सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

आज्ञा-व्याकरणम् ] अष्टादशः सर्गः ३७७
कर्णिकारः = पुष्पवृक्षविशेषः, इव = यथा, मूर्ध्ना = शिरसा, गुरवे = उपदेशकाय,
प्रणेमे = ननाम । उपमालङ्कारोऽत्र ॥ ५ ॥
हिन्दी—तब उस सुनहले गेरुआ वस्त्रधारी नन्द ने सिर झुकाकर गुरु को प्रणाम
किया, मानो अपने कोमल कोंपलों से तांबे रंग के अपने फूलों से उज्ज्वल कर्णिकार
वृक्ष वायु-प्रकम्पित होकर नीचे झुक जाता है ॥ ५ ॥
अथात्मनः शिष्यगुणस्य चैव महामुनेः शास्तृगुणस्य चैव ।
सन्दर्शनार्थं स न मानहेतोः स्वां कार्यसिद्धिं कथयाम्बभूव ॥ ६ ॥
अन्वयः—अथ सः आत्मनः शिष्यगुणस्य महामुनेः शास्तृगुणस्य च सन्दर्शनार्थम्
एव स्वां कार्यसिद्धिं कथयाम्बभूव, न मानहेतोः ॥ ६ ॥
व्याख्या—अथ = ततः, सः = नन्दः, आत्मनः = निजस्य, शिष्यगुणस्य = विद्यार्थी-
योग्यतायाः, महामुनेः = श्रेष्ठगुरोः, शास्तृगुणस्य = आचार्यदक्षतायाः, च = पुनः,
सन्दर्शनार्थम् = अवलोकनार्थम्, एव = केवलम्, स्वाम् = स्वकीयाम्, कार्यसिद्धिम् =
लक्ष्योपलब्धिम्, कथयाम्बभूव = बभाषे, न = नहि, मानहेतोः = अभिमानप्रदर्शनार्थम्,
लक्ष्यप्राप्तिमकथयत् । प्रथमपादे 'चैव' पदस्य प्रयोगोऽर्थदृष्ट्या व्यर्थ एवास्ति ॥ ६ ॥
हिन्दी—तब अभिमानवश नही, किन्तु अपनी उत्तम शिष्यता और परमगुरु के
उपदेश की उत्कृष्टता दिखलाने के लिए उसने अपने लक्ष्य की सिद्धि कह दी ॥ ६ ॥
यो दृष्टिशल्यो हृदयावगाढः प्रभो भृशं मामतुदत् सुतीक्ष्णः ।
त्वद्वाक्यसन्दंशमुखेन मे स समुद्धृतः शल्यहृतेव शल्यः ॥ ७ ॥
अन्वयः—प्रभो ! हृदयावगाढः सुतीक्ष्णः यः दृष्टिशल्यः मां भृशम् अतुदत्, मे सः
शल्यः त्वद्वाक्यसन्दंशमुखेन शल्यहृता इव समुद्धृतः ॥ ७ ॥
व्याख्या—प्रभो = हे विभो ! हृदयावगाढः = मनोगतः, सुतीक्ष्णः = अतितीव्रः, यः
= यत्, दृष्टिशल्यः—दृष्टिः = कुदृष्टिः, एव शल्यः = कण्टकः, माम् = नन्दम्, भृशम् =
अत्यधिकम्, अतुदत् = अव्यथयत्, मे = मम, सः = पूर्वोक्तः, सः = असौ, शल्यः =
कुन्तः, त्वद्वाक्यसन्दंशमुखेन—त्वत् = भवतः, वाक्यम् = उपदेशम्, एव सन्दंशम् = कङ्क-
मुखं, तस्य मुखम् = अग्रभागम्, तेन, शल्यहृता—शल्यम् = कण्टकम्, हरति = निवार-
यति, तेन, इव = यथा, समुद्धृतः = निवारितः । उपमालङ्कारोऽत्र ॥ ७ ॥
हिन्दी—हे प्रभो ! मेरे दिल में कुदृष्टिरूपी तीखे काँटे जो गड़े थे और मुझे
बहुत व्यथित बना रहे थे, वह आपके वाक्यरूपी संड़सी से बाहर खींच लिया गया है,
जैसे काँटे निकालने वाले वैद्य के द्वारा काँटे निकाले जाते हैं ॥ ७ ॥
कथङ्कथाभावगतोऽस्मि येन छिन्नः स निःसंशय संशयो मे ।
त्वच्छासनात् सत्पथमागतोऽस्मि सुदेशिकस्येव पथि प्रनष्टः ॥ ८ ॥
अन्वयः—निःसंशय ! येन कथङ्कथाभावगतः अस्मि मे सः संशयः छिन्नः त्वच्छा-
सनात् पथि प्रनष्टः सुदेशिकस्य इव सत्पथम् आगतः अस्मि ॥ ८ ॥