वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)
Varivasyarahasya of Bhaskararaya with Sarojini Hindi Commentary
भास्करराय मखी (टीकाकार: डॉ. श्यामकान्त द्विवेदी आनन्द) द्वारा
पृष्ठ 372, कुल 530 में से
संदर्भ में पढ़ें२७० वरिवस्यारहस्ये
हादिविद्यापक्षपातिनस्तु, 'चन्द्रबीजै:' इति बहुवचनस्य स्वानुगुणत्वं मत्वा तुष्यन्तस्त्रिभिः
सकारै रसा लक्ष्यन्त इति व्याख्याय, ननु रसस्य द्वैविध्यात् तृतीयसकारः किमर्थ
इत्याशङ्क्य, अमृतं गतो ऽप्येको रसो ऽस्तीति तल्लक्षकत्वेनोद्ग्रन्थमेव समावाय, नन्वेवं
सति तृतीयरसाधारत्वेन भूजलभेदात् षष्ठमहाभूतस्यापत्तिरित्याशङ्कायाम् 'संबन्धो
विदित:' इति ग्रन्थमवतार्य, जलामृतयोः संबन्धो हि लोकप्रसिद्धः, तस्य जलनिधावे-
वोत्पन्नत्वात्, अतो जल एवान्तर्भाव इत्याशयपरत्वेन व्याचक्षते । तेषां रसस्येति पदस्य
जलनिधौ लक्षणा, स्थूलसूक्ष्मपदाभ्यां प्रत्येकैकत्ववत्त्वेन लब्धद्वित्वविरोधश्च, जले
ऽन्तर्भवे सिद्धे पुनर्वैयर्थ्यतादवस्थ्यं च । प्रत्युत जलामृतयोरभेदात् प्रातिस्विकम-
मृतवाचकः सकारो नापेक्षित इत्येवार्थः संभवतीति । एवं लकारस्य गन्धबोधकत्वम्
'वसुंधरागतो' गन्धस्तल्लिपिर्गन्धवाचिका' इति वचनात् ॥ ७५ ॥
- सरोजिनी *
वर्णों से गुणों की उत्पत्ति होती है ।
वर्ण—गुण । गुणों की संख्या (इनके जनक) वर्णों की संख्या के तुल्य है ।
३ कामकला + तृतीय ईकार—चारों प्रकार के स्पर्श ॥
“तत्तज्जन्कैर्वर्णैः” = व्योमादि को जन्म देने वाले अक्षरों के द्वारा ॥
'तत्तत्संख्यैः' = पञ्चादिसंख्याकों द्वारा । 'तद्गुणा' = 'व्योमादिगुणाः ॥ व्योमादि के
१५ गुण । विद्या में स्थित मायात्रय में हकारत्रय स्थित हैं । 'मध्यकूट' में २ हकार
हैं । ५ हकारों से—५ शब्द ॥ कहा भी गया है—"व्योमबीजैस्तु विद्यास्थै-
र्लक्ष्येच्छब्दपञ्चकम् ॥"
नन्वेकेनैव लकारेणैकविधगन्धबोधोपपत्तेरितरद्वयवैयर्थ्यम्; अत आह—
भुवनत्रयसंबन्धादासीत् त्रेधा लकारोऽपि ।
ये ये यद्यज्जनकास्तेषां तेषां त एवार्थाः ॥ ७६ ॥
(वर्ण एवं उनके अर्थ में तादाम्यभाव)
लोकत्रय से संबंधित होने के कारण लकार भी (मन्त्र में) तीन बार आता है।
जो-जो वर्ण जिनके-जिनके स्रष्टा हैं वे ही उनके-उनके संसृष्ट अर्थ हैं ॥ ७६ ॥ - प्रकाश *
भुवनत्रयेण सह वाच्यवाचकभावसंबन्धाल्लकारस्य त्रैविध्यं जन्यजनकभाव-
संबन्धाद्वा, 'भुवनत्रयसंबन्धात् त्रिधात्वं तु महेश्वरि' इति वचनात् । स्पष्टमन्यत् ॥ ७६ ॥ - सरोजिनी *
'भुवनत्रय' = लोकत्रय ॥ 'एवार्थः' = ही अर्थ हैं । अर्थात् शब्द ही (अक्षर
ही) पदार्थ भी हैं । 'पदार्थ' वस्तु को (या 'अर्थ' को) कहते हैं । वस्तु (पदार्थ) हैं
१. सुंधरागुणो