वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)
Varivasyarahasya of Bhaskararaya with Sarojini Hindi Commentary
भास्करराय मखी (टीकाकार: डॉ. श्यामकान्त द्विवेदी आनन्द) द्वारा
पृष्ठ 377, कुल 530 में से
संदर्भ में पढ़ेंद्वितीयोंऽशः २७५
इस प्रसङ्ग में कहा भी गया है—
'श्रीकण्ठदशकं तद्वदव्यक्तस्य हि वाचकम् ।
प्राणाभूतः स्थितो देवि तद्वदेकादशः स्वरः ।
एकः सन्नैव पुरुषो बहुधा जायते हि सः ॥'
श्रीकण्ठाः = अकार समूह । अव्यक्त = जीव । एकादशः = एकार ।
'यदेकादशमाधारं बीजं कोणत्रयात्मकम् । ब्रह्माण्डादि काहान्तं जगत्....॥' 'कादिमत'
में कहा गया है—
'यदेकादशमाधारं बीजं कोणत्रयात्मकम् ।
ब्रह्माण्डादि कटाहान्तं जगद्व्यापि दृश्यते ॥
'हादिमत' में शुद्धयौगिकत्व को अङ्गीकृत करके श्रीकण्ठपरत्वेन एकादश पद
की व्याख्या करके द्वादश पुरुष पर शिव उसका वाचक है—ऐसा समझना चाहिए ।
'एकार' की एकादश स्वर कहा गया है ।
१० अकार = जीव-समूह । एकादश स्वर (एकार) = विद्या का प्राण एवं
जीव का वाचक ।
योगिनीहृदयस्थमेव पद्यं लाघवात् स्पष्टत्वाच्च निबध्नाति—
बिन्दुभिस्त्रिभिरुच्यन्ते रुद्रेश्वरसदाशिवाः ।
शान्तिः शक्तिश्च शम्भुश्च नादत्रितयबोधनाः ॥ ७९ ॥
(बिन्दुत्रय के साथ रुद्र, ईश्वर तथा सदाशिव की अभेदात्मकता तथा शान्ति,
शक्ति एवं शम्भु की नाद के साथ अभेदात्मकता)
बिन्दुत्रय के द्वारा रुद्र, ईश्वर एवं सदाशिव (बिन्दु के वाच्य के रूप में) के
कहे गए हैं । नादत्रय शान्ति, शक्ति एवं शिव के बोधक (वाचक) हैं ॥ ७९ ॥
- प्रकाश *
रुद्रस्तेजस्तत्त्वम्, 'रुद्रो वा एष यदग्निः' इति श्रुतेः । तेन पुरुषनियतिकालराग-
विद्याकलामायानां परिग्रहः, 'पुरुषादिकमायान्तं तेजस्तत्त्वं महेश्वरि' इति स्वच्छन्द-
संग्रहोक्तेः । शान्तिः प्रकृतिः शुद्धविद्या च । अर्धचन्द्राद्युन्मनान्तवर्णाष्टकं नादपदेनोच्यते ।
नादगितयमेव बोधनं येषां ते । करणे ल्युट् ॥ ७९ ॥ - सरोजिनी *
१. बिन्दुत्रय = रुद्र, ईश्वर एवं सदाशिव ॥
२. नादत्रय = शान्ति, शक्ति एवं शम्भु ॥
'रुद्र' = तेजस्तत्व 'रुद्रस्तेजस्तत्वम् ॥'