सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

Varivasyarahasya of Bhaskararaya with Sarojini Hindi Commentary

भास्करराय मखी (टीकाकार: डॉ. श्यामकान्त द्विवेदी आनन्द) द्वारा

DevanagariHindipublished530 पृष्ठ

पृष्ठ 388, कुल 530 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 388

२८६ वरिवस्यारहस्ये
१ गुणत्रय = ये २७ का समूह है । (नक्षत्र—अश्विनी, भरणी, कृत्तिका, रोहिणी,
मृगशिरा, आर्द्रा, पुनर्वसु, पुष्य, आश्लेषा, मघा । पूर्वा फा० उत्तरा फा०, हस्त,
चित्रा, स्वाती, विशाखा, अनुराधा, ज्येष्ठा, मूल, पूर्वाषाढ़, उत्तराषाढ़, श्रवण,
धनिष्ठा, शतभिषा, पूर्व भाद्रपदा, उत्तर भाद्रपदा रेवती = २७ नक्षत्र) ॥
अमृतानन्दनाथ नक्षत्ररूपता का वर्णन इस प्रकार करते हैं—
‘एवं स्वावयवभूतैः सप्तविंशतिभिर्नक्षत्रविग्रहा जाता देवी स्वेच्छागृहीतविग्रहा ॥’१
‘सङ्केतपद्धति’, में देवी के अङ्गों की कल्पना इस प्रकार की गई है—१. शिर
प्रदेश—‘इच्छा’ २. अधःप्रदेश—‘ज्ञान’ ३. पाद-‘क्रिया’—‘इच्छाशिर- प्रदेशस्था
ज्ञाना च तदधोगता । क्रिया पादगता ह्यस्याः ॥’२
‘इति सङ्केतपद्धत्युक्तरीत्या इच्छादिका भूर्ध्वाद्यवयवाः, गुणाः सत्वरजस्तमांसि एवं
स्वावयवभूतैस्तैर्नवभिर्गृह रूपा च सा देवी ॥’३ भास्कराचार्य ने काश्मीरकि त्रिकदर्शन
में प्रतिपादित ३६ तत्त्वों में २७ की गणना अन्तर्भूत करते हुए भी देवी की
नक्षत्ररूपता का प्रतिपादन किया है—‘देव्या नक्षात्मकत्वमाह । शिवादिक्षित्यन्तेषु
षटत्रिंशत्तत्वेषु नियतेः पराणि पंचविंशतिः । ..........सप्तविंश आत्मत्येवं नक्षत्रशरीरा
जातेत्यर्थः ॥’४
नरपतिरविकाष्ठाषट्समुद्रद्विसंख्यै-
रकडबवहपूर्वैर्क्षरैर्वेष्टिताभिः ।
डरलकसहवर्णाद्याकिनीमिस्तु षड्भि-
र्घटिततनुरितीयं कथ्यते योगिनीति ॥ ८६ ॥
(देवी की योगिनीरूपता)
नरपति (अर्थात् सोलह), रवि (अर्थात् बारह), काष्ठा (अर्थात् १० दिशायें),
समुद्र (अर्थात् छः), ‘अ क ड ब व ह’ रूप पूर्वाक्षरों से संवेष्टित तथा ‘ड, र,
ल, क, स’ एवं ह से प्रारंभ होने वाली छः आकिनियों के द्वारा सङ्घटित शरीर
वाली देवी—‘योगिनी’ हैं—ऐसा कही जाती है ॥ ८६ ॥

  • प्रकाश *
    नरपतयो राजानः षोडश । रवयो द्वादश । काष्ठा दिशो दश, ऊर्ध्वाधो-
    दिग्द्वयस्याप्यष्टभिर्दिग्भिः साहित्यात् । समुद्राश्चत्वारः, ‘पयोधरीभूतचतुःसमुद्राम्’ इत्यादौ
    तथैव समुद्रगतसंख्याप्रसिद्धेः । षोडशादिसंख्यानामकाराद्यक्षरैर्यथासंख्यमन्वयः ।
    अकाराद्याः षोडश स्वरा अमृतादितद्देवतोपलक्षकाः । कादिठान्ता द्वादश वर्णाः काल-
    रात्र्यादीनामुपलक्षकाः । डाडिफान्ता दश डामर्यादीनाम् । बादिलान्ताः षड् बन्धिन्या-
    दीनाम् । वादिसान्ताश्चत्वारो वरदादीनाम् । हक्षौ द्वौ हंसवतीक्षमावत्योरूपलक्षकौ ।
    १. योगिनीहृदय ‘दीपिका’—अमृतानन्दनाथ २. संकेतपद्धति
    ३. अमृतानन्दनाथ—‘दीपिका’ ४. सेतुबन्ध
वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन) · पृष्ठ 388, कुल 530 में से · SarvaKosh