सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

Varivasyarahasya of Bhaskararaya with Sarojini Hindi Commentary

भास्करराय मखी (टीकाकार: डॉ. श्यामकान्त द्विवेदी आनन्द) द्वारा

DevanagariHindipublished530 पृष्ठ

पृष्ठ 386, कुल 530 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 386

२८४ वरिवस्यारहस्ये
देवताओं की स्वामिनी होने के कारण जगज्जननी त्रिपुरसुन्दरी 'गणेशी' भी कही
जाती है ।
देवी की गणेशरूपात्मकता का प्रतिपादन—
देवी की गणेशात्मकता का प्रतिपादन करते हुए 'योगिनीहृदय' में कहा गया
है—'एकादशाधिकशतदेवतात्मतया पुनः । गणेशत्वं महादेव्याः ॥'१ 'कौलिकार्थ' की
व्याख्या करते हुए कहा गया था कि—'कौलिकं कथयिष्यामि चक्रदेवतयोरपि ।
विद्यागुर्वात्मनामैक्यं तत्प्रकारः प्रदर्श्यते ॥'' 'कौलिकार्थ' का अभिप्राय है—चक्र,
देवता, श्रीचक्र, श्रीमाता, श्रीविद्या, श्रीगुरु एवं उपासक आत्मा का ऐक्य—श्रीचक्रं
श्रीमाता श्रीविद्या, श्रीगुरुरात्मा चेति पञ्चानामैक्यं कौलिकार्थ इत्युच्यते ।२ —अब यहाँ
देवी की इसी देवरूपता के प्रतिपादनार्थ उनके गणेशत्व की पुष्टि की गई है ।
दीपिकाकार अमृतानन्दनाथ कहते हैं—'गणेशत्वं इति । पुनः शब्दादेकादशाधिक शत
देवतात्मतया अस्या गणेशत्वम् । गणेशत्वं महादेव्या इत्यनेनापि काकाक्षिन्यायतः
पूर्वोक्तत्रिकोण दि चतुरस्रान्तपदमिवास्यैकादशाधिकशत देवतात्मतया तत्संख्याकदेवता-
समुदायो गणः ॥३
'कौलिकार्थ' में एकता-निरूपण—१. श्रीचक्र, २. देवता, ३. विद्या, ४. गुरु,
५. आत्मा की एकता—कौलिकं कौलिकार्थं कथयिष्यामि—चक्र-देवता-गुरु-विद्या-
साधकानामैक्यानुसंधान कौलिकार्थ इत्यर्थः ।४
'इत्थं माताविद्या चक्रं स्वगुरुः स्वयं चेति ।
पञ्चनामपि भेदाभावो मन्त्रस्य कौकिकार्थोऽयम् ॥५
इच्छादित्रिसमष्टिर्गुणत्रयाढ्यानलेन्दुरविनेत्रा ।
एवं नवभिर्योगाद् ग्रहरूपेत्युच्यते माता ॥ ८४ ॥
(देवी की ग्रहरूपता का प्रतिपादन)
इच्छा आदि (इच्छा-ज्ञान एवं क्रिया) की समष्टिरूपागुणत्रयात्मिका,
अग्नि-सोम-सूर्यरूपा एवं त्रिनेत्री देवी—इस प्रकार नौ के संयोग से ग्रहरूपा है—इस
प्रकार कही जाती है ॥ ८४ ॥

  • प्रकाश *
    इच्छा ज्ञाना क्रियेति शक्तित्रयसमष्टिरूपा माता । तदुक्तं सङ्केत-पद्धतौ—'इच्छा
    शिरःप्रदेशे ऽथ ज्ञाना च तदधोगता । क्रिया पदगता ह्यास्याः' इति । गुणविशिष्टस्य
    शबलब्रह्मणोऽवयवरूपा एव गुणा इति व्यवह्रियन्ते । आदित्यादिग्रहाणां नवसंख्याक-
    त्वान्नवसंख्याकावयवशालित्वमेव प्रकृते ग्रहत्वं विवक्षितम् । एवमेव नक्षत्रादिषु
    बोद्धव्यम् ॥ ८४ ॥
    १. योगिनीहृदय (मन्त्रसंकेत श्लोक ५७) २. भास्कराचार्य—'सेतुबन्ध'
    ३-४. अमृतानन्दनाथ—'दीपिका' ५. कौलिकार्थ