सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)
Saundarananda Mahakavya of Ashvaghosha
महाकवि अश्वघोष (व्याख्याकार: आचार्य जगदीशचन्द्र मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 432, कुल 496 में से
संदर्भ में पढ़ें३७८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—निःसंशय=हे निःशङ्क ! येन=कारणविशेषेण, कथङ्कथाभावगतः=
सन्दिग्धहृदयः, अस्मि=भवामि, मे=मम, सः=पूर्वोक्तः, संशयः=सन्देहः, छिन्नः=
विनष्टोऽभवत्, त्वच्छासनात्-त्वत्=भवतः, शासनात्=उपदेशात्, पथि=मार्गे,
प्रनष्टः=विनष्टः, सुदेशिकस्य-सुदिशतीति सुदेशकः=सदुपदेशकस्तस्य=उत्तमपथ-
प्रदर्शकस्य, इव=यथा, सत्पथम्=सन्मार्गम्, आगतः=प्राप्तः, अस्मि=भवामि ।
इवेति उपमायां तेनोपमालङ्कारः ॥ ८ ॥
हिन्दी—हे संशय-रहित ! वह संशय, जिसके कारण मैं शङ्का-सूचक प्रश्न किया
करता था, नष्ट हो गया । आपके उपदेश से मैं सन्मार्ग पर आ गया हूँ; जिस प्रकार
रास्ता भूला हुआ मनुष्य पथ-प्रदर्शक के उपदेश से सही रास्ते पर आ जाता है ॥८॥
यत्पीतमास्वादवशेन्द्रियेण दर्पेण कन्दर्पविषं मयाऽऽसीत् ।
तन्मे हतं त्वद्वचनागदेन विषं विनाशीव महागदेन ॥ ९ ॥
अन्वयः—मया यत् कन्दर्पविषं दर्पेण आस्वादवशेन्द्रियेण पीतम् आसीत्, मे तत्
विषं त्वद्वचनागदेन विनाशि विषं महागदेन इव हतम् ॥ ९ ॥
व्याख्या—मया=नन्देन, यत्=यः, कन्दर्पविषम्=मदनमदम्, दर्पेण=गर्वेण,
आस्वादवशेन्द्रियेण=सुस्वादुलोलुपाक्षेण, पीतम्=गृहीतम् आसीत्, मे=मम, तत्=
पूर्वोक्तम्, विषम्=कामगरलम्, त्वद्वचनागदेन—तव=भवतः, वचनानि=उपदेशानि,
त्वद्वचनानि, तानि एव, अगदम्=ओषधिम्, तेन=भवदुपदेशोषधिना, विनाशि=हानि-
करम्, विषम्=गरलम्, महागदेन=महौषधिना, इव=यथा, हतम्=विनष्टम् ।
अत्राप्युपमालङ्कार इति ॥ ९ ॥
हिन्दी—स्वाद के वशीभूत होकर मद से मैंने जिस कामरूपी विष को पी लिया
था, वह आपके वचन रूपी औषधि से समाप्त हो गया, जैसे प्राणनाशक जहर महौषधि
के सेवन से विनष्ट हो जाता है ॥ ९ ॥
क्षयं गतं जन्म निरस्तजन्मन् सद्धर्मचर्यामुषितोऽस्मि सम्यक् ।
कृत्स्नं कृतं मे कृतकार्य कार्यं लोकेषु भूतोऽस्मि न लोकधर्मा ॥ १० ॥
अन्वयः—निरस्तजन्मन् ! मे जन्म क्षयं गतं सम्यक् सद्धर्मचर्याम् उषितः अस्मि,
कृतकार्य ! कृत्स्नं कार्यं मया कृतं लोकेषु भूतः लोकधर्मा न अस्मि ॥ १० ॥
व्याख्या—निरस्तजन्मन्—निरस्तम्=त्यक्तम्, जन्म=उत्पत्तिः, यस्य सः तत्सम्बुद्धौ
=हे त्यक्तजन्मन् ! मे=मम, जन्म=उत्पत्तिः, क्षयम्=विनाशम्, गतम्=जातम्, सम्यक्
=सुष्ठु, सद्धर्मचर्याम्=सन्मार्गाचारम्, उषितः अस्मि=प्राप्तोऽस्मि, कृतकार्य=हे कृती
मया, कृत्स्नम्=सकलम्, कार्यम् = कर्म, कृतम्=अनुष्ठितम्, लोकेषु=संसृतिषु, भूतः=
स्थितोऽपि, लोकधर्मा—लोकस्य=संसारस्य, धर्मः=गुणः, यस्मिन् सः, न=नहि, अस्मि
=भवामि ॥ १० ॥
हिन्दी—हे जीवन्मुक्त ! मैं जन्म से मुक्त हो गया हूँ और ठीक से धर्माचरण में
लगा हूँ। हे कृती ! मैंने सारा कृत्य सम्पादित किया है। यद्यपि मैं संसार में हूँ, फिर
भी संसार के स्वभाव से भिन्न हूँ ॥ १० ॥