्त्रयः सर्ववर्णसमष्टिरेकेति सप्तत्रिंशत्ता
तदुपासकैरूपपाद्यते, यदुक्तं कामकलाविलासे—
'अज्य्वञ्जनबिन्दुत्रयसमष्टिभेदैर्विभाविताकारा ।
षट्त्रिंशत्तत्त्वात्मा तत्त्वातीता च केवला विद्या ॥
इति; तथापि संख्यायाः पृथङ्निवेशित्वस्वाभाव्येन व्यष्टिवेषेण गणितस्य पुनर्गाणनं
गौणम्, पञ्चदश्यां षोडशीत्वापादकं च । किं च, अङ्गाङ्गिनोरभेदस्य लोकसिद्धस्याप-
वादाद्य भेदेनेति कण्ठरवेणोक्तेर्लोकसिद्धभेदानां पञ्चदशानां वर्णानामभेदेन गणनस्य
कुतो, लाभ इति विचार्यम् । यद्यपि भेदपदम्य 'संभेदः सन्ध्युसङ्गमः' इत्यादौ सङ्गमार्थे
प्रसिद्धत्वादिह स्वरव्यञ्जनानां सर्वेषां मेलनेनेत्यप्यर्थः सुवचः; तथापि भेदपदस्य
वृत्तिकिलेशः, समित्यनुपसृष्टस्य तादृशार्थावाचकत्वं च । किं च, यथा तावत् 'व्याप्ता
पञ्चदशार्णैः सा' इत्यनेन सामान्यतः पञ्चदशसंख्याकाक्षर- कत्वमुक्त्वा तदुपपादनाय
तदग्रिमग्रन्थे 'पञ्चभिश्च तथा षड्भिः' इति विशिष्य कथनम्, तथैव 'स्वरव्यञ्जनभेदेन
सप्तत्रिंशत्प्रभेदिनी' इत्यादिना सामान्येन सप्तत्रिंशत्संख्याकाक्षरक्त्वं प्रतिज्ञाय
त

इत्येकस्मिन्नेव श्लोके बिन्दुत्रयनादत्रययोरर्थवर्णनेन बिन्दुत्रयस्य सप्तत्रिंशत्संख्या-
पू्यर्थमुल्लेखो नादत्रयस्य तु त्याग इत्यत्र तु स्पष्टं पक्षपात एव मूलमिति । एतेन
कादिविद्यायां सप्तत्रिंशत्तत्त्वसिद्ध्यर्थं द्वितीयतृतीयाक्षरयोः संध्यक्षरत्वात् प्र तिस्विकं
द्व्यात्मकत्वेन गणनाक्लेशः प्राचामपास्तः; हृल्लेखास्वपि तथापत्त्या 'प्रकृतबाधका-
पादकश्च । तस्मान्नादत्रयमेलनेनैव सप्तत्रिंशत्ता । स्पष्टमेतद्योगिनीहृदये 'हृल्लेखात्रय-
संभूतैस्तिथिसंख्यैस्तथाक्षरैः' इत्यसकृत्प्रतिहृल्लेखं पञ्चनामक्षराणां गणनात् ।
तस्माद्योगिनीहृदये संप्रदायार्थप्रकरणं सर्वं कादिविद्यायामेव स्वरसमिति निष्पक्षपात
कृतमतयो विदांकुर्वन्तु । अयमत्र निष्कर्षः—तत्तदक्षरैर्वाच्यान् लक्ष्यांश्च पदार्थानुद्दिश्यै-
कादशस्वरेण तत्त्वातीतब्रह्माभेदो विधीयते । एवं विद्यावयवाक्षरसमूहवाच्यपदार्थ-
समुदायात्मकत्वात् 'विश्वं विद्याभिन्नम्' इत्यपि विधीयते । भावार्थे हि शिवशक्ति-
जन्यत्वज्ञाप्यकशिवशक्त्यभेदविधेयको विद्याजगदुभयोद्देश्यक एको बोधः ।
विश्वजनकजन्यत्वज्ञाप्यकविश्वाभेदविधेयको विद्योद्देशकश्चैकः । इह तु विद्योद्देश्यको
विश्वान्तर्गतयावत्पदार्थप्रातिस्विकवाचकाक्षरैकघटितत्वज्ञाप्यकविश्वाभेदविधेयक एकः,
विश्वोद्देशकविद्याभेदविधेयकश्चान्यो बोध इति भेदः ॥ ८० ॥

• सरोजिनी *
  ‘सप्तत्रिंशत्पद’—व्योम बीज पञ्चक, कामकला चतुष्टय चन्द्रबीजद्वय, रेफ, भू
  बीज, क्रोधीश, बिन्दु, नादत्रय, श्रीकण्ठदशक, एकादशस्वर
  ‘षट्त्रिंशत्तत्त्व’—शिव, शक्ति, सदाशिव, ईश्वर, शुद्धविद्या, माया, कला, विद्या,
  राग, काल, नियति, पुरुष, अहङ्कार, बुद्धि, मन, श्रोत्र, त्वक्, चक्षु, जिह्वा, घ्राण,
  वाक्, पाणि, पाद, पायु, उपस्थ, शब्द, स्पर्श, रूप, रसं, गंध, आकाश, वायु,
  तेज जल एवं पृथ्बी ॥
  १. ‘बिन्द्वार्थ’ = शिव, शक्ति, शुद्धविद्या प्रकृत्यात्मक
  २. ‘नादार्थ’ = सदाशिवादिपुरुषान्त नौ ।
  ३. ‘हकारादेरर्थ’ = शब्दादिक, आकाशादिक, श्रोत्रादिक, .वागादिक पाँच-पाँच
  की समष्टि ॥
  ४. ‘श्रीकण्ठार्थ’—अहङ्कारादित्रितय ककारत्रय
  ५. ‘एकादश स्वर’—तत्त्वातीत पद ॥
  “स्वर व्यञ्जनभेदेन सप्तत्रिंशत्प्रभेदिनी । ┐
  सप्तत्रिंशत्प्रभेदेन षट्त्रिंशत्तत्त्वरूपिणी । ├ सप्तत्रिंशत्
  तत्त्वातीतस्वभावा च विद्यैषाभाव्यते मया ॥” ┘
  ‘तत्त्वातीत’—“अज्व्यञ्जनबिन्दुत्रयसमष्टिभेदैर्विभाविताकारा । षट्त्रिंशत्तत्त्वात्मा
  तत्त्वातीता च केवलाविद्या ॥”
  १. प्रत्युत बाधक

२८० वरिवस्यारहस्ये
'सप्तत्रिंशत्तत्त्वानि'—"स्वर व्यञ्जनभेदेन सप्तत्रिंशत्प्रभेदिनी"
तदेतदभिसंधायाह—
जन्यजनकयोर्भेदाभावाद् वाच्यस्य वाचकेनापि ।
ब्रह्मणि जगतो जगति च विद्याभेदस्तु संप्रदायार्थः ॥ ८१ ॥
(सम्प्रदायार्थ का स्वरूप)
(जिस प्रकार) संसृष्ट एवं सर्जक (कार्य एवं कारण), वाच्य एवं वाचक तथा
ब्रह्म एवं जगत् में भेद का अभाव है (उसी प्रकार) विश्व एवं विद्या में भी
अभेदात्मकता है—यही सम्प्रदायार्थ है ॥ ८१ ॥

• प्रकाश *
  ब्रह्मणि जगत् इत्यत्र, अभेद इति शेषः । सम्यग्गुरुशिष्यपारंपर्यक्रमायातमर्यादानु-
  सारेण दीयत इति संप्रदायार्थः ॥ ८१ ॥
• सरोजिनी *
  'ब्रह्मणि जगतो अभेद'—ब्रह्म एवं जगत् में अभेद हैं आचार्य भास्करराय
  कहते हैं—१. कार्य-कारण, संसृष्ट—सर्जक, वाच्य-वाचक में अभेद है—इसी प्रकार
  ब्रह्म एवं जगत् में अभेद हैं ।
  २. जगत् एवं पञ्चदशीविद्या में भी अभेद है । यही अभेदद्वय की अनुभूति
  एवं पुष्टि संप्रदायार्थ का मूल भाव है ।
  'सम्प्रदायार्थः'—सम्प्रदायागत अर्थ ॥ 'कुलार्ण तन्त्र' में 'सम्प्रदाय' की
  निम्नानुसार व्याख्या की गई है—
  'संसारसारभूतत्वात् प्रकाशानन्ददानतः ।
  यशः सौभाग्य करणात् सम्प्रदाय इतीरितः ॥''
  सम्यक्रूपेण परम्पराक्रमेण गुरुशिष्य-परम्परानुसारण ज्ञानं प्रकर्षेणदीयते अनेन
  इति सम्प्रदायः ॥ भगवान् भैरव ने इसी बात को इस प्रकार संपुष्ट किया है—
  “कर्णात्कर्णोपदेशेन सम्प्राप्तमवनीतलम् ॥” (योगिनीहृदय) इसी परम्परा द्वारा सम्यक्
  रीत्या ज्ञान शिष्यों को प्रदान किया जाता रहा है इसीलिए इसे 'सम्प्रदाय' कहा गया
  है । इसीलिए कहा गया है—'गुरु शुश्रूषया विद्या' ॥ अमृतानन्दयोगी ने
  'योगिनीहदय दीपिका' में कहा है—
  'सम्यक् याथार्थ्येन कर्णे शिष्यस्य प्रदीयते इति सम्प्रदायः ॥' 'योगिनीहृदय' में
  इसका स्वरूप इस प्रकार प्रस्तुत किया गया है—
  'सम्प्रदायो महाबोधरूपो गुरुमुखे स्थितः ।
  विश्वाकार प्रथायास्तु महत्वञ्च यदाश्रयम् ॥

द्वितीयोऽंशः २८१
शिवशक्त्याद्यया मूलविद्यया परमेश्वरि ।
जगत्कृत्स्नं तया व्याप्तं शृणुष्वावहिता प्रिये ॥
पञ्चभूतमयं विश्वं तन्मयी सा सदानधे ।
तन्मयी मूलविद्या च तदद्य कथयामि ते ॥
हकाराद् व्योम संभूतं ककारन्तु प्रभञ्जनः ।
रेफादग्निः सकाराच्च जलतत्त्वस्य संभवः ॥
लकारात् पृथिवी जाता तस्मात् विश्वमयी चसा ।
गुणाः पञ्चदश प्रोक्ता भूतानां तन्मयी शिवा ॥
यस्य यस्य पदार्थस्य या या शक्तिरुदीरिता ।
सा सा सर्वेश्वरी देवी स स सर्वो महेश्वर ॥
ब्रह्म एवं जगत् में अभेद की दार्शनिक दृष्टि इस प्रकार है—
ॐ ॐ
ॐ
गं
ॐ 15 • च ॐ ॐ
ॐ
अव्यक्त जगत = प्रलय
की अवस्था
ॐ ॐ
ॐ ॐ
परब्रह्म
शब्दब्रह्म
ॐ
↓
जगत
शब्द का व्यक्त जगत
विवर्त
ॐ ॐ

२८२ वरिवस्यारहस्ये
ॐ ॐ
परब्रह्म
शब्दातीत
परम पद ब्रह्म का प्रथम
↓ विवर्त
जगत की
शब्दब्रह्म आत्मा
'शब्दब्रह्म'
↓ का विवर्त
शब्द का
जगत शरीर
ॐ ॐ
अथ निगर्भार्थमाह—
परमशिवे निष्कलता तदभिन्नत्वं स्वदेशिकेन्द्रस्य ।
तत्करुणातः स्वस्मिन्नपि तदभेदो निगर्भार्थः ॥ ८२ ॥
('निगर्भार्थ' का स्वरूप)
परमशिव में तदितरपदार्थाभाव, अपने दीक्षागुरु एवं परमशिव में अभेद एवं
उन (गुरुदेव) की अनुकम्पा के कारण अपने एवं परमशिव में अभेद देखना ही
'निगर्भार्थ' है ॥ ८२ ॥

• प्रकाश *
  परमशिवः कामकलास्वरूपनिर्णयावसरे निष्कृष्य कथितं ब्रह्म । तत्र निष्कलता
  तदितरपदार्थाभावः, तदितरस्य सर्वस्यापि दुःखजनकत्वात्, 'द्वितीयाद्वै भयं भवति' इति
  श्रुतेः । इति प्रथमकूटार्थः । तेन ब्रह्मणा स्वीयस्य देशिकेन्द्रस्य श्रीगुरुचरणानामभेदः,
  तेषां ब्रह्माभेदभावनादाढ्र्येन तदभेदस्य सिद्धत्वादिति द्वितीयकूटार्थः । तत्करुणातः
  स्वकृताव्यभिचरितभक्तिपुरः सरदृढतरसेवासंपादितप्रसादजन्यगुरुकरुणाकरम्बित-
  कटाक्षनिरीक्षणबलात् स्वस्मिन्नपि साधके ब्रह्माभेदः सिध्यतीति तृतीयकूटार्थः । स्वस्य
  गुरुद्वारा शिवगर्भे प्रवेशसंपादकत्वादेतज्ज्ञानस्य विषयः शिवगुर्वात्मैक्यं निगर्भार्थ-
  पदवाच्यम् ॥ ८२ ॥

द्वितीयोंऽशः २८३

• सरोजिनी *
  'परमशिवे'— परमशिव में 'परमशिव' कौन है? काश्मीर शैव दर्शन के
  अनुसार 'परमशिव' शिव की विश्वोत्तीर्ण अवस्था है तथापि वह विश्वमय एवं
  विश्वोत्तीर्ण दोनों एक साथ है । वह विश्वमय होकर अपने विश्वोत्तीर्ण स्वरूप से
  किंचिन्मात्र भी च्युत नहीं होता । 'विश्वमयत्वेप्यस्य स्वस्वरूपात्र प्रच्यवः ॥'' इसलिए
  'अतएवं अयं विश्वमयत्वेडिप विश्वोत्तीर्णस्तुत्तीर्णत्वेडिप तन्मयः ॥'¹ इस प्रकार एक
  मात्र 'परमशिव' की नानात्मक विचित्रताओं के साथ विश्व भाव से स्फुरित हो रहा
  है । वह स्वकारस्वरूप है और उससे भिन्न किसी भी पदार्थ की सत्ता नहीं है । वह
  विश्वात्मक होते हुए ही विश्वोत्तीर्ण एवं विश्वोत्तीर्ण होते हुए भी विश्वमय है ।²
  अथ परदेवताया विद्यायाश्चक्रराजस्य श्रीगुरोरात्मनश्चैक्यं कौलिकार्थ इत्युच्यते,
  सर्वेषां ब्रह्माभेदेन सजातीयत्वात्, सजातीययूथस्य कुलपदवाच्यत्वात्, 'सजातीयैः कुलं
  यूथम्' इत्यमरोक्तेः । अयं च पञ्चानामभेदः समानधर्मवत्वेन सिषाधयिषितः । स च
  समानो धर्मः ।
  'गणेशग्रहनक्षत्रयोगिनीराशिरूपिणीम् ।
  देवीं मन्त्रमयीं नौमि मातृकापीठरूपिणीम् ॥'
  इति तन्त्रराजोक्तगणेशादिषट्कात्मकत्वाख्यः । तत्र परदेवतायां प्रथमं गणेशत्व-
  मुपपादयति—
  माता निरुपमतेजोमय्याः स्वस्या मरीचिरूपाणाम् ।
  आवरणदेवतानामीशत्वादुच्यते गणेशीति ॥ ८३ ॥
  (देवी की गणेशरूपता)
  जगज्जनती (माता त्रिपुरसुन्दरी) अनुपमेय तेज संवलित अपनी प्रकाश-
  रश्मियों के स्वरूपवाली आवरण देवताओं की स्वामिनी होने के कारण गणेशी कही
  जाती हैं ॥ ८३ ॥
• प्रकाश *
  'न तत्र सूर्यो भाति' इत्यादिश्रुत्या प्रतिपादितानवधिकतेजोरूपब्रह्मणो मरीचय
  एवावरणदेवताः । ताश्चैकादशोत्तरशतसंख्याकाः । तन्त्रभेदेनान्या अपि प्रतिपादिताः ।
  तादृशदेवतागणस्येशत्वाद् गणेशीत्युच्यते माता ॥ ८३ ॥
• सरोजिनी *
  'न तत्र सूर्यो भाति' कहकर वेदों में जिस परमतेजोमय, अनधिगम्य, अज्ञेय
  परात्पर तत्त्व के स्वरूप का वर्णन किया गया है उस अनवधिक तेजोमय ब्रह्म की
  किरणें ही आवरण देवता हैं । ये सभी एकादशोत्तरशत संख्याक् हैं । इन आवरण
  १-२. अभिनवगुप्त—'तन्त्रालोक' की टीका (पृ० १०५)

२८४ वरिवस्यारहस्ये
देवताओं की स्वामिनी होने के कारण जगज्जननी त्रिपुरसुन्दरी 'गणेशी' भी कही
जाती है ।
देवी की गणेशरूपात्मकता का प्रतिपादन—
देवी की गणेशात्मकता का प्रतिपादन करते हुए 'योगिनीहृदय' में कहा गया
है—'एकादशाधिकशतदेवतात्मतया पुनः । गणेशत्वं महादेव्याः ॥'१ 'कौलिकार्थ' की
व्याख्या करते हुए कहा गया था कि—'कौलिकं कथयिष्यामि चक्रदेवतयोरपि ।
विद्यागुर्वात्मनामैक्यं तत्प्रकारः प्रदर्श्यते ॥'' 'कौलिकार्थ' का अभिप्राय है—चक्र,
देवता, श्रीचक्र, श्रीमाता, श्रीविद्या, श्रीगुरु एवं उपासक आत्मा का ऐक्य—श्रीचक्रं
श्रीमाता श्रीविद्या, श्रीगुरुरात्मा चेति पञ्चानामैक्यं कौलिकार्थ इत्युच्यते ।२ —अब यहाँ
देवी की इसी देवरूपता के प्रतिपादनार्थ उनके गणेशत्व की पुष्टि की गई है ।
दीपिकाकार अमृतानन्दनाथ कहते हैं—'गणेशत्वं इति । पुनः शब्दादेकादशाधिक शत
देवतात्मतया अस्या गणेशत्वम् । गणेशत्वं महादेव्या इत्यनेनापि काकाक्षिन्यायतः
पूर्वोक्तत्रिकोण दि चतुरस्रान्तपदमिवास्यैकादशाधिकशत देवतात्मतया तत्संख्याकदेवता-
समुदायो गणः ॥३
'कौलिकार्थ' में एकता-निरूपण—१. श्रीचक्र, २. देवता, ३. विद्या, ४. गुरु,
५. आत्मा की एकता—कौलिकं कौलिकार्थं कथयिष्यामि—चक्र-देवता-गुरु-विद्या-
साधकानामैक्यानुसंधान कौलिकार्थ इत्यर्थः ।४
'इत्थं माताविद्या चक्रं स्वगुरुः स्वयं चेति ।
पञ्चनामपि भेदाभावो मन्त्रस्य कौकिकार्थोऽयम् ॥५
इच्छादित्रिसमष्टिर्गुणत्रयाढ्यानलेन्दुरविनेत्रा ।
एवं नवभिर्योगाद् ग्रहरूपेत्युच्यते माता ॥ ८४ ॥
(देवी की ग्रहरूपता का प्रतिपादन)
इच्छा आदि (इच्छा-ज्ञान एवं क्रिया) की समष्टिरूपागुणत्रयात्मिका,
अग्नि-सोम-सूर्यरूपा एवं त्रिनेत्री देवी—इस प्रकार नौ के संयोग से ग्रहरूपा है—इस
प्रकार कही जाती है ॥ ८४ ॥

• प्रकाश *
  इच्छा ज्ञाना क्रियेति शक्तित्रयसमष्टिरूपा माता । तदुक्तं सङ्केत-पद्धतौ—'इच्छा
  शिरःप्रदेशे ऽथ ज्ञाना च तदधोगता । क्रिया पदगता ह्यास्याः' इति । गुणविशिष्टस्य
  शबलब्रह्मणोऽवयवरूपा एव गुणा इति व्यवह्रियन्ते । आदित्यादिग्रहाणां नवसंख्याक-
  त्वान्नवसंख्याकावयवशालित्वमेव प्रकृते ग्रहत्वं विवक्षितम् । एवमेव नक्षत्रादिषु
  बोद्धव्यम् ॥ ८४ ॥
  १. योगिनीहृदय (मन्त्रसंकेत श्लोक ५७) २. भास्कराचार्य—'सेतुबन्ध'
  ३-४. अमृतानन्दनाथ—'दीपिका' ५. कौलिकार्थ

द्वितीयोऽंशः २८५

• सरोजिनी *
  “ग्रहरूपेत्युच्यते माता”—“माता ग्रहरूपा है”—ऐसा कहा जाता है । ग्रह नौ
  है—सूर्य, चन्द्र, मङ्गल, बुध, बृहस्पति, शुक्र, शनि, राहु, केतु ।। देवी
  ग्रहरूपात्मिका भी है । देवी इसलिए ग्रहरूपा है क्योंकि उनके भी नौ अङ्ग हैं—
  यथा (क) इच्छा-ज्ञान-क्रिया—३ प्रमुख शक्तियाँ (ख) सतोगुण-रजोगुण एवं
  तमोगुण—३ गुणत्रय; (ग) अग्नि-सोम-सूर्य- ३ = ३ + ३ + ३ = ९ ॥
  ‘योगिनीहृदय’ में भी देवी के इस ग्रहरूपता का प्रतिपादन किया गया है यथा—
  “महादेव्याः ससोमरविविपावकैः । इच्छा ज्ञान क्रियाभिश्च गुणत्रययुतैः पुनः ग्रहरूपा च
  सा देवीः ........।”¹ ‘सङ्केतपद्धति’ में देवी की ग्रहरूपता का वर्णन इस प्रकार प्राप्त
  होता है—‘इच्छाशिरः प्रदेशस्था ज्ञाना च तदधोगता । क्रिया पादगता ह्यस्याः शान्ता
  द्वार्धार्धमध्यगा ।।' देवी, गणेश, ग्रह, नक्षत्र, योगिनी, राशि एवं मंत्र सभी का
  मूर्तिमान्² स्वरूप हैं—
  ‘गणेशग्रहनक्षत्रयोगिनीराशिरूपिणीम् ।
  देवीं मन्त्रमयीं नौमि मातृका पीठरूपिणीम् ॥’³
  इन्द्रियदशकेनान्तःकरणचतुष्केण विषयदशकेन ।
  प्रकृतिपुरुषगुणतत्त्वैर्जाता नक्षत्ररूपिणी माता ॥ ८५ ॥
  (देवी की नक्षत्र-रूपता का प्रतिपादन)
  दश इन्द्रियों, चार अन्तःकरणों, दश विषयों तथा प्रकृति, पुरुष एवं
  गुणतत्त्वों से (संयुक्त होने के कारण)—देवी ग्रहरूपात्मिका है—इस प्रकार कही
  जाती है ॥ ८५ ॥
• प्रकाश *
  ज्ञानेन्द्रियाणि श्रोत्रादीनि पञ्च, कर्मेन्द्रियाणि वागादीनि पञ्चेति दशेन्द्रियाणि, मनो
  बुद्धिरहङ्कारश्चित्तं चेत्यन्तःकरणचतुष्कम्, शब्दादयो वचनादयश्च विषया दश । प्रकृति-
  र्गुणत्रयसाम्यावस्था, पुरुषः, सत्त्वादिगुणत्रयसमष्टिरूपं सुखदुःखमोहमूलं गुणतत्त्वम् ।
  एवं सप्तविंशतिसंख्याकत्वान्नक्षत्ररूपत्वं मातुः ॥ ८५ ॥
• सरोजिनी *
  ‘योगिनीहृदय’ में देवी की नक्षत्ररूपता का प्रतिपादन इन शब्दों में किया गया
  है—“ज्ञानकर्मेन्द्रियैरपि । तदर्थैरिव देवेशि कारणैरन्तरैः पुनः । प्रकृत्या च गुणो नापि
  पुंस्त्वबंधेन चात्मना । नक्षत्रविग्रहा जाता ॥”⁴ “ज्ञानकर्मेन्द्रियैरपि ।।” १० इन्द्रियाँ,
  ४ अन्तःकरण (मन । बुद्धि । चित्त । अहङ्कार) १० विषय, १ प्रकृति, १ पुरुष,
  १. योगिनीहृदय २. संकेतपद्धति
  ३. तन्त्रराजतन्त्र ४. योगिनीहृदय

२८६ वरिवस्यारहस्ये
१ गुणत्रय = ये २७ का समूह है । (नक्षत्र—अश्विनी, भरणी, कृत्तिका, रोहिणी,
मृगशिरा, आर्द्रा, पुनर्वसु, पुष्य, आश्लेषा, मघा । पूर्वा फा० उत्तरा फा०, हस्त,
चित्रा, स्वाती, विशाखा, अनुराधा, ज्येष्ठा, मूल, पूर्वाषाढ़, उत्तराषाढ़, श्रवण,
धनिष्ठा, शतभिषा, पूर्व भाद्रपदा, उत्तर भाद्रपदा रेवती = २७ नक्षत्र) ॥
अमृतानन्दनाथ नक्षत्ररूपता का वर्णन इस प्रकार करते हैं—
‘एवं स्वावयवभूतैः सप्तविंशतिभिर्नक्षत्रविग्रहा जाता देवी स्वेच्छागृहीतविग्रहा ॥’१
‘सङ्केतपद्धति’, में देवी के अङ्गों की कल्पना इस प्रकार की गई है—१. शिर
प्रदेश—‘इच्छा’ २. अधःप्रदेश—‘ज्ञान’ ३. पाद-‘क्रिया’—‘इच्छाशिर- प्रदेशस्था
ज्ञाना च तदधोगता । क्रिया पादगता ह्यस्याः ॥’२
‘इति सङ्केतपद्धत्युक्तरीत्या इच्छादिका भूर्ध्वाद्यवयवाः, गुणाः सत्वरजस्तमांसि एवं
स्वावयवभूतैस्तैर्नवभिर्गृह रूपा च सा देवी ॥’३ भास्कराचार्य ने काश्मीरकि त्रिकदर्शन
में प्रतिपादित ३६ तत्त्वों में २७ की गणना अन्तर्भूत करते हुए भी देवी की
नक्षत्ररूपता का प्रतिपादन किया है—‘देव्या नक्षात्मकत्वमाह । शिवादिक्षित्यन्तेषु
षटत्रिंशत्तत्वेषु नियतेः पराणि पंचविंशतिः । ..........सप्तविंश आत्मत्येवं नक्षत्रशरीरा
जातेत्यर्थः ॥’४
नरपतिरविकाष्ठाषट्समुद्रद्विसंख्यै-
रकडबवहपूर्वैर्क्षरैर्वेष्टिताभिः ।
डरलकसहवर्णाद्याकिनीमिस्तु षड्भि-
र्घटिततनुरितीयं कथ्यते योगिनीति ॥ ८६ ॥
(देवी की योगिनीरूपता)
नरपति (अर्थात् सोलह), रवि (अर्थात् बारह), काष्ठा (अर्थात् १० दिशायें),
समुद्र (अर्थात् छः), ‘अ क ड ब व ह’ रूप पूर्वाक्षरों से संवेष्टित तथा ‘ड, र,
ल, क, स’ एवं ह से प्रारंभ होने वाली छः आकिनियों के द्वारा सङ्घटित शरीर
वाली देवी—‘योगिनी’ हैं—ऐसा कही जाती है ॥ ८६ ॥

• प्रकाश *
  नरपतयो राजानः षोडश । रवयो द्वादश । काष्ठा दिशो दश, ऊर्ध्वाधो-
  दिग्द्वयस्याप्यष्टभिर्दिग्भिः साहित्यात् । समुद्राश्चत्वारः, ‘पयोधरीभूतचतुःसमुद्राम्’ इत्यादौ
  तथैव समुद्रगतसंख्याप्रसिद्धेः । षोडशादिसंख्यानामकाराद्यक्षरैर्यथासंख्यमन्वयः ।
  अकाराद्याः षोडश स्वरा अमृतादितद्देवतोपलक्षकाः । कादिठान्ता द्वादश वर्णाः काल-
  रात्र्यादीनामुपलक्षकाः । डाडिफान्ता दश डामर्यादीनाम् । बादिलान्ताः षड् बन्धिन्या-
  दीनाम् । वादिसान्ताश्चत्वारो वरदादीनाम् । हक्षौ द्वौ हंसवतीक्षमावत्योरूपलक्षकौ ।
  १. योगिनीहृदय ‘दीपिका’—अमृतानन्दनाथ २. संकेतपद्धति
  ३. अमृतानन्दनाथ—‘दीपिका’ ४. सेतुबन्ध

द्वितीयोंऽशः २८७
डकारादि वर्णषट्कमादिभूतं यासामाकिनीनां ता डाकिन्यादयः । तेनामृताद्यावृता
डाकिनी, कालरात्र्याद्यावृता राकिनी, इति प्रकारेण षड्भिस्त्वगसृङ्मांसमेदोऽस्थि-
मज्जाधिपतिभिर्विशुद्धयनाहत-मणिपूरस्वाधिष्ठानमूलाधाराज्ञाचक्राणां तत्तद्देवतावरण-
शक्तिसमानसंख्याकतत्तदीयदलनिविष्टावत्तावत्संख्यकदेवीसंवृतानां कर्णिकासु निविष्ट
भिर्दाकिनीराकिनीलाकिनीकाकिनीसाकिनीहाकिनीभिर्घटिता तनूर्यस्याः सा योगिनी-
त्युच्यत इत्यर्थः । यद्यपि 'त्वगसृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः' इति भिषजां
घण्टाघोषेण धातवः सप्त, तदधिपतिरपि याकिनीनाम्ना सहस्रारपद्मेऽमृतादिसकल-
शक्तिबृन्दाधिष्ठितदलकिर्मिरिते तिष्ठतीति तन्त्रेषु प्रसिद्धम्, षोढान्यासे ऽपि क्वचित्तन्त्रेषु
तस्या न्यासो दृश्यते; तथापि योगिनीहृदये षण्णामेव न्यासविधानादमृतादि-
शक्त्यतिरिक्तशक्तेरावरणरूपाया अभावेनैतत्षट्कसमष्ट्यात्मकमातृत्वेन च पार्थक्या-
भावाद्योगिन्यः षडेव । यदाह—
'विशुद्धौ हृदये नाभौ स्वाधिष्ठाने च मूलके ।
आज्ञायां धातुनाथश्च न्यस्तव्या दादिदेवताः ।
अमृतादियुताः सम्यग् ध्यातव्याश्च सुरेश्वरि ॥' इति ॥ ८६ ॥

• सरोजिनी *
  'योगिनीहृदय' में देवी को योगिनीरूपा कहा गया है—'वर्गाष्टकनिविष्टाभि-
  र्योगिनीभिश्च संयुता । योगिनीरूप मास्थाय राजते विश्वविग्रहा ।।' 'योगिनीत्वमथोच्यते ।
  त्वगादिधातुनाथाभिर्दाकिन्यादिभिरप्यसौ ।।'
  आचार्य भास्कर कहते है—'त्वग्सृङ्मांसमेदोस्थिमज्जनाथा डाकिनी राकिणी
  लाकिनी काकिनी साकि हाकिन्यः षट् । एतदात्मकत्वाद्देवी योगिनीमयी । वर्गाष्टक
  म क च ट त प य श रूपं तन्निविष्टा वशिन्यादयोष्टौ तदात्मकतया वा योगिनी-
  रूपेति विभावयेत् ।। अतएव 'गणेश-ग्रह-नक्षत्र-योगिनी-राशिरूपिणीम्' इति श्लोके
  योगिनीपदस्य वशिन्यादिपरत्वेन काश्मीराणां मनोरमाकारस्य च व्याख्यानमुपपद्यते ।'१
  'त्वगादिधातवस्त्वगसृङ्मांसमेदोमज्जा शुक्राणि धातवः, तेषां नाथा अधिष्ठात्र्यो
  डाकिन्याद्याः । डाकिनी, राकिनी लाकिनी, काकिनी, साकिनी, हाकिनी, याकिनी च
  वर्गा अ क च ट त प य शाः तेषामष्के निविष्टाः ब्रह्माण्याद्या योगिन्यः ।। तदुक्तं
  स्वच्छन्दसंग्रहे—
  'सर्वावांङ्मयस्थूला या वर्गाष्टकसमावृता । विश्वोत्पत्ति क्रमान्ताष्टशक्तिप्रसृत
  भैरवैः । शक्तिभिश्च समायुक्ता अज्ञान्ता मातृकावलिः ।।'२ चतुःशती में भी कहा गया
  है—'वर्गानुक्रमयोगेन यस्यां मात्राष्टकं स्थितम् ।।'
  पञ्चभिर्नागकूर्माद्यैः प्राणापानादिपञ्चभिः ।
  जीवात्मपरमात्मभ्यां चैषा राशिस্বরূপिणी ॥ ८७ ॥
  १-२. अमृतानन्दनाथ—योगिनीहृदय 'दीपिका'