वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)

द्वितीयोंऽशः २७३
१. प्रथम ‘क’ का अर्थ—‘सकल’
२. द्वितीय ‘क’ का अर्थ—‘प्रलयाकल’
३. तृतीय ‘क’ का अर्थ—‘विज्ञानाकल’
उपासकों के तीन भेद हैं—१. ‘अधम’ २. ‘मध्यम’ ३. ‘उत्तम’ :
‘उसकास्त्रिविधाः अधमा मध्यमा उत्तमाश्च’ ये १. अशुद्ध २. मिश्र ३. शुद्ध
सकल-प्रलयाकल-विज्ञानाकल के नाम से अभिहित किए जाते हैं—
प्रथम उपासक—शिवाहंभाव-भावनाहीन, कर्मैकरत भेदबुद्धि वाले । ‘शिवाहंभाव-
भावनाहीनाःकर्मैकरताः प्रथमा ॥ द्वितीय उपासक—साधारण । कर्मज्ञानमार्गी,
सूक्ष्मपुर्यष्टकसंबंध शाली उपासक । तृतीय उपासक—निरस्तभेद एवं सर्वत्र .शिवैक
दृष्टिवाले एवं पूर्णज्ञानी ॥१ ये तीनो उपासक ही ककारत्रय के वाच्य हैं—‘ते त्रयाणां
ककाराणां वाच्याः ॥’ इसीलिए कहा भी गया है—
अशुद्ध-शुद्ध-मिश्राणां प्रमातृणां परं वपुः ।
क्रोधीशत्रितयेनास्य विद्यास्थेन प्रकाश्यते ॥
क्रोधीश = ककार ॥
अकारैर्दशसंख्याकैरुच्यन्ते जीवराशयः ।
विद्यायाः प्राणभूतः संस्तद्वाच्येकादशः स्वरः ॥ ७८ ॥
(अकार एवं जीवों में अभेदात्मकता तथा एकार का विद्यागत महत्त्व)
दशसंख्याक अकारों द्वारा जीव-समूह (उनके वाच्य के रूप में) कहे गए हैं ।
ग्यारहवाँ स्वर (एकार) विद्या का प्राण होता हुआ भी उसका वाच्य है ॥ ७८ ॥

• प्रकाश *
  पञ्चदश्यां द्वितीयतृतीयवर्णौ हल्लेखात्रयं च मुक्त्वा अवशिष्टेषु दशस्वक्षरेष्वकारा
  दश । तेषां जीवराशय एव वाच्याः । एकेनाप्यभिधानसंभवे दशभिरभिधानं
  जीवानामानन्त्यद्योतनाय । तृतीयकूटाद्याकारे तु ध्वनिरूपस्यैव भावार्थप्रकरणे
  मूलबीजांशरूपत्वमुक्तमिति न विरोधः । एकादशः स्वर एकारः । स च विद्यालक्षणस्य
  मूलबीजोत्थवृक्षस्यान्तरः प्राणः सन्नपि स्वयं स्ववाची, लोके ऽपि क्षतस्य पुनः
  प्ररोहणादिना अनुमीयमानस्याध्यात्मिकवायुसंबन्धस्य वृक्षादावङ्गीकारात् । उक्तं च—
  ‘श्रीकण्ठदशकं तद्वदव्यक्तस्य हि वाचकम् ।
  प्राणभूतः स्थितो देवि तद्वदेकादशः स्वरः ।
  एकः सन्नेव पुरुषो बहुधा जायते हि सः’ ॥
  इति । श्रीकण्ठा अकाराः । अव्यक्तो जीवः । एकादश एकारः, ‘संधिरेकादशो
  भद्रा पद्मनाभः कुलाचकः’ इति कोशात्,
  १. भास्करराय—‘प्रकाश’ (स्वच्छन्दसंग्रह)
  १८ वरि.