सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३६० सौन्दरनन्द महाकाव्यम्
अन्वयः—सः नाशकैः दृष्टिगतैः विमुक्तः पुनर्भवस्य पर्यन्तम् आलोक्य क्लेश-
विजृम्भितेषु घृणां भक्त्वा न मृत्योः न दुर्गतिभ्यः तत्रास ॥ ३५ ॥
व्याख्या—सः = नन्दः, नाशकैः = विनष्टकर्त्तृभिः, दृष्टिगतैः = विचारैः, विमुक्तः
= मोचितः, पुनर्भवस्य = पुनः भवतीति तस्य पुनर्जननस्य, पर्यन्तम् = अन्तम्, आलोक्य =
अवलोक्य, क्लेशविजृम्भितेषु—क्लेशानाम् = दुःखानाम्, विजृम्भितेषु = आचरणेषु,
घृणाम् = कुत्साम्, भक्त्वा = धृत्वा, न = नहि, मृत्योः = अन्तकात्, न = नहि,
दुर्गतिभ्यः = दुरवस्थाभ्यः, तत्रास = बिभाय ॥ ३५ ॥
हिन्दी-विनाशक विचारधाराओं से मुक्त होकर, पुनर्जन्म का अन्त देखकर, क्लेशों
से घृणाकर, वह न तो मृत्यु से और न तो दुर्गति से ही भयभीत हुआ ॥ ३५ ॥
त्वक्स्नायुमेदोरुधिरास्थिमांसकेशादिनाऽमेध्यगणेन पूर्णम् ।
ततः स कायं समवेक्षमाणः सारं विचिन्त्याण्वपि नोपलेभे ॥ ३६ ॥
अन्वयः—ततः त्वक्स्नायुमेदोरुधिरास्थिमांसकेशादिना अमेध्यगणेन पूर्णं कायं
समवेक्षमाणः सः विचिन्त्य अणु अपि सारं न उपलेभे ॥ ३६ ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, त्वक्स्नायुमेदोरुधिरास्थिमांसकेशादिना = त्वचातन्तु-
मेदोरक्तामिष्यास्थिकुन्तलादिना, अमेध्यगणेन—मेध्याय हितं मेध्यम्, न मेध्यम् अमेध्यम्,
अमेध्यानां गणस्तेन = अशुचिसमूहेन, पूर्णम् = व्याप्तम्, कायम् = देहम्, समवेक्षमाणः =
अवलोकयन्, सः = नन्दः, विचिन्त्य = चिन्तयित्वा, अणु अपि = स्तोकमपि, सारम् =
तत्त्वम्, न उपलेभे = न प्राप्तवान् ॥ ३६ ॥
हिन्दी—उसने चमड़ी, स्नायु, चर्बी, लहू, हड्डी, मांस, केश प्रभृति अपवित्र
वस्तुओं से भरी देह'को अच्छी तरह देखा और परखने पर उसमें थोड़ा भी सार नहीं
पाया ॥ ३६ ॥
स कामरागप्रतिघौ स्थिरात्मा तेनैव योगेन तनू चकार ।
कृत्वा महोरस्कतनुस्तनू तौ प्राप द्वितीयं फलमार्यधर्मे ॥ ३७ ॥
अन्वयः—सः स्थिरात्मा तेनैव योगेन कामरागप्रतिघौ तनू चकार, तौ तनू कृत्वा
महोरस्कतनुः आर्यधर्मे द्वितीयं फलं प्राप ॥ ३७ ॥
व्याख्या—सः = नन्दः, स्थिरात्मा = निश्चलमनाः, तेनैव = पूर्वोक्तेनैव, योगेन =
योगाभ्यासेन, कामरागप्रतिघौ—कामरागश्च = वासना च, प्रतिघश्च = प्रतिहिंसा च,
तौ = वासनाविरोधौ, तनू = कृशौ, चकार = कृतवान्, तौ = कामरागप्रतिघौ, तनू =
क्षीणौ, कृत्वा = सम्पाद्य, महोरस्कतनुः—महद् = विशालः, उरः = वक्षःस्थलः, तनुः =
शरीरम्, यस्य सः, आर्यधर्मे—आर्याणाम् = श्रेष्ठजनानाम्, धर्मे = व्यवहारे, द्वितीयम् =
अपरम्, फलम् = परिणामम्, प्राप = लेभे । द्वितीयफलम्—सकृदागमिफलं सकृदागमि-
फलञ्च, तस्मिन् लोकाद् दुःखविसर्जनाय सकृत्परावर्त्तनकर्त्तारं 'सकृद्गामी' पदेनाभि-
धीयते, रागद्वेषमोहानां क्षयं कृत्वा त्रयाणां संयोजनानां क्षीणकर्त्तारं सकृद्गामी
भवति ॥ ३७ ॥

अमृताधिगमः ] सप्तदशः सर्गः ३६१
हिन्दी — उस निश्चलात्मा ने योग के द्वारा वासना और प्रतिहिंसा को क्षीण किया
और इन दोनों को क्षीण कर उस चौड़ी छातीवाले ने आर्यधर्म का दूसरा फल
पाया ॥ ३७ ॥
स लोभचापं परिकल्पबाणं रागं महावैरिणमल्पशेषम् ।
कायस्वभावाधिगतैर्बिभेद योगायुधास्त्रैरशुभापृषत्कैः ॥ ३८ ॥
अन्वयः—सः लोभचापं परिकल्पबाणम् अल्पशेषं महावैरिणं रागं कायस्वभावाधि-
गतैः अशुभापृषत्कैः योगायुधास्त्रैः बिभेद ॥ ३८ ॥
व्याख्या — सः = नन्दः, लोभचापम् = लोभधनुः, परिकल्पबाणम् — परिकल्पः =
सङ्कल्पः, एव बाणः = शरः, यस्य सः तम्, अल्पशेषम् = स्तोकावशिष्टम्, महावैरिणम्
= महारिपुम्, रागम् = आसक्तिम्, कायस्वभावाधिगतैः — कायस्य = देहस्य, स्वभावः
= प्रकृतिः, तेन अधिगतैः = प्राप्तैः, अशुभापृषत्कैः = अमङ्गलभावनाबाणैः, योगायुधा-
स्त्रैः = योगशस्त्रास्त्रैः, बिभेद = विददार । अत्र रूपकालङ्कारस्य योजना दर्शनीया ॥३८॥
हिन्दी — उसने थोड़े बचे राग रूपी शत्रु को — जिसके लोभ धनुष तथा संकल्प
तीर थे — स्वभाव से प्राप्त अशुभ भावना रूपी तीरों से बेध डाला ॥ ३८ ॥
द्वेषायुधं क्रोधविकीर्णबाणं व्यापादयन्तःप्रसवं सपत्नम् ।
मैत्रीपृषत्कैर्धृतितूणसंस्थैः क्षमाधनुर्ज्याविसृतैर्जघान ॥ ३९ ॥
अन्वयः—द्वेषायुधं क्रोधविकीर्णबाणं व्यापादम् अन्तःप्रसवं सपत्नं धृतितूणसंस्थैः
क्षमाधनुर्ज्याविसृतैः मैत्रीपृषत्कैः जघान ॥ ३९ ॥
व्याख्या — द्वेषायुधम् = सापत्न्यशस्त्रम्, क्रोधविकीर्णबाणम् = कोपविकीर्णशरम्,
व्यापादम् = विरोधम्, अन्तःप्रसवम् — अन्तः प्रसूते इति = अन्तःसमुत्पन्नम्, सपत्नम् =
रिपुम्, धृतितूणसंस्थैः — धृतिः = धैर्यः, एव तूणम् = तूणीरम्, तस्मिन् सन्तिष्ठन्तीति = धैर्य-
तूणीरनिहितैः, क्षमाधनुर्ज्याविसृतैः — क्षमा = क्षान्तिः वा तितिक्षा, तदेव धनुः = चापम्,
तस्य ज्या = मौर्वी, तस्याः विसृतै = विनिर्गतैः, मैत्रीपृषत्कैः = सौहार्दशरैः, जघान =
हतवान् ॥ ३९ ॥
हिन्दी — द्वेषरूपी शस्त्रवाले, क्रोधरूपी बिखरे बाणवाले प्रतिहिंसा नामक भीतरी
शत्रु को धैर्यरूपी तरकस में रहने वाले तथा क्षमारूपी धनुष की प्रत्यञ्चा से छूटे मैत्री-
रूपी तीरों से मार डाला ॥ ३९ ॥
मूलान्यथ त्रीण्यशुभस्य वीरस्त्रिभिर्विमोक्षायतनैश्चकर्त ।
चमूमुखस्थान् धृतकार्मुकांस्त्रीनरीनिवारेस्त्रिभिरायसाग्रैः ॥ ४० ॥
अन्वयः—अथ वीरः अशुभस्य त्रीणि मूलानि त्रिभिः विमोक्षायतनैः अरिः चमू-
मुखस्थान् धृतकार्मुकान् त्रीन् अरीन् त्रिभिः आयसाग्रैः इव चकर्त ॥ ४० ॥
व्याख्या — अथ = अनन्तरम्, सः वीरः = शूरः, अशुभस्य = अमङ्गलस्य, त्रीणि
मूलानि = लोभमोहद्वेषादि मूलत्रयम्, त्रिभिः = त्रिङ््सङ्ख्याकैः, मोक्षायतनैः = मुक्तिमुखैः,

३६२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अरिः = रिपुः, चमूमुखस्थान् = चम्वाः = सेनायाः, मुखे = आनने, तिष्ठन्तीति तान्,
धृतकार्मुकान् — धृतानि = गृहीतानि, कार्मुकानि = चापानि, यैस्तान् = धनुर्धारिणः,
अरीन् = रिपून्, त्रिभिः = त्रिसङ्ख्याकैः, आयसाग्रैः — अयसः विकारम् आयसम् =
लौहनिर्मितम्, तेषाम् अग्रैः = बाणाग्रभागैः, चकर्त्त = चिच्छेद ॥ ४० ॥
हिन्दी—उस वीर ने तीन (लोभ, द्वेष, मोह) अमंगलमूलक विमोक्ष-आयतनों से
काट डाला, जैसे कोई दुश्मन सेना के अग्रभाग में धनुष लेकर खड़े हुए तीन शत्रुओं
को तीन लोहे के तीरों की नोक से बेध डाला ॥ ४० ॥
स कामधातोः समतिक्रमाय पाष्णिग्रहांस्तानभिभूय शत्रून् ।
योगादनागामिफलं प्रपद्य द्वारीव निर्वाणपुरस्य तस्थौ ॥ ४१ ॥
अन्वयः—सः कामधातोः समतिक्रमाय पाष्णिग्रहान् तान् शत्रून् अभिभूय योगात्
अनागामिफलं प्रपद्य निर्वाणपुरस्य द्वारि इव तस्थौ ॥ ४१ ॥
व्याख्या—सः = नन्दः, कामधातोः = विषयविकारस्य, समतिक्रमाय = अतिक्रमणा-
र्थम्, पाष्णिग्रहान् = पृष्टवर्त्तिनः, तान् = चेतःस्थितान्, शत्रून् = अरीन्, अभिभूय =
पराजित्य, योगात् = योगाभ्यासात्, अनागामिफलम् = तृतीयफलम्, तृतीयफल-
प्राप्यन्तरमस्मिन् लोके पुनरागमनं न भवति। प्रपद्य = प्राप्य, निर्वाणपुरस्य =
मुक्तिनगरस्य, द्वारि = प्रवेशद्वारि, इव = यथा, तस्थौ = स्थितवान् । अस्मिन् श्लोके
रूपकोत्प्रेक्षाऽलङ्कारौ स्तः ॥ ४१ ॥
हिन्दी—कामवासना का अतिक्रमण करने के लिए पीछे से आक्रमण करने वाले
उन शत्रुओं को जीतकर, योग द्वारा अनागामिफल पाकर वह मानो मुक्तिद्वार पर
खड़ा हुआ ॥ ४१ ॥
कामैर्विविक्तं मलिनैश्च धर्मैर्वितर्कवच्चापि विचारवच्च ।
विवेकजं प्रीतिसुखोपपन्नं ध्यानं ततः स प्रथमं प्रपेदे ॥ ४२ ॥
अन्वयः—ततः स कामैः मलिनैः धर्मैश्च विविक्तं वितर्कवत् विचारवत् चापि
विवेकजं प्रीतिसुखोपपन्नं च प्रथमं ध्यानं प्रपेदे ॥ ४२ ॥
व्याख्या—ततः = तदा, सः = नन्दः, कामैः = वासनाभिः, मलिनैः = कलुषैः,
धर्मैश्च = नियमैश्च, विविक्तम् = वियुक्तम्, वितर्कवत् = ऊहनं युक्तम्, विचारवत् =
सङ्कल्पसंयुक्तम्, चापि, विवेकजम् = सदसज्ज्ञानोत्पन्नम्, विवेकस्तु—मिथोव्यावृत्त्या
वस्तुस्वरूपनिश्चयः, प्रीतिसुखोत्पन्नम् = सुखाह्लादजातम्, प्रथमम् = आदिमम्, ध्यानम् =
अनुचिन्तनम्, प्रपेदे = प्राप ॥ ४२ ॥
हिन्दी—तब वह नन्द वासना और अधर्म से रहित वितर्कयुक्त, विचारयुक्त,
विवेकोत्पन्न प्रीति और सुख से युक्त प्रथम ध्यान को प्राप्त किया ॥ ४२ ॥
कामाग्निदाहेन स विप्रमुक्तो ह्लादं परं ध्यानसुखादवाप ।
सुखं विगाह्याप्स्विव घर्मखिन्नः प्राप्येव चार्थं विपुलं दरिद्रः ॥ ४३ ॥

अमृताधिगमः ] सप्तदशः सर्गः ३६३
अन्वयः—कामाग्निदाहेन विप्रमुक्तः सः ध्यानसुखात् घर्मखिन्नः अप्सु सुखं विगाह्य
इव दरिद्रः विपुलं च अर्थं प्राप्य इव परम् ह्लादम् अवाप ॥ ४३ ॥
व्याख्या—कामाग्निदाहेन—कामः=मदनः, स एव अग्निः=वह्निः, तस्य दाहः=
तापः, तेन, विप्रमुक्तः=विमुक्तः, सः=नन्दः, ध्यानसुखात्=चित्तनिरोधानन्दात्, घर्म-
खिन्नः—घर्मेण=आतपेन, खिन्नः=क्लेशितः, अप्सु=सलिलेषु, सुखम्=आनन्दम्,
विगाह्य=अवगाहनं कृत्वा, इव=यथा, दरिद्रः=अकिञ्चनः, विपुलञ्च=विशालञ्च,
अर्थम्=सम्पत्, प्राप्य=लब्ध्वा, इव=यथा, परम्=विशिष्टम्, ह्लादम्=आनन्दम्,
अवाप=प्राप ॥ ४३ ॥
हिन्दी—वासनारूपी आग की ज्वाला से मुक्त होकर उसने ध्यानसुख से मिलने
वाले परमानन्द को पाया, जैसे गर्मी से पीड़ित व्यक्ति जल में सुखपूर्वक अवगाहन कर
या दरिद्र व्यक्ति विपुल सम्पदा पाकर परम प्रसन्न होता है ॥ ४३ ॥
तत्रापि तद्धर्मगतान् वितर्कान् गुणागुणे च प्रसृतान् विचारान् ।
बुद्ध्वा मनःक्षोभकरानशान्तांस्तद्विप्रयोगाय मतिं चकार ॥ ४४ ॥
अन्वयः—तत्रापि तद्धर्मगतान् वितर्कान् गुणागुणे च प्रसृतान् विचारान् मनः-
क्षोभकरान् अशान्तान् बुद्ध्वा तद्विप्रयोगाय मतिं चकार ॥ ४४ ॥
व्याख्या—तत्रापि=तस्मिन् स्थानेऽपि, तद्धर्मगतान्=अनेकधर्मसम्बन्धितान्, वित-
र्कान्=अशुभविचारान्, गुणागुणे=गुणदुर्गुणयोश्च, प्रसृतान्=समुत्पन्नान्, विचारान्
=वितर्कान्, मनःक्षोभकरान्=चित्तविक्षुब्धकरान्, अशान्तान्=उद्वेजकान्, बुद्ध्वा=
परिज्ञाय, तद्विप्रयोगाय=पूर्वोक्तविनाशाय, मतिम्=बुद्धिम्, चकार=कृतवान् ॥ ४४ ॥
हिन्दी—वहाँ भी उन विभिन्न धर्मों के सम्बन्ध में होने वाले वितर्क और उनके
गुणावगुणों के सम्बन्ध में उठे हुए विचार मन को क्षुब्ध करने वाले और अशान्तिप्रद
हैं, ऐसा समझकर उसने उसका नाश करने के लिए निश्चय किया ॥ ४४ ॥
क्षोभं प्रकुर्वन्ति यथोर्मयो हि धीरप्रसन्नाम्बुवहस्य सिन्धोः ।
एकाग्रभूतस्य तथोर्मिभूताश्चित्ताम्भसः क्षोभकरा वितर्काः ॥ ४५ ॥
अन्वयः—यथा हि धीरप्रसन्नाम्बुवहस्य सिन्धोः ऊर्मयः क्षोभं प्रकुर्वन्ति, तथा
एकाग्रभूतस्य चित्ताम्भसः ऊर्मिभूताः वितर्काः क्षोभकराः ॥ ४५ ॥
व्याख्या—यथा=येन रूपेण, हि=यतः, धीरप्रसन्नाम्बुवहस्य—धीरम्=गभी-
रम्, प्रसन्नम्=प्रशान्तम्, च अम्बुवहस्य=सलिलवहस्य, सिन्धोः=सागरस्य, ऊर्मयः
=वीचयः, क्षोभम्=सङ्क्षोभम्, प्रकुर्वन्ति=जनयन्ति, तथा=तेनैव प्रकारेण, एकाग्र-
भूतस्य=संयमितस्य, चित्ताम्भसः=मनःसलिलस्य, ऊर्मिभूताः=वीचिभूताः, वितर्काः
=ऊहापोहाः, क्षोभकराः=क्षोभजनकाः, भवन्ति ॥ ४५ ॥
हिन्दी—जैसे शान्त और निर्मल जल वाला सागर तरङ्गों के उठने से क्षुब्ध हो
जाता है, उसी तरह एकाग्रता प्राप्त चित्तरूपी जल अशुभ विचार रूपी तरंगों के उठने
से क्षुब्ध हो जाता है ॥ ४५ ॥

३६४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
खिन्नस्य सुप्तस्य च निर्वृतस्य बाधं यथा सञ्जनयन्ति शब्दाः ।
अध्यात्ममैकाग्र्यमुपागतस्य भवन्ति बाधाय तथा वितर्काः ॥ ४६ ॥
अन्वयः-यथा खिन्नस्य निर्वृतस्य सुप्तस्य च शब्दाः बाधं सञ्जनयन्ति, तथा
अध्यात्मम् ऐकाग्र्यम् उपागतस्य वितर्काः बाधाय भवन्ति ॥ ४६ ॥
व्याख्या-यथा=येन प्रकारेण, खिन्नस्य = विषण्णस्य, निर्वृतस्य = सन्तुष्टस्य,
सुप्तस्य = शयितस्य, च = पुनः, शब्दाः = रवाः, बाधम् = कष्टम्, सञ्जनयन्ति = समु-
त्पादयन्ति, तथा=तेनैव रूपेण, अध्यात्मम् = आध्यात्मिकम्, ऐकाग्र्यम् = एकाग्रचित्ताम्,
उपागतस्य = प्राप्तस्य, वितर्काः = ऊहाः, बाधाय = क्लेशाय, भवन्ति = सन्ति ॥ ४६ ॥
हिन्दी-जैसे थककर सुखपूर्वक सोये हुए व्यक्ति को आवाज सुनकर कष्ट होता
है, उसी तरह आध्यात्मिक एकाग्रता प्राप्त मनुष्य के लिए वितर्क बाधा उत्पन्न
करते हैं ॥ ४६ ॥
अथावितर्कं क्रमशोऽविचारमेकाग्रभावान्मनसः प्रसन्नम् ।
समाधिजं प्रीतिसुखं द्वितीयं ध्यानं तदाध्यात्मशिवं स दध्यौ ॥ ४७ ॥
अन्वयः-अथ तदा सः क्रमशः अवितर्कम् अविचारं मनसः एकाग्रभावात् प्रसन्नं
समाधिजं प्रीतिसुखम् अध्यात्मशिवं द्वितीयं ध्यानं दध्यौ ॥ ४७ ॥
व्याख्या-अथ = अनन्तरम्, तदा=प्रथमध्यानानन्तरम्, सः = नन्दः, क्रमशः = क्रमेण,
अवितर्कम् = वितर्करहितम्, अविचारम् = विचारहीनम्, मनसः = चेतसः, एकाग्र-
भावात् = चित्तैकाग्र्यात्, प्रसन्नम् = प्रमुदितम्, समाधिजम् = अन्तर्ध्यानजातम्, प्रीति-
सुखम् = आनन्दात्मकम्, अध्यात्मशिवम्-आत्मनि इति अध्यात्मम्, तस्य शिवम् =
आत्मिककल्याणमयम्, द्वितीयम् = अपरम्, ध्यानम् = अनुचिन्तनम्, दध्यौ = दधे ।
ध्यानस्य प्रथमभूमेः वर्णनं पूर्वमेव कृतमस्ति । अत्र तु द्वितीयभूमेः वर्णनमस्ति ॥४७॥
हिन्दी-तब वह क्रमशः वितर्करहित, विचारशून्य, मानसिक एकाग्रता के कारण
प्रसन्न, समाधि से उत्पन्न प्रीति सुखवाले, आध्यात्मिक मंगलवाले द्वितीय ध्यान स्तर
को प्राप्त किया ॥ ४७ ॥
तद् ध्यानमागम्य च चित्तमौनं लेभे परां प्रीतिमलब्धपूर्वाम् ।
प्रीतौ तु तत्रापि स दोषदर्शी यथा वितर्केष्वभवत् तथैव ॥ ४८ ॥
अन्वयः-सः चित्तमौनं तत् ध्यानं च आगम्य पराम् अलब्धपूर्वां प्रीतिं लेभे, तु
यथा वितर्केषु दोषदर्शी अभवत्, तथैव तत्र प्रीतौ अपि ॥ ४८ ॥
व्याख्या-सः = नन्दः, चित्तमौनम्-चित्तस्य = मनसः, मौनम् = निःशब्दताम्,
यस्मिन् तत्, तत् = पूर्वोक्तम्, ध्यानम् = अनुचिन्तनम्, च = पुनः, आगम्य = प्राप्य,
पराम् = उत्कृष्टांम्, अलब्धपूर्वाम्-न=नहि, लब्धा = प्राप्ता, पूर्वा या सा ताम्, प्रीतिम्
= हर्षम्, लेभे = प्राप, तु = किन्तु, यथा = येन प्रकारेण, वितर्केषु = ऊहापोहेषु, दोषदर्शी
= दुःखद्रष्टा, वितर्केषु द्रष्टायाः प्रथमं ध्यानम्, सवितर्कम्-सविचारयुक्तञ्चासीत्,

अमृताधिगमः ] सप्तदशः सर्गः ३६५
किञ्च तेषामपि मनक्षोभकरत्वेन नन्दः तानपि दोषयुक्तैवाऽमन्यत्, तथैव प्रीतियुक्त-
ध्यानेऽपि सः दोषमपश्यत्, यतः प्रीत्यात्मकवस्तुनः विपर्ययेण दुःखं भवति ॥ ४८ ॥
हिन्दी—तब उन्होंने मानसिक मौनवाले उस ध्यान में आकर उत्तम और अपूर्वं
प्रीति को प्राप्त किया, किन्तु जैसे उन्होंने वितर्कों में दोष देखा वैसे ही प्रीति में भी
दोषों को देखा ॥ ४८ ॥
प्रीतिः परा वस्तुनि यत्र यस्य विपर्ययात् तस्य हि तत्र दुःखम् ।
प्रीतावतः प्रेक्ष्य स तत्र दोषान् प्रीतिक्षये योगमुपारुरोह ॥ ४९ ॥
अन्वयः—यत्र हि वस्तुनि यस्य परा प्रीतिः तस्य विपर्ययात् तत्र दुःखं सः अतः
तत्र प्रीतौ दोषान् प्रेक्ष्य प्रीतिक्षये योगम् उपारुरोह ॥ ४९ ॥
व्याख्या—यत्र = यस्मिन् स्थाने, हि = यतः, यस्य = जनस्य, वस्तुनि = यस्मिन्
पदार्थे, परा = उत्कृष्टा, प्रीतिः = आसक्तिः, तत्र तस्य वस्तुनः = विपर्ययात् = विना-
शात्, दुःखम् = क्लेशम्, अतः = तेन हेतुना, तत्र = प्रीतौ, दोषान् = दुःखान्, प्रेक्ष्य =
समवलोक्य, प्रीतिक्षये = आसक्तिविनाशाय, योगम् = चित्तनिरोधम्, उपारुरोह =
उपारुक्षत ॥ ४९ ॥
हिन्दी—क्योंकि जिसे जिस वस्तु में प्रीति होती है उसे उस वस्तु के विनाश
पर कष्ट होता है, अतः प्रीति में भी कष्ट देखकर प्रीति का भी विनाश करने के
लिए वह योगारूढ हुआ ॥ ४९ ॥
प्रीतेर्विरागात् सुखमार्यजुष्टं कायेन विन्दन्नथ सम्प्रजानन् ।
उपेक्षकः स स्मृतिमान् व्यहार्षीद् ध्यानं तृतीयं प्रतिलभ्य धीरः ॥ ५० ॥
अन्वयः—अथ प्रीतेः विरागात् कायेन आर्यजुष्टं सुखं विन्दन् सम्प्रजानन् उपेक्षकः
स्मृतिमान् सः धीरः तृतीयं ध्यानं प्रतिलभ्य व्यहार्षीत् ॥ ५० ॥
व्याख्या—अथ = ततः, प्रीतेः = अनुरक्तेः, विरागात् = वैराग्यात्, कायेन = देहेन,
आर्यजुष्टम् = आर्यैः = श्रेष्ठजनैः, जुष्टम् = सेवितम्, सुखम् = आनन्दम्, विन्दन् = अनु-
भवन्, सम्प्रजानन् = ज्ञानवान्, उपेक्षकः = विरक्तः, स्मृतिमान् = स्मरणयुक्तः, सः =
नन्दः, धीरः = धैर्यशाली, तृतीयम् = अपरकोटिकम्, ध्यानम् = अनुचिन्तनम्, प्रतिलभ्य
= प्राप्य, व्यहार्षीत् = विजहार । तृतीयं ध्यानन्तु त्रिभूमिकमस्ति, अस्यान्तिमो भूमिः
शुभकृत्स्नभूमिरस्ति । द्रष्टव्यः—अभिधर्म० ॥ ५० ॥
हिन्दी--प्रीति से मुक्ति मिलते ही देह से श्रेष्ठ पुरुष-सेवित सुख का अनुभव
करता हुआ; होश, सावधानी और जागरूकता से युक्त होकर तीसरी कोटि के ध्यान
को पाकर वह धैर्य के साथ विहार करने लगा ॥ ५० ॥
यस्मात् परं तत्र सुखं सुखेभ्यस्ततःपरं नास्ति सुखप्रवृत्तिः ।
तस्माद् बभाषे शुभकृत्स्नभूमि परापरज्ञः परमेति मैत्र्या ॥ ५१ ॥
अन्वयः—यस्मात् तत्र सुखं सुखेभ्यः परं ततःपरं सुखप्रवृत्तिः नास्ति, तस्मात्
परापरज्ञः मैत्र्या परमा शुभकृत्स्नभूमिम् इति बभाषे ॥ ५१ ॥
सौ०-27

३६६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—यस्मात् = येन हेतुना, तत्र = तस्मिन् ध्याने, सुखम् = आनन्दम्, सुखेभ्यः
= सकलहर्षेभ्यः, परम् = उत्कृष्टम्, ततःपरम् = तदग्रे, सुखप्रवृत्तिः = आनन्दाभि-
रुचिः, नास्ति = न विद्यते, तस्मात् = तेन हेतुना, परापरज्ञः = अधमोत्तमज्ञः, मैत्र्या=
मैत्रीभावेन, परमा = उत्तमा, शुभकृत्स्नभूमिम् = देवभूमिम्, इति = इत्थम्, बभाषे =
मेने। तृतीयध्यानावस्थायां प्राप्तसुखमेव परमसुखमस्ति। तत्पश्चात् सुखप्रवाहो नास्ति।
अतः तत्परापरज्ञावस्थां शुभकृत्स्नभूमिः कथ्यते। त्रिभूमिध्यानस्येयमन्तिमा भूमिरस्ति।
द्रष्टव्यः—अभिधर्मकोशः ३।२ ॥ ५१ ॥
हिन्दी—क्योंकि उस अवस्था में मिलनेवाला सुख उत्कृष्ट सुख है, इसलिए उस
परापरज्ञ ने मैत्री के कारण उस उत्तम अवस्था को शुभकृत्स्नभूमि समझा ॥ ५१ ॥
ध्यानेऽपि तत्राथ ददर्श दोषं मेने परं शान्तमनिञ्जमेव।
आभोगतोऽपीञ्जयति स्म तस्य चित्तं प्रवृत्तं सुखमित्यजस्रम् ॥ ५२ ॥
अन्वयः—अथ तत्र ध्यानेऽपि दोषं ददर्श, परं शान्तम् अनिञ्जम् एव मेने, आभो-
गतः अपि अजस्रं प्रवृत्तं सुखं तस्य चित्तम् इञ्जयतिस्म ॥ ५२ ॥
व्याख्या—अथ = ततः, तत्र = तस्मिन्, ध्याने = तृतीयध्यानेऽपि, दोषम्=क्लेशम्,
सः ददर्श = अपश्यत्, परम् = उत्तमावस्थाम्, शान्तम् = सुस्थिरम्, अनिञ्जम् = निर्वि-
कारम्, मेने = अमनिष्ट; आभोगतः = परिपूर्णतः ('आभोगतः परिपूर्णता' इत्यमरः),
अपि = चेत्, अजस्रम् = निरन्तरम्, प्रवृत्तम् = प्रवहमानम्, सुखम् = हर्षम्, तस्य =
नन्दस्य, चित्तम् = चेतसम्, इञ्जयतिस्म = विवृतं करोतिस्म ॥ ५२ ॥
हिन्दी—नन्द ने उस ध्यान में भी दोष देखा और उत्तमावस्था को शान्त और
निर्विकार समझा। परिपूर्ण होने पर भी अनुभूत सुख उसके चित्त में निरन्तर अस्थि-
रता पैदा करने लगा ॥ ५२ ॥
यत्रेञ्जितं स्पन्दितमस्ति तत्र यत्रास्ति च स्पन्दितमस्ति दुःखम्।
यस्मादतस्तत्सुखमिञ्जिकत्वात् प्रशान्तिकामा यतयस्त्यजन्ति ॥ ५३ ॥
अन्वयः—यस्मात् यत्र इञ्जितं तत्र स्पन्दितम् अस्ति, यत्र च स्पन्दितम् अस्ति
तत्र दुःखम् अस्ति, अतः प्रशान्तिकामाः यतयः इञ्जिकत्वात् सुखं त्यजन्ति ॥ ५३ ॥
व्याख्या—यस्मात् = येन हेतुना, यत्र = यस्मिन् विषये, इञ्जितम् = विकारः, तत्र
= तस्मिन् विषये, स्पन्दितम् = कम्पनम्, अस्ति=भवति, यत्र = यस्मिन् विषये, च=
पुनः, स्पन्दितम् = कष्टम्, अस्ति = विद्यते, तत्र = तस्मिन् स्थाने, दुःखम् = क्लेशम्,
अस्ति = भवति, अतः = अस्मात् कारणात्, प्रशान्तिकामाः—प्रशान्तेः = क्षोभहीनत्व-
स्य, कामः = इच्छा, येषां तेषाम्, यतयः = साधकाः, इञ्जिकत्वात् = विकारयुक्तत्वात्,
सुखम् = मोदम्, त्यजन्ति = परिहरन्ति। अत्र 'एकावली' अलङ्कारोऽस्ति ॥ ५३ ॥
हिन्दी—क्योंकि जहाँ अस्थिरता है वहाँ कम्पन है और जहाँ कम्पन है वहाँ दुःख
है, अतः शान्ति चाहने वाले साधक उस सुख को विकारवान् समझकर छोड़
देते हैं ॥ ५३ ॥

अमृताधिगमः ] सप्तदशः सर्गः ३६७
अथ प्रहाणात् सुखदुःखयोश्च मनोविकारस्य च पूर्वमेव ।
दध्यावुपेक्षास्मृतिमद्विशुद्धं ध्यानं तथाऽदुःखसुखं चतुर्थम् ॥ ५४ ॥
अन्वयः—अथ सुख-दुःखयोश्च प्रहाणात् मनोविकारस्य च पूर्वम् एव तथा अदुःख-
सुखम् उपेक्षास्मृतिमद् विशुद्धं चतुर्थं ध्यानं दध्यौ ॥ ५४ ॥
व्याख्या—अथ = तदनन्तरम्, सुखदुःखयोश्च = हर्षविषादयोश्च, प्रहाणात् =
परिवर्जनात्, मनोविकारस्य=चित्तविकृतेः, च = पुनः, पूर्वम्=प्राक्, एव, तथा = तेनैव
रूपेण, अदुःखसुखम् = हर्ष-विषादरहितम्, उपेक्षास्मृतिमद् = निःसङ्गताऽऽध्यानसमन्वि-
तम्, विशुद्धम् = परिशुद्धम्, चतुर्थम् = तुरीयम्, ध्यानम् = अनुचिन्तनम्, दध्यौ =
अग्रासीत् । चतुर्थध्यानं तु सुख-दुःखविरहितं भवति । अनेनैवार्हत्त्वं सम्भवति ॥५४॥
हिन्दी—तब हर्ष-विषाद का परित्यागकर और मनोविकार को पहले से ही हटा-
कर वह सुख-दुःख से रहित, उपेक्षा और स्मृतियुक्त विशुद्ध चतुर्थ ध्यान को प्राप्त
किया ॥ ५४ ॥
यस्मात्तु तस्मिन्न सुखं न दुःखं ज्ञानं च तत्रास्ति तदर्थचारि ।
तस्मादुपेक्षास्मृतिपारिशुद्धिर्निरुच्यते ध्यानविधौ चतुर्थे ॥ ५५ ॥
अन्वयः—यस्मात् तस्मिन् न तु सुखं न दुःखं तत्र च तदर्थचारि ज्ञानम् अस्ति,
तस्मात् चतुर्थे ध्यानविधौ उपेक्षास्मृतिपारिशुद्धिः निरुच्यते ॥ ५५ ॥
व्याख्या—यस्मात् = यतोहि, तस्मिन् = तत्र, न = नहि, तु सुखम् = हर्षम्, न
दुःखम्=न विषादम्, तत्र = तस्मिन् ध्याने, तदर्थचारि— सः चासौ अर्थः तदर्थः, तदर्थं-
चरितुं शीलमस्येति तदर्थचारि = लक्ष्यसाधकम्, ज्ञानम् = बोधः, अस्ति = विद्यते,
तस्मात् = तेन हेतुना, चतुर्थे = तुरीये, ध्यानविधौ = अनुध्यानवृत्तौ, उपेक्षास्मृतिपारि-
शुद्धिः = उपेक्षास्मृतिजन्यशुद्धिः, निरुच्यते = निश्चयेन कथ्यते ॥ ५५ ॥
हिन्दी—क्योंकि उस ध्यान में न सुख है और न दुःख ही है और है केवल लक्ष्य
का साधकज्ञान, अतः चतुर्थ ध्यानविधि में स्मृति और उपेक्षा के द्वारा शुद्ध होती है,
ऐसा निश्चयपूर्वक कहा जा सकता है ॥ ५५ ॥
ध्यानं स निश्चित्य ततश्चतुर्थमर्हत्त्वलाभाय मतिं चकार ।
सङ्घाय मित्रं बलवन्तमार्यं राजेव देशानजितान् जिगीषुः ॥ ५६ ॥
अन्वयः—ततः सः चतुर्थं ध्यानं निश्चित्य अर्हत्त्वलाभाय बलवन्तम् आर्यं मित्रं
सङ्घाय अजितान् देशान् जिगीषुः राजा इव मतिं चकार ॥ ५६ ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, सः = नन्दः, चतुर्थम् = तुरीयम्, ध्यानम् = आध्या-
नम्, निश्चित्य = अवलम्ब्य, अर्हत्त्वलाभाय = मोक्षप्राप्तये, बलवन्तम् = शक्तिशालिनम्,
आर्यम् = श्रेष्ठम्, मित्रम् = सहायकम्, सङ्घाय = सम्प्राप्य, अजितान् = अपराजितान्,
देशान् = जनस्थानानि, जिगीषुः = विजेतुमिच्छुः, राजा = नरपतिः, इव = यथा,
मतिम् = बुद्धिम्, चकार = कृतवान् ॥ ५६ ॥

३६८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
हिन्दी—इसके बाद उसने चतुर्थ ध्यान का आश्रय लेकर मुक्ति पाने का निश्चय
किया, ठीक उसी तरह जैसे कोई राजा शक्तिशाली श्रेष्ठ मित्र के सहयोग से अजित
देशों को जीतना चाहता है ॥ ५६ ॥
चिच्छेद कार्त्स्न्येन ततः स पञ्च प्रज्ञासिना भावनयेरितेन ।
ऊर्ध्वङ्गमान्युत्तमबन्धनानि संयोजनान्युत्तमबन्धनानि ॥ ५७ ॥
अन्वयः—ततः सः भावनया ईरितेन प्रज्ञासिना पञ्च ऊर्ध्वंगमानि उत्तमबन्धनानि
संयोजनानि उत्तमबन्धनानि कार्त्स्न्येन चिच्छेद ॥ ५७ ॥
व्याख्या—ततः =तत्पश्चात्, सः =नन्दः, भावनया=इच्छया, ईरितेन =प्रेरितेन,
प्रज्ञासिना =ज्ञानकरवालेन, पञ्च =पञ्चसङ्ख्याकानि, ऊर्ध्वंगमानि—ऊर्ध्वम् =उपरि,
गन्तुम् =चलितुम्, शीलम् =स्वभावम्, एषामिति तानि, उत्तमबन्धनानि =कल्याण-
बाधकानि, कार्त्स्न्येन =पूर्णरूपेण, चिच्छेद =कर्त्तयामास ॥ ५७ ॥
हिन्दी—तब उसने भावना द्वारा संचालित प्रज्ञा रूपी तलवार से कल्याण के
बाधक पाँच ऊर्ध्वभागीय और पाँच अवरभागीय बन्धनों को पूरा-पूरा काट डाला ॥
बोध्यङ्गनागैरपि सप्तभिः स सप्तैव चित्तानुशयान् ममर्द्द ।
द्वीपानि वोपस्थितविप्रणाशान् कालो ग्रहैः सप्तभिरेव सप्त ॥ ५८ ॥
अन्वयः—सः सप्तभिः बोध्यङ्गनागैः एव सप्त चित्तानुशयान् अपि कालः सप्तभिः
एव ग्रहैः उपस्थितविप्रणाशान् सप्त द्वीपान् इव ममर्द्द ॥ ५८ ॥
व्याख्या—सः=नन्दः, सप्तभिः=सप्तसङ्ख्याकैः, बोध्यङ्गनागैः =बोध्यङ्गगजैः, एव,
सप्त=सप्तसङ्ख्याकान्, चित्तानुशयान्=मनोविकारान्, अपि=चेत्, कालः=समयः, सप्तभिः
एव =सप्तसङ्ख्याकैरेव, ग्रहैः =नक्षत्रैः, उपस्थितविप्रणाशान्—उपस्थितः =समागतः,
विप्रणाशः =विनाशः, येषां तान्, सप्त द्वीपान् =सप्त भूखण्डान्, इव =यथा, ममर्द्द =
मर्दितवान् ॥ ५८ ॥
हिन्दी—उसने सातबोधि अङ्गरूपी हाथियों द्वारा सात मनोविकारों को रगड़
डाला, जैसे काल सात ग्रहों के द्वारा उपस्थित विनाश वाले सात द्वीपों को नष्ट कर
देता है ॥ ५८ ॥
अग्निद्रुमाज्याम्बुषु या हि वृत्तिः कबन्धवाय्वग्निदिवाकराणाम् ।
दोषेषु तां वृत्तिमियाय नन्दो निर्वापणोत्पाटनदाहशोषैः ॥ ५९ ॥
अन्वयः—कबन्धवाय्वग्निदिवाकराणां या हि वृत्तिः अग्निद्रुमाज्याम्बुषु नन्दः
निर्वापणोत्पाटनदाहशोषैः दोषेषु तां वृत्तिम् इयाय ॥ ५९ ॥
व्याख्या—कबन्धवाय्वग्निदिवाकराणाम्—कबन्धश्च=छिन्नमस्तको देहः, मेघो वा,
च=पुनः, वायुश्च =पवनश्च, अग्निश्च =वह्निश्च, दिवाकरश्च =सूर्यश्च, तेषां समाहारः,
या हि =यदि, वृत्तिः=आचारः, अग्निद्रुमाज्याम्बुषु =वह्निपादपघृतजलेषु, भवति,

अमृताधिगमः ] सप्तदशः सर्गः ३६९
नन्दः = बुद्धानुजः, निर्वाणोत्पाटनदाहशोषैः = प्रशमनोन्मूलनदहनशोषैः, दोषेषु =
कष्टेषु, तां वृत्तिम् = तदाचरणम्, इयाय = जगाम ॥ ५९ ॥
हिन्दी - आग, पेड़, घी और पानी के प्रति क्रमशः जल, वायु, अग्नि और सूर्य
का जो काम होता है, दोषों के प्रति नन्द ने प्रशमन, उन्मूलन, दहन और शोषण द्वारा
वही आचरण किया ॥ ५९ ॥
इति त्रिवेगं त्रिझषं त्रिवीचमेकाम्भसं पञ्चरयं द्विकूलम् ।
द्विग्राहमष्टाङ्गवता प्लवेन दुःखार्णवं दुस्तरमुत्ततार ॥ ६० ॥
अन्वयः - इति त्रिवेगं त्रिझषं त्रिवीचं एकाम्भसं पञ्चरयं द्विकूलं द्विग्राहं दुस्तरं
दुःखार्णवम् अष्टाङ्गवता प्लवेन उत्ततार ॥ ६० ॥
व्याख्या- इति = इत्थम्, त्रिवेगम् = त्रयः वेगाः = जवाः, यस्मिन् सः तम्,
त्रिझषम् = त्रिमीनम्, त्रिवीचम् = त्रितरङ्गम्, एकाम्भसम् = एकसलिलम्, पञ्चरयम् =
पञ्चवेगम्, द्विकूलम् = द्वितटम्, द्विग्राहम् = द्विजलहस्तिनम्, दुस्तरम् = दुःखेन = कष्टेन, तर्तुं
शक्यम् = दुलंङ्घनीयम्, दुःखार्णवम् = दुःखसागरम्, अष्टाङ्गवता = अष्ट अङ्गानि
सन्ति, अस्मिन् तेन = अष्टाङ्गसमन्वितेन, प्लवेन = उडुपेन, उत्ततार = उदतीतरत् ।
संसारस्य पञ्चप्रकारकाणां दुःखानाम्, वेगयुक्तानां पञ्चेन्द्रियाणां, मनबुद्ध्यादीनाञ्च
सङ्केतमस्ति । अष्टाङ्गनौकयाऽष्टाङ्गिकयोगस्य सङ्केतोऽस्ति ॥ ६० ॥
हिन्दी - इस प्रकार तीन वेगवाले, तीन मछलियों वाले, तीन तरङ्गों वाले, एक
जलवाले, पांच वेगवाले, दो तीरवाले और दो ग्राहवाले दुस्तर दुःखसागर को आठ
अङ्गवाली नाव से पार किया ॥ ६० ॥
अर्हत्त्वमासाद्य स सत्क्रियार्हो निरत्सुको निष्प्रणयो निराशः ।
विभीर्विशुग्विगतमदो विरागः स एव धृत्यान्य इवाबभासे ॥ ६१ ॥
अन्वयः - सत्क्रियार्हः सः अर्हत्त्वमासाद्य निरत्सुकः निष्प्रणयः निराशः विभीः
विशुक् वीतमदः सः एव धृत्या अन्यः इव आबभासे ॥ ६१ ॥
व्याख्या - सत्क्रियार्हः = सत्क्रियायाः = सत्कारस्य, अर्हः = योग्यः, सः = नन्दः,
अर्हत्त्वम् = भिक्षुत्वम्, आसाद्य = प्राप्य, निरत्सुकः = उत्कण्ठारहितः, निष्प्रणयः =
सस्नेहप्रार्थनाशून्यः, निराशः = हताशः, विभीः = भयशून्यः, विशुक् = शोकरहितः,
वीतमदः = दर्परहितः, सः = नन्दः एव, धृत्या = धैर्येण, अन्य इव = अपर इव,
आबभासे = शुशुभे ॥ ६१ ॥
हिन्दी - अर्हत्व प्राप्त करने के बाद वह पूज्य, उत्सुकता, स्नेह, आशा, भय, शोक,
मद और राग से रहित होकर धैर्य के कारण दूसरे की तरह दिखलायी पड़ा ॥ ६१ ॥
भ्रातुश्च शास्तुश्च तयानुरिष्ट्या नन्दस्ततः स्वेन च विक्रमेण ।
प्रशान्तचेताः परिपूर्णकार्यो वाणीमिमामात्मगतां जगाद ॥ ६२ ॥
अन्वयः - ततः नन्दः भ्रातुश्च शास्तुश्च तथा अनुशिष्ट्या स्वेन विक्रमेण च प्रशान्त-
चेताः परिपूर्णकार्यः आत्मगताम् इमां वाणीं जगाद ॥ ६२ ॥

३७० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—ततः = तदा, नन्दः = एतदाख्यभिक्षुः, भ्रातुश्च = अग्रजस्य च, शास्तुश्च =
उपदेशकस्य च, तया = उक्त्या, अनुशिष्ट्या = उपदेशेन, स्वेन विक्रमेण = निजेन परा-
क्रमेण च, प्रशान्तचेताः = स्थिरमनः, परिपूर्णकार्यः = विहितकार्यः, आत्मगताम् = स्वग-
ताम्, इमाम् = एषां, वाणीम् = उक्तिम्, जगाद = अवोचत् ॥ ६२ ॥
हिन्दी—तब नन्द ने अपने भाई और उपदेष्टा के उस उपदेश से और अपने
पराक्रम से स्थिरमन और पूर्णकाम होकर मन ही मन इस प्रकार कहा ॥ ६२ ॥
नमोऽस्तु तस्मै सुगताय येन हितैषिणा मे करुणात्मकेन ।
बहूनि दुःखान्यपवर्तितानि सुखानि भूयांस्युपसंहृतानि ॥ ६३ ॥
अन्वयः—तस्मै सुगताय नमोऽस्तु, येन हितैषिणा करुणात्मकेन मे बहूनि दुःखानि
अपवर्तितानि भूयांसि सुखानि उपसंहृतानि ॥ ६३ ॥
व्याख्या—तस्मै = पूर्ववर्णिताय, सुगताय = बुद्धाय, नमोऽस्तु = प्रणतिरस्तु, येन =
येन हेतुना, हितैषिणा = शुभेच्छुना, करुणात्मकेन = दयालुना, मे = मम नन्दस्य, बहूनि
प्रभूतानि, दुःखानि = क्लेशानि, अपवर्तितानि = दूरीकृतानि, भूयांसि = प्रभूतानि,
सुखानि = आनन्दानि, उपसंहृतानि = प्रस्तुतानि ॥ ६३ ॥
हिन्दी—उस सुगत के लिए मैं प्रणाम करता हूँ, जिस हितैषी, दयालु ने मेरे सारे
कष्टों को दूर कर अपार सुख दिया है ॥ ६३ ॥
अहं ह्यनार्येण शरीरजेन दुःखात्मके वर्त्मनि कृष्यमाणः ।
निवर्तितस्तद्वचनाङ्कुशेन दर्पान्वितो नाग इवाङ्कुशेन ॥ ६४ ॥
अन्वयः—अहं हि अनार्येण शरीरजेन दुःखात्मके वर्त्मनि कृष्यमाणः तद्वचना-
ङ्कुशेन दर्पान्वितः नागः अङ्कुशेन इव निवर्तितः ॥ ६४ ॥
व्याख्या—अहम् = नन्दः, हीति निश्चयेन, अनार्येण = क्षुद्राशयेन, शरीरजेन =
देहोत्पन्नेन कामेन, दुःखात्मके = दुःखमूलके, वर्त्मनि = मार्गे, कृष्यमाणः = आकृष्टः
सन्, तद्वचनाङ्कुशेन = बुद्धोपदेशसृणिना, दर्पान्वितः = मदोन्मत्तः, नागः = गजः,
अङ्कुशेन = सृणिना, इव = यथा, निवर्तितः = प्रत्यावर्तितः अस्मि ॥ ६४ ॥
हिन्दी—मैं दुष्ट काम के द्वारा दुःखात्मक राह में घसीटा जा रहा था, किन्तु बुद्ध
के वचनरूपी अंकुश के द्वारा वैसे ही लौटा लिया गया, जैसे मतवाला हाथी अंकुश से
लौटाया जाता है ॥ ६४ ॥
तस्याज्ञया कारुणिकस्य शास्तुर्हृदिस्थमुत्पाट्य हि रागशल्यम् ।
अद्यैव तावत् सुमहत् सुखं मे सर्वक्षये किं बत निर्वृतस्य ॥ ६५ ॥
अन्वयः—तस्य कारुणिकस्य शास्तुः आज्ञया हृदिस्थं हि रागशल्यम् उत्पाट्य
अद्यैव तावत् सुमहत् सुखं सर्वक्षये निर्वृत्तस्य मे किं बत ? ॥ ६५ ॥
व्याख्या—तस्य = पूर्वोक्तस्य, कारुणिकस्य = दयालोः, शास्तुः = उपदेष्टुः, आज्ञया =
आदेशेन, हृदिस्थम् = मनःस्थितम्, हि = यतः, रागशल्यम् = आसक्तिकीलं, उत्पाट्य
= उद्धृत्य, अद्यैव = सम्प्रत्येव, तावत् = एतावद्, सुमहत् = अधिकम्, सुखम् = हर्षम्,

अमृताधिगमः ] सप्तदशः सर्गः ३७१
सर्वक्षये = सकलपदार्थक्षीणे, निवृतस्य = निर्वाणप्राप्तस्य, मे= मम नन्दस्य, किं बत=
का वार्त्ता ? ॥ ६५ ॥
हिन्दी-उस दयालु शास्ता की आज्ञा से हृदय में रहने वाले आसक्ति रूपी काँटे
को निकालकर मैं आज ही ऐसा महान् सुख अनुभव कर रहा हूँ, फिर सारे पदार्थों के
क्षीण होने के बाद निर्वाण मिलने की बात ही क्या ? ॥ ६५ ॥
निर्वाप्य कामाग्निमहं हि दीप्तं धृत्यम्बुना पावकमम्बुनेव ।
ह्लादं परं साम्प्रतमागतोऽस्मि शीतं हृदं घर्म इवावतीर्णः ॥ ६६ ॥
अन्वयः—अहम् अम्बुना पावकम् इव धृत्यम्बुना दीप्तं हि कामाग्निं निर्वाप्य
घर्मे शीतं हृदम् अवतीर्णः इव साम्प्रतं परं ह्लादम् आगतः अस्मि ॥ ६६ ॥
व्याख्या—अहम्= नन्दः, अम्बुना=जलेन, पावकम्=अग्निम्, इव= सदृशम्,
धृत्यम्बुना = धैर्यजलेन, दीप्तम् = ज्वलितम्, हि=इति निश्चयेन, कामाग्निम् = वासना-
वह्निम्, निर्वाप्य = शमनं कृत्वा, घर्मे = आतपे, शीतम् = शीतलम्, हृदम् = सरोवरम्,
अवतीर्णः= अवरोहणः, इव = यथा, साम्प्रतम् = अधुना, परम् = उत्तमम्, ह्लादम् =
हर्षम्, आगतः = प्राप्तः, अस्मि = भवामि ॥ ६६ ॥
हिन्दी-जैसे पानी से आग बुझाई जाती है, वैसे ही धैर्यरूपी जल से प्रज्वलित
कामाग्नि को शान्त कर मैं सम्प्रति गर्मी में शीतल सरोवर में उतरे हुए के समान,
अत्यन्त खुश हो रहा हूँ ॥ ६६ ॥
न मे प्रियं किञ्चन नाप्रियं मे न मेऽनुरोधोऽस्ति कुतो विरोधः ।
तयोरभावात् सुखितोऽस्मि सद्यो हिमातपाभ्यामिव विप्रमुक्तः ॥ ६७ ॥
अन्वयः—न मे किञ्चन प्रियं, न मे किञ्चन अप्रियं, न मे अनुरोधः अस्ति, विरोधः
कुतः ? तयोः अभावात् सद्यः हिमातपाभ्यां विप्रमुक्तः इव सुखितः अस्मि ॥ ६७ ॥
व्याख्या—न=नहि, मे=मम, किञ्चन=किमपि, प्रियम्=कान्तम्, रुचिकरं वा,
न=नहि, मे=मम, किञ्चन=किमपि, अप्रियम्=अरुचिकरम्, न=नहि, मे=मम, अनुरोधः=
आग्रहः, अस्ति=विद्यते, विरोधः = वैरम्, कुतः = कुत्र ? तयोः = उभयोः, अभावात् =
अविद्यमानात्, सद्यः = तत्क्षणमेव, हिमातपाभ्याम् = शैत्यधर्माभ्याम्, विप्रमुक्तः =
विमुक्तः, इव = यथा, सुखितः = हर्षितः, अस्मि = भवामि ॥ ६७ ॥
हिन्दी-मुझे न कुछ प्रिय है और न अप्रिय, न अनुरोध है और न विरोध, इन
दोनों के अभाव से, मैं अब सर्दी-गर्मी के प्रभाव से मुक्त हुए की तरह सुखी हूँ ॥६७॥
महाभयात् क्षेममिवोपलभ्य महावरोधादिव विप्रमोक्षम् ।
महार्णवात् पारमिवाप्लवः सन् भीमान्धकारादिव च प्रकाशम् ॥ ६८ ॥
अन्वयः—महाभयात् क्षेमम् इव महावरोधात् विप्रमोक्षम् इव अप्लवः सन् महा-
र्णवात् पारम् इव भीमान्धकारात् प्रकाशम् इव च उपलभ्य—॥ ६८ ॥
व्याख्या—महाभयात् = महद्भीतेः, क्षेमम् = कुशलम्, इव = यथा, महावरोधात्
= महाविघ्नात्, विप्रमोक्षम् = मुक्तिम्, इव = यथा, अप्लवः = तरणीविहीनः सन्,

३७२ सौन्दरनन्द महाकाव्यम्
महार्णवात् = महासागरात्, पारम् = तटम्, इव = यथा, भीमान्धकारात् = घोरतमसः,
प्रकाशम् = आलोकम्, इव = यथा, च = पुनः, उपलभ्य = प्राप्य - ॥ ६८ ॥
हिन्दी-महाविपत्ति से कुशलक्षेम पाने वाले की तरह, महाबन्धन से मुक्ति पाने
वाले की तरह, नाव के बिना ही महासागर से पार पाने वाले की तरह, गहन अन्ध-
कार से प्रकाश पाने वाले की तरह - ॥ ६८ ॥
रोगादिवारोग्यमसह्यरूपादृणादिवानृण्यमनन्तसङ्ख्यात् ।
द्विषत्सकाशादिव चापयानं दुर्भिक्षयोगाच्च यथा सुभिक्षम् ॥ ६९ ॥
अन्वयः-रोगात् आरोग्यम् इव, असह्यरूपात् अनन्तसङ्ख्यात् ऋणात् अनृण्यम्
इव द्विषत्सकाशात् च अपयानम् इव, दुर्भिक्षयोगात् च सुभिक्षं यथा - ॥ ६९ ॥
व्याख्या-रोगात् = आमयात्, आरोग्यम् = स्वास्थ्यम्, इव = यथा, असह्यरूपात् =
दुःसहरूपात्, अनन्तसङ्ख्यात् = अत्यधिकात्, ऋणात् = धारात्, अनृण्यमिव = अधार्य-
मिव, द्विषत्सकाशात् - द्विषतः = रिपोः, सकाशात् = समीपम्, तस्मात्, च = पुनः,
अपयानम् = पलायनम्, इव = यथा, दुर्भिक्षयोगाच्च = अकालरूपाच्च, सुभिक्षं यथा =
सुकालमिव - ॥ ६९ ॥
हिन्दी-असह्य रोग से आरोग्य पाने वाले की तरह, अनन्तराशि ऋण से उऋण
होने वाले की तरह, शत्रु के समीप से भाग निकलने वाले की तरह और अकाल से
सुकाल में आने वाले की तरह - ॥ ६९ ॥
तद्वत् परां शान्तिमुपागतोऽहं यस्यानुभावेन विनायकस्य ।
करोमि भूयः पुनरुक्तमस्मै नमो नमोऽर्हाय तथागताय ॥ ७० ॥
अन्वयः-अहं यस्य विनायकस्य अनुभावेन परां शान्तिम् उपागतः (अस्मि),
तद्वत् अस्मै अर्हाय तथागताय पुनरुक्तं नमः नमः करोमि ॥ ७० ॥
व्याख्या-अहम् = अश्वघोषः, यस्य विनायकस्य = विशिष्टदेवस्य, अनुभावेन =
परमया कृपया, पराम् = उत्कृष्टां, शान्तिम् = स्वान्तःसुखम्, उपागतः = प्राप्तवान् अस्मि,
तद्वत् = तत्तुल्याय, अस्मै = प्रस्तुताय, अर्हाय = पूज्याय, तथागताय = एतन्नाम्ना
प्रसिद्धाय बुद्धदेवाय, पुनरुक्तम् = भूयोभूयः, नमः नमः = प्रणामं, करोमि = विदधामि ।७०।
हिन्दी-मैं जिस विशिष्ट नायक की परम कृपा से अत्यन्त मानसिक शान्ति को
प्राप्त हुआ हूँ, वैसे ही इस पूज्य तथागत ( बुद्धदेव ) के लिये बार-बार प्रणाम करता
हूँ ॥ ७० ॥
येनाहं गिरिमुपनीय रुक्मशृङ्गं
स्वर्गं च प्लवगवधूनिदर्शनेन ।
कामात्मा त्रिदिवचरीभिरङ्गनाभि-
र्निष्कृष्टो युवतिमये कलौ निमग्नः ॥ ७१ ॥
अन्वयः-येन अहं कामात्मा युवतिमये कलौ निमग्नः रुक्मशृङ्गं गिरि स्वर्गं च
उपनीय प्लवगवधूनिदर्शनेन त्रिदिवचरीभिः अङ्गनाभिः निष्कृष्टः ॥ ७१ ॥

अमृताधिगमः ] सप्तदशः सर्गः ३७३
व्याख्या—येन = तथागतेन, अहम् = अश्वघोषः, कामात्मा = कामपरायणः, युवति-
मये = स्त्रैणे, कलौ = पापे, निमग्नः = बुडितः, रुक्मशृङ्गम् = स्वर्णशिखरम्, गिरिम् =
पर्वतम्, स्वर्गं च = देवलोकं च, उपनीय = नीत्वा, प्लवगवधूनिदर्शनेन = मर्कटीदृष्टान्तेन,
त्रिदिवचरीभिः = सुरलोकभ्रमणशीलाभिः, अङ्गनाभिः = रमणीभिः, निष्कृष्टः =
उद्धृतः ॥ ७१ ॥
हिन्दी—जिस तथागत ने मेरे जैसे कामलोलुप तथा स्त्रीमय पापरूपी कीचड़ में
फँसे हुए मुझे सोने की चोटियों वाले पर्वत पर तथा स्वर्ग में ले जाकर बन्दरी के
हरण से स्वर्ग में निवास करने वाली सुरयुवतियों के बन्धन से मुक्त किया, अर्थात्
मेरा उद्धार किया ॥ ७१ ॥
तस्माच्च व्यसनपरादनर्थपङ्का-
दुत्कृष्य क्रमशिथिलः करीव पङ्कात् ।
शान्तेऽस्मिन् विरजसि विज्वरे विशोके
सद्धर्मे वितमसि नैष्ठिके विमुक्तः ॥ ७२ ॥
अन्वयः—तस्मात् च व्यसनपरात् अनर्थपङ्कात् क्रमशिथिलः करी इव पङ्कात्
उत्कृष्य अस्मिन् शान्ते विरजसि विज्वरे विशोके वितमसि नैष्ठिके सद्धर्मे विमुक्तः ॥ ७२ ॥
व्याख्या—तस्मात् = मार्गात्, व्यसनपरात् = कष्टयुक्तात्, अनर्थपङ्कात् = अहित-
रूपकर्दमात्, क्रमशिथिलः = पादप्रक्षेपविवशः, करी इव = गजतुल्यः, पङ्कात् = कर्द-
मात्, उत्कृष्य = उद्धृत्य, अस्मिन् = प्रस्तुते, शान्ते = सुखप्रदे, विरजसि = रजोगुण-
रहिते, विज्वरे = रोगादिभयमुक्ते, विशोके = विगतसन्तापे, वितमसि = अस्पृष्टतमो-
गुणे, नैष्ठिके = चरमे, सद्धर्मे = उत्तमधर्मे, विमुक्तः = प्रतिष्ठापितः ॥ ७२ ॥
हिन्दी—तथा जिस तथागत ने उस कष्टदायक अनर्थरूप कीचड़ से, जैसे चलने में
असमर्थ हाथी को कीचड़ से बाहर निकालकर इस शान्त, रजोगुण से रहित, रोग
आदि के भय से मुक्त, शोक रहित, तमोगुण से रहित सर्वोत्तम धर्म में मुझे प्रतिष्ठित
कर दिया ॥ ७२ ॥
तं वन्दे परमनुकम्पकं महर्षि
मूर्ध्नाहं प्रकृतिगुणज्ञमाशयज्ञम् ।
सम्बुद्धं दशबलिनं भिषक्प्रधानं
त्रातारं पुनरपि चास्मि सन्नतस्तम् ॥ ७३ ॥
सौन्दरनन्दे महाकाव्येऽमृताधिगमो नाम सप्तदशः सर्गः ॥ १७ ॥
अन्वयः—तं प्रकृतिगुणज्ञम् आशयज्ञं परमनुकम्पकं महर्षि सम्बुद्धं दशबलिनं
भिषक्प्रधानं त्रातारं वन्दे, तं पुनः अपि सन्नतः च अस्मि ॥ ७३ ॥
व्याख्या—तम् = देवविशेषम्, प्रकृतिगुणज्ञम् = निसर्गगुणवेत्तारम्, आशयज्ञम् = पुंसां
हृदिस्थभाववेत्तारम्, परमनुकम्पकम् = अत्यन्तदयाकरम्, महर्षिम् = तपस्विनम्, सम्बुद्धम् =

३७४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
सम्यक्तया लब्धज्ञानिनम्, दशबलिनम् = एतन्नामानम्, भिषक्प्रधानम् = भवबन्धन-
रोगापहारिणम्, त्रातारम् = रक्षकम्, वन्दे = प्रणमामि, तम् = देवम्, पुनः अपि = भूयः
अपि, सन्नतः = श्रद्धाभारेण विनतकन्धरः, च अस्मीति शेषः ॥ ७३ ॥
हिन्दी—उस देव-विशेष को जो समस्त प्राणियों के प्रकृति, गुण तथा आशय को
जानने वाले, मनुष्यों के हृदयस्थित विचारों को जानने वाले, परमकारुणिक अर्थात्
अहिंसा को परमधर्म मानने वाले, महर्षि बुद्ध, दशबली, भवरोगचिकित्सक तथा सर्व-
जनरक्षक को मैं प्रणाम करता हूँ और 'उस देव को पुनः मैं' झुककर प्रणाम करता
हूँ ॥ ७३ ॥
सौन्दरनन्द-महाकाव्य में 'अमृत-प्राप्ति' नामक सप्तदश सर्ग समाप्त ॥ १७ ॥

यहाँ पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति सटीक लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

अष्टादशः सर्गः
आज्ञा का व्याकरण यही है परहित जीवन हो अर्पित ।
शान्तिपूर्ण आसक्ति शून्य सौहार्दपूर्ण मन हो गर्वित ॥
आज्ञा-व्याकरणम्
अथ द्विजोबाल इवाप्तवेदः क्षिप्रं वणिक् प्राप्त इवाप्तलाभः ।
जित्वा च राजन्य इवारिसैन्यं नन्दः कृतार्थो गुरुमभ्यगच्छत् ॥ १ ॥
अन्वयः—अथ आप्तवेदः द्विजोबालः इव क्षिप्रं प्राप्तम् आप्तलाभः वणिक् इव
अरिसैन्यं जित्वा राजन्यः इव प्राप्तः कृतार्थः नन्दः गुरुम् अभ्यगच्छत् ॥ १ ॥
व्याख्या—अथ = ततः, आप्तवेदः-आप्ताः = अधिगताः, वेदाः = श्रुतयः, येन सः,
द्विजोबालः = विप्रतनयः, इव = यथा, क्षिप्रम् = त्वरितम्, प्राप्तम् = अधिकृतम्, आप्त-
लाभः = लब्धोपलब्धिः, अत्र प्राप्तपदस्य निरर्थकः प्रयोगोऽस्ति, आप

३७६ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अन्वयः—येन हि यतः विशेषः अधिगतः सः तस्य उत्तमांसः ईडचां कर्तुम् अर्हति,
कृतज्ञभावात् सरागः ऽऽर्यः अपि प्रक्षीणमानः वीतरागः किमु ? ॥ ३ ॥
व्याख्या—येन=अन्तेवासिना, हि=यतः, उपदेष्टुः, विशेषः = विशिष्टलाभः,
अधिगतः = सम्प्राप्तः, सः = शिष्यः, तस्य = उपदेशकत्र्तुः, उत्तमांसः = गुरोः, ईडचाम्
=अर्च॑नाम्, कर्तुम् = सम्पादयितुम्, अर्हति=योग्यो भवति, कृतज्ञभावात् = उपकारज्ञ-
विचारात्, सरागः = आसक्तियुक्तः, आर्यः = मान्यः, अपि = चेत्, प्रक्षीणमानः = मान-
रहितः, वीतरागः = वीतः = विनिर्गतः, रागः = आसक्तिः यस्य सः, किमु ? = आक्षेपार्थे
प्रयुक्तोऽयं शब्दः ॥ ३ ॥
हिन्दी—क्योंकि जिसने जिससे विशेष ज्ञान प्राप्त किया है उसको उसकी उत्तम
पूजा करनी चाहिए। आसक्तिपूर्ण होने पर भी आर्यपुरुष उपकारज्ञता की दृष्टि से
अपने गुरु की पूजा करते हैं और जो मान एवं राग शून्य हैं उनका तो कहना ही
क्या ? ॥ ३ ॥
यस्र्यार्थकामप्रभवा हि भक्तिस्ततोऽस्य सा तिष्ठति रूढमूला ।
धर्मान्वयो यस्य तु भक्तिरागस्तस्य प्रसादो हृदयावगाढः ॥ ४ ॥
अन्वयः—यस्य हि भक्तिः अर्थकामप्रभवा ततः अस्य सा रूढमूला तिष्ठति, यस्य
तु भक्तिरागः धर्मान्वयः तस्य प्रसादः हृदयावगाढः ॥ ४ ॥
व्याख्या—यस्य=पुरुषस्य, हि=यतः, भक्तिः=प्रीतिः, अर्थकामप्रभवा-
अर्थश्च =सम्पच्च, कामश्च=मदनश्च, अर्थकामौ, तौ प्रभवौ=उत्पन्नौ, यस्याः सा
भवति, ततः=तर्हि, अस्य=एतज्जनस्य, सा=भक्तिः, रूढमूला = बद्धमूला, तिष्ठति
=स्थितो भवति, यस्य=जनस्य, तु=किन्तु, भक्तिरागः=श्रद्धा, धर्मान्वयः=धर्मानु-
गतः, तस्य=जनस्य, प्रसादः=प्रसन्नता, हृदयावगाढः—हृदये=चित्ते, अवगाढः=
निमग्नो भवति ॥ ४ ॥
हिन्दी—जिसकी भक्ति अर्थ और काम से उत्पन्न होती है, उसकी वह भक्ति
बद्धमूल होकर रहती है, किन्तु जिसकी भक्ति धर्म का अनुसरण कर होती है, उसकी
श्रद्धा में जड़ जमाती हैं ॥ ४ ॥
काषायवाँसाः कनकावदातस्ततः स मूर्ध्ना गुरवे प्रणेमे ।
वातेरितः पल्लवताम्ररागः पुष्पोज्ज्वलश्रीरिव कर्णिकारः ॥ ५ ॥
अन्वयः—ततः कषायवासाः कनकावदातः सः वातेरितः पल्लवलताम्ररागः पुष्पो-
ज्ज्वलश्रीः कर्णिकारः इव मूर्ध्ना गुरवे प्रणेमे ॥ ५ ॥
व्याख्या—ततः=तदनन्तरम्, काषायवासाः—काषायानि = गैरिकवर्णानि, वासांसि
=वस्त्राणि, यस्य सः, कनकावदातः-कनकवत्=सुवर्णमिव, अवदातः=उज्ज्वलः, सः
=नन्दः, वातेरितः—वातेन=वायुना, ईरितः = प्रेरितः, पल्लवताम्ररागः=पत्रमिव ताम्र-
वर्णः, पुष्पोज्ज्वलश्रीः—पुष्पैः=कुसुमैः, उज्ज्वलाः=कान्तिपूर्णाः, श्रीः=छविर्यस्य सः,

आज्ञा-व्याकरणम् ] अष्टादशः सर्गः ३७७
कर्णिकारः = पुष्पवृक्षविशेषः, इव = यथा, मूर्ध्ना = शिरसा, गुरवे = उपदेशकाय,
प्रणेमे = ननाम । उपमालङ्कारोऽत्र ॥ ५ ॥
हिन्दी—तब उस सुनहले गेरुआ वस्त्रधारी नन्द ने सिर झुकाकर गुरु को प्रणाम
किया, मानो अपने कोमल कोंपलों से तांबे रंग के अपने फूलों से उज्ज्वल कर्णिकार
वृक्ष वायु-प्रकम्पित होकर नीचे झुक जाता है ॥ ५ ॥
अथात्मनः शिष्यगुणस्य चैव महामुनेः शास्तृगुणस्य चैव ।
सन्दर्शनार्थं स न मानहेतोः स्वां कार्यसिद्धिं कथयाम्बभूव ॥ ६ ॥
अन्वयः—अथ सः आत्मनः शिष्यगुणस्य महामुनेः शास्तृगुणस्य च सन्दर्शनार्थम्
एव स्वां कार्यसिद्धिं कथयाम्बभूव, न मानहेतोः ॥ ६ ॥
व्याख्या—अथ = ततः, सः = नन्दः, आत्मनः = निजस्य, शिष्यगुणस्य = विद्यार्थी-
योग्यतायाः, महामुनेः = श्रेष्ठगुरोः, शास्तृगुणस्य = आचार्यदक्षतायाः, च = पुनः,
सन्दर्शनार्थम् = अवलोकनार्थम्, एव = केवलम्, स्वाम् = स्वकीयाम्, कार्यसिद्धिम् =
लक्ष्योपलब्धिम्, कथयाम्बभूव = बभाषे, न = नहि, मानहेतोः = अभिमानप्रदर्शनार्थम्,
लक्ष्यप्राप्तिमकथयत् । प्रथमपादे 'चैव' पदस्य प्रयोगोऽर्थदृष्ट्या व्यर्थ एवास्ति ॥ ६ ॥
हिन्दी—तब अभिमानवश नही, किन्तु अपनी उत्तम शिष्यता और परमगुरु के
उपदेश की उत्कृष्टता दिखलाने के लिए उसने अपने लक्ष्य की सिद्धि कह दी ॥ ६ ॥
यो दृष्टिशल्यो हृदयावगाढः प्रभो भृशं मामतुदत् सुतीक्ष्णः ।
त्वद्वाक्यसन्दंशमुखेन मे स समुद्धृतः शल्यहृतेव शल्यः ॥ ७ ॥
अन्वयः—प्रभो ! हृदयावगाढः सुतीक्ष्णः यः दृष्टिशल्यः मां भृशम् अतुदत्, मे सः
शल्यः त्वद्वाक्यसन्दंशमुखेन शल्यहृता इव समुद्धृतः ॥ ७ ॥
व्याख्या—प्रभो = हे विभो ! हृदयावगाढः = मनोगतः, सुतीक्ष्णः = अतितीव्रः, यः
= यत्, दृष्टिशल्यः—दृष्टिः = कुदृष्टिः, एव शल्यः = कण्टकः, माम् = नन्दम्, भृशम् =
अत्यधिकम्, अतुदत् = अव्यथयत्, मे = मम, सः = पूर्वोक्तः, सः = असौ, शल्यः =
कुन्तः, त्वद्वाक्यसन्दंशमुखेन—त्वत् = भवतः, वाक्यम् = उपदेशम्, एव सन्दंशम् = कङ्क-
मुखं, तस्य मुखम् = अग्रभागम्, तेन, शल्यहृता—शल्यम् = कण्टकम्, हरति = निवार-
यति, तेन, इव = यथा, समुद्धृतः = निवारितः । उपमालङ्कारोऽत्र ॥ ७ ॥
हिन्दी—हे प्रभो ! मेरे दिल में कुदृष्टिरूपी तीखे काँटे जो गड़े थे और मुझे
बहुत व्यथित बना रहे थे, वह आपके वाक्यरूपी संड़सी से बाहर खींच लिया गया है,
जैसे काँटे निकालने वाले वैद्य के द्वारा काँटे निकाले जाते हैं ॥ ७ ॥
कथङ्कथाभावगतोऽस्मि येन छिन्नः स निःसंशय संशयो मे ।
त्वच्छासनात् सत्पथमागतोऽस्मि सुदेशिकस्येव पथि प्रनष्टः ॥ ८ ॥
अन्वयः—निःसंशय ! येन कथङ्कथाभावगतः अस्मि मे सः संशयः छिन्नः त्वच्छा-
सनात् पथि प्रनष्टः सुदेशिकस्य इव सत्पथम् आगतः अस्मि ॥ ८ ॥

३७८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—निःसंशय=हे निःशङ्क ! येन=कारणविशेषेण, कथङ्कथाभावगतः=
सन्दिग्धहृदयः, अस्मि=भवामि, मे=मम, सः=पूर्वोक्तः, संशयः=सन्देहः, छिन्नः=
विनष्टोऽभवत्, त्वच्छासनात्-त्वत्=भवतः, शासनात्=उपदेशात्, पथि=मार्गे,
प्रनष्टः=विनष्टः, सुदेशिकस्य-सुदिशतीति सुदेशकः=सदुपदेशकस्तस्य=उत्तमपथ-
प्रदर्शकस्य, इव=यथा, सत्पथम्=सन्मार्गम्, आगतः=प्राप्तः, अस्मि=भवामि ।
इवेति उपमायां तेनोपमालङ्कारः ॥ ८ ॥
हिन्दी—हे संशय-रहित ! वह संशय, जिसके कारण मैं शङ्का-सूचक प्रश्न किया
करता था, नष्ट हो गया । आपके उपदेश से मैं सन्मार्ग पर आ गया हूँ; जिस प्रकार
रास्ता भूला हुआ मनुष्य पथ-प्रदर्शक के उपदेश से सही रास्ते पर आ जाता है ॥८॥
यत्पीतमास्वादवशेन्द्रियेण दर्पेण कन्दर्पविषं मयाऽऽसीत् ।
तन्मे हतं त्वद्वचनागदेन विषं विनाशीव महागदेन ॥ ९ ॥
अन्वयः—मया यत् कन्दर्पविषं दर्पेण आस्वादवशेन्द्रियेण पीतम् आसीत्, मे तत्
विषं त्वद्वचनागदेन विनाशि विषं महागदेन इव हतम् ॥ ९ ॥
व्याख्या—मया=नन्देन, यत्=यः, कन्दर्पविषम्=मदनमदम्, दर्पेण=गर्वेण,
आस्वादवशेन्द्रियेण=सुस्वादुलोलुपाक्षेण, पीतम्=गृहीतम् आसीत्, मे=मम, तत्=
पूर्वोक्तम्, विषम्=कामगरलम्, त्वद्वचनागदेन—तव=भवतः, वचनानि=उपदेशानि,
त्वद्वचनानि, तानि एव, अगदम्=ओषधिम्, तेन=भवदुपदेशोषधिना, विनाशि=हानि-
करम्, विषम्=गरलम्, महागदेन=महौषधिना, इव=यथा, हतम्=विनष्टम् ।
अत्राप्युपमालङ्कार इति ॥ ९ ॥
हिन्दी—स्वाद के वशीभूत होकर मद से मैंने जिस कामरूपी विष को पी लिया
था, वह आपके वचन रूपी औषधि से समाप्त हो गया, जैसे प्राणनाशक जहर महौषधि
के सेवन से विनष्ट हो जाता है ॥ ९ ॥
क्षयं गतं जन्म निरस्तजन्मन् सद्धर्मचर्यामुषितोऽस्मि सम्यक् ।
कृत्स्नं कृतं मे कृतकार्य कार्यं लोकेषु भूतोऽस्मि न लोकधर्मा ॥ १० ॥
अन्वयः—निरस्तजन्मन् ! मे जन्म क्षयं गतं सम्यक् सद्धर्मचर्याम् उषितः अस्मि,
कृतकार्य ! कृत्स्नं कार्यं मया कृतं लोकेषु भूतः लोकधर्मा न अस्मि ॥ १० ॥
व्याख्या—निरस्तजन्मन्—निरस्तम्=त्यक्तम्, जन्म=उत्पत्तिः, यस्य सः तत्सम्बुद्धौ
=हे त्यक्तजन्मन् ! मे=मम, जन्म=उत्पत्तिः, क्षयम्=विनाशम्, गतम्=जातम्, सम्यक्
=सुष्ठु, सद्धर्मचर्याम्=सन्मार्गाचारम्, उषितः अस्मि=प्राप्तोऽस्मि, कृतकार्य=हे कृती
मया, कृत्स्नम्=सकलम्, कार्यम् = कर्म, कृतम्=अनुष्ठितम्, लोकेषु=संसृतिषु, भूतः=
स्थितोऽपि, लोकधर्मा—लोकस्य=संसारस्य, धर्मः=गुणः, यस्मिन् सः, न=नहि, अस्मि
=भवामि ॥ १० ॥
हिन्दी—हे जीवन्मुक्त ! मैं जन्म से मुक्त हो गया हूँ और ठीक से धर्माचरण में
लगा हूँ। हे कृती ! मैंने सारा कृत्य सम्पादित किया है। यद्यपि मैं संसार में हूँ, फिर
भी संसार के स्वभाव से भिन्न हूँ ॥ १० ॥

आज्ञा-व्याकरणम् ] अष्टादशः सर्गः ३७९
मैत्रीस्तनीं व्यञ्जनचारुसास्नां सद्धर्मदुग्धां प्रतिभानशृङ्गाम् ।
तवास्मि गां साधु निपीय तृप्तस्तृपेव गामुत्तम वत्सवर्णः ॥ ११ ॥
अन्वयः—उत्तम ! तव मैत्रीस्तनीं व्यञ्जनचारुसास्नां सद्धर्मदुग्धां प्रतिभानशृङ्गां
गां साधु निपीय तृषा वत्सवर्णः गाम् इव तृप्तः अस्मि ॥ ११ ॥
व्याख्या—उत्तम = हे श्रेष्ठात्मन् ! तव =भवतः, मैत्रीस्तनीम्—मैत्राः = सौहार्दम्,
एव स्तनम् =कुचम्, यस्याः ताम्, व्यञ्जनचारुसास्नाम् = स्फुटमनोरमगलकम्बलाम्,
सद्धर्मदुग्धाम् = सद्धर्मः = सदाचारः, दुग्धम् = क्षीरम्, यस्याः सा ताम्, प्रतिभानशृङ्गाम्
—प्रतिभानमेव = ज्ञानमेव, शृङ्गम् = विषाणम्, यस्याः सा ताम्, गाम् = धेनुम्, साधु
=सुष्ठु, निपीय =पीत्वा, तृपा=तृष्णया आकुलः, वत्सवर्णः = गोःशिशुः, इव =
यथा, तृप्तः=सन्तुष्टः, अस्मि=भवामि । 'गाम्' इति पदस्य प्रयोगः स्थानद्वये भिन्नार्थे-
ऽभवत्, तेन यमकालंकारोऽत्र तथा इवेत्युपमायां प्रयोगत्वेनोपमालङ्कारोऽप्यत्र ॥११॥
हिन्दी—हे श्रेष्ठ पुरुष ! मित्रता जिसकी सास्ना है, सदाचरण जिसके दूध हैं और
ज्ञान जिसके सींग हैं ऐसी आपकी वाणीरूपी गाय के दूध को पीकर मैं ठीक उसी
तरह सन्तुष्ट हूँ, जैसे भूख से व्याकुल बछड़ा अपनी गाय को पीकर तृप्त हो जाता
है ॥ ११ ॥
यत्पश्यतश्चाधिगमो ममायं तन्मे समासेन मुने निबोध ।
सर्वज्ञ कामं विदितं तवैतत् स्वं तूपचारं प्रविवक्षुरस्मि ॥ १२ ॥
अन्वयः—मुने ! यत् पश्यतः मम अयम् अधिगमः मे तत् समासेन निबोध, सर्वज्ञ !
कामं तु तव एतत् विदितं स्वम् उपचारं प्रविवक्षुः अस्मि ॥ १२ ॥
व्याख्या—मुने=हे संन्यासिन् ! यत्=उपचारम्, पश्यतः=अवलोकयमानस्य, मम
= नन्दस्य, अयम् = एषः, अधिगमः = मोक्षः प्राप्तः, मे = मम, तत् = तदुपायम्, समा-
सेन = सङ्क्षेपेण, निबोध=आकर्णय, सर्वज्ञ=हे त्रिकालज्ञ ! कामं तु = असन्दिग्धरूपेण तु,
तव =भवतः, एतत् = अदः, विदितम् = विज्ञातं, तथापि, स्वम् = स्वकीयम्, उपचारम्
= मोक्षोपायम्, प्रविवक्षुः = वक्तुमिच्छुः, अस्मि = भवामि ॥ १२ ॥
हिन्दी—जिस दृष्टि को पाने से मैंने यह अर्हंत्व प्राप्त किया है, उसके. सम्बन्ध में
यद्यपि आप सब कुछ जानते हैं, फिर भी मैं अपना उपचार आपको संक्षेप में सुनाना
चाहता हूँ ॥ १२ ॥
अन्येऽपि सन्तो विमुमुक्षवो हि श्रुत्वा विमोक्षाय नयं परस्य ।
मुक्तस्य रोगादिव रोगवन्तस्तेनैव मार्गेण सुखं घटन्ते ॥ १३ ॥
अन्वयः—अन्येऽपि हि विमुमुक्षवः सन्तः विमोक्षाय परस्य नयं श्रुत्वा रोगवन्तः
रोगात् मुक्तस्य ( नयं श्रुत्वा ) इव तेन एव मार्गेण सुखं घटन्ते ॥ १३ ॥
व्याख्या—अन्येऽपि = अपरेऽपि, हि = यतः, विमुमुक्षवः = मुक्तिमिच्छुकाः, सन्तः
=साधवः, विमोक्षाय =मुक्तये, परस्य =अन्यस्य, नयम् =उपायम्, श्रुत्वा =आकर्ण्य,